КӨП ТОМДЫҚ ШЫҒАРМАЛАР ЖИНАҒЫ-ҰЛЫҒАТТАН МАҒЛҰМАТ
ҰЛЫҒАТТАН МАҒЛҰМАТ
Әл-Фараби өзінің жоғарғы табиғат жөніндегі еңбегінде ғаламның қалай жаралғанынан бастап, өзінің заманына дейін ғылымға шолу жасайды. Көлемі кіші болса да бұл еңбектің мазмұны өте терең жатыр. Бір ауыз артық сөз жоқ, нағыз дәлді физика-математика сынды тұжырымдық түрде тығыз жазылған
космология немесе ғылыми лұғат.
47
Сөзімізді ол кісінің еңбегін пайғамбарымызға Жабыр ибн Ғабдолланың берген сұрағынан бастайық. Раббымның сақабасы
– досы Жабыр бір күні ол кісіден сұраса керек. Я, Расул Аллаһ, Тәңірінің ең бірінші жаратқаны не нәрсе болған деп. Сонда пайғамбарым жауап береді: ей, Жабыр, Аллаһтың ең бірінші
жаратқан сенің пайғамбарыңның Нұры – деп .
Сол хадистан кейін ол кісі Нұрмухаммад аталған.
Сол бастапқы Нұр алғашқы пайғамбар Адам атаға тұрақтады. Сол Адам атаға Тәңірім заттардың есімдерін үйретті. Ұлығ ат-тар (атаулар) біздер үшін сонан басталған деп білеміз. Онан кейін адамға құрметті аттар, исми ағзам дұғасы мағлұм бол-ды. Уахилар мағлұм болды. Құран Кәрім келді, пайғамбардың хадистері мағлұм болды.
Ұлығ аттар мағлұматы осында деп білеміз.
Әр миллаттың тілінде өздеріне арналған сөздігі бар. Айтылған ұлығ аттар бертінде соған ауысты. Оның бәріне талдау жасау қиын. Біз тек өз халқымыздың ұлығ аттары-нан қажетті мағлұматтарға тоқтамақпыз. Соның ішінде ал-дымен өзімізден шыққан даналардың мирастарындағы ұлығ аттардың мазмұндарын, қазіргі ғылыммен байланыстыларын қарастырмақпыз.
Түркі тілдердің сөздігі жинағын Махмуд Қашқари: «Диу-ан луғат Ал-Түрік» атаған: (كرتلا تافل ناويد), яғни «Түркі тілдің сөздер жинағы».
Осындағы арабша сөз ةفل - көпше түріتافل - сөз тіл мағынасында. Сонымен қатар араб тілін көбісі Лисан (ناتيل) атайды. Калам, Қаулы деген де бар.
Біздің ойымызша, Лұғат деген сөздің арғы тегі ұлығ түсінік деп одан шыққан, ортақ түсінік деп білеміз. Ол ғана емес, тіпті грекше логос – logjs – сөздің өзі сол лұғат – лұғамен байланысты деп білеміз.
Сөздің басы ұлығ ат болғанда, оның дауысты бас әрпі ертедегі қатты айтылмайды. Негізі бас буын ил-лы-ла-ло болған. Сонан лисан-лұғат-ланыз-логос бәрі тараған деп білеміз. Онан кейінгі әріп бұрын غ = غ, үстіне ноқат қойылған ع = ع. Ол араб алфавитына кейін кірген, ең ақырғы алыф-аліф сан – мыңفلأ . Осындағы «л» сонан деп білеміз. Онан – лафіз
48
(сөз-лейіз). Тегінде Алып-Алиф-ұлуғ деген сөздер мағыналас, аспандық мағынада болу керек. Біздің халқымыздың «Алыптар ертегісі» сол мағынада. Ұлу жылы – ұлы жыл сол мағынада, өйткені ол Асадтың – Арыстанның мүшел жылы. Онан Ары�-стан бап - Тұран қақпасы. Арабша – көсемше буын (артикіл) «ал» сол «лы» онан алғашқы мұқаттағат А+Л+М .
Олардың сандық мәні: А=1, Л=30, М=40, жиыны 71. Онда 1 - Ай бірінші аспан,30 оның айалдамалары «Отрарда отыз бап». Онан кейінгі М=40 пайғамбар саны. Ноқатсыз ع = ع сандық мәні: 30+40=70. Яғни «Лам» (аты) оның ноқатты сыңары болса аліф – мың. Екеуін қосамыз: 1000+70=1070 – маслас – Ыдрыс есімі. Міне бір ұлығат осы. Онан шығады ғалами бес тек Жауһар: 1070=214х5. Ұлығ аттардың басқы бес тегі осы. Оның бейнесін жоғарыда көрдік (6-10 - суреттер).
Алып сан мың өрнектерін еске алайық:
786+214=1000=(393+107)2
618+382=1000
786 – бас бата, 214 – Жауһар, 618 – Ал-рахман+ ал-рахим, 382 – Ал-Құран (әулие сан).
393 – жеті металл жеті хат көк, 107 – қыз (жібек) , 2 – егіз (Жауза – Барс).
«Саған қайталама жетіні және ұлы Құранды бердік»,деген аят мағынасының бір тамаша көрінісі осында тұр емес пе?! (15-сүре, 87 аят) (10-11 – суреттерді қараңыз). Ол Ал-Қамар (Ай) сүре санатына байланысты 542=21916. Ол Ислам туы, пайғамбарым көгі. Мыңға бір орталық - өркеш қосамыз: 1000+1=1001.
«Мың бір түн» Әліф лайли уа лайм» ол Жер саны, ол Күн,
Ай саны: арз=1001 = فحرا, 91х11=1001 (9-Ал-Шамси – Күн, 11
– Ай).
Тегінде «Л» әрпі осы түн түсінігіне де байланы-сты деп білу керек. 97-сүреде айтылған Ой мың бір түн мағынасы. 92-сүре Ал-Лаил – Түн. Ол болады айтылған сан: Лил=30+10+30=30+40=70. 92 – Мұхаммад саны, Қағба саны. Ол ғаламның бас Нұры, ақырғы пайғамбары. Грекше логоспен
49
байланысты логистос, логика деген сөздер бар. Оның біріншісі санау, есептеу мағынасында. Екіншісі ойлау ілімі мағынасында. Осы түсініктердің өзі пайғамбар Нұрынан деуге болады: Мухарақ=Шұғла=Нұрмухаммад саны:
=40+8+200+100=348=29х12. Мұнда 12-мүшел саны, 29-мыс- Шолпан металы. Ол пайғамбардың таң Шолпаны, оның орны үйі – Мизан – (Таразы) =108 – Хақ саны.
Мыс металы ішкі үш көктің негізі:
- Ай-Күміс, яғни Қу (ақ) мыс,
- Айқыз – сынап, суық (су) мыс.
Ол өзі мыңмен аяқталған барлық АБЖД әріп санына байла-нысты: Ол сегіз сөз - сегіз аяқ (егіз сегіз) болады:
10+18+27+140+300+1000+1800+2700=5995. Ол болады: 5995=5800+195=29х200+195. 195 – жеті хат мақамы (11-суретті қара).
Ең алғашқы Хир тауында келген уахидан басталық:
1) Оқы! Жаратқан Раббыңның есімімен (Бас бата).
2) Адамды ұйысқан қаннан жаратты.
3) Оқы! Ол Раббың аса ардақты.
4) Үйретті ол қаламға.
5) Үйретті ол адамның білмегенін.
(96-сүре, 1-5 аяттар).
)1(قلع نم نسلأآ قلف)1( قلف ىدلأ كبئر ميشأبأرق أ )ع(ملقلاب ملع ىدلأ )م(مرك لأآ كبزؤ أرقآ )4(ملغيتّ ملام فسن لأأ ملغ
Алғашқы үш сөз саны болады: 302+103+222=627=57х11=209х3=19х33=19х3х11.
Олардан:
151х2=302 – Өркеш – Бақара 103х6=618 – ал-рахман ал-рахим. 222=111х2=37х6 – Инсаф – ғадалат.
Ойлап қараңыз!….
Онан әрі қарай адам өзінен бастап табиғат тану керек. Жа-ратушы Тәңірінің зор ардақты екенін танып, ол адамды қаламға үйретті. Ол адамның білмегенін білдірді. Иман да, табиғат та, ғылым да, тарих та, ғалам да бәрі осында.
50
Ендігі біздің қозғамақ болып отырған мәселеміз бұл күнде саудаға түсіп, халықты шатастырып жүрген логика – мантық ілімі. Әл-Фарабидың «ғылым Ал-мантық» мирасы жөнінде. ةقطنطا لئاسرلا
Бұл мәселе ертедегі гректерден қалған мирасты әл-Фараби аударып, дамытып, талдап, сонымен байланысты өзі зор мирас қалдырған. Оның барлық мирастарына бұл мәселенің қатысы бар, өйткені ғылым да, өнер де, өмір де, дін де пікірлесусіз, ой-ласусыз болмақ емес…
Пікірлесудің жолдары, арналары, негіздері, әдістері өте көп, соның салдарынан философияда, оның бір саласы логика-да толып жатқан таластар, тартыстар көп. Сонан шатаспай тура шығудың жолын ғалымдар ежелден ізденуде. Бұл арада біз сон-дай шатасудан аулақ болу үшін ең сенімді ғұлама хакімдердің ізімен баруымыз керек.
Абайдың айтқанын еске алайық: «Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса, дүние ойран болар еді. Бұл хакімдерден мұрад – мұсылман хакімдері». (38-сөз). Сол Абай іздеген Хакім әл-Фарабидың біздер бұл күнде, Аллаға шүкір, мұрагері болып отырмыз. Ол кісінің осы саладағы көп еңбектері 1970-1975 жыл-дары, 1100 жылдық мерейтойы қарсаңында Алматыда басылып шықты. Біз солардан пайдаланамыз және солардағы көтерілген мәселелердің қазіргі ғылымда қалай қойылып отырғанын қараймыз. Сонымен қатар қорытындыда өз пікіріміз айтыла-ды. Соның бәрінде біз аят – хадиста айтылған ұлығ атауларды негізге аламыз.