КӨП ТОМДЫҚ ШЫҒАРМАЛАР ЖИНАҒЫ-КӨЛЕҢКЕ – ЗІЛ
КӨЛЕҢКЕ – ЗІЛ
Ғаламдағы барлық деректі – көзге көрінетін заттардың құрылысы, қозғалысы олардың көлеңкелері арқылы бақылана-тыны белгілі. Соған сәйкес Құранда көлеңкені бақылауда зор мағына бар екені ескертілген. Мысалы 25-сүреде “Раббыңның көлеңкені қалай ұзартқанын көрмейсің бе?” деген (45 аят).
Намаз уақыттарын да сол көлеңкені бақылау арқылы белгілеуді көрсеткен. Осыларға байланысты ислам ғалымдары көлеңкені бақылауға зор мән берген, ғылыми әдістің негізіне айналдырған. Үшкіл өлшеу, бұрыш өлшеу ғылымдарының табиғи негізін көлеңке өлшеумен бастаған. Мысалы арабша
тангенс жанама сызық деген сөзді зіл – көлеңке атаған.
Оның мағынасы Жерге тік қадаған сырықтың көлеңкесін өлшеу арқылы бұрыш өлшеуге болады. Сол бұрыш өлшеу арқылы барлық құрылыс ғылымын, есеп ғылымын негіздеуге болады. Басқаша айтқанда көлеңке өлшеу – құрылыс өлшеу болмақ. Барлық ғалам, ондағы заттар – барлығы құрылысты. Құрылысы жоқ зат жоқ. Олай болса көлеңке өлшеу ғылымның негізі болмақ. Құрылысты өлшеу ғылымы һандас سدنه(геометрия) барлық ғылымның атасы болмақ. Ол һандаста салыстыру, өлшемдестік мәселесі зор орын алады. Арабша оны қиас ( سايق ) атайтыны да айтылды.
Шеңбердің сыртына қойылған жанама сырықтың шеңбер
194
өрісіне қатысы зіл-тангенс. Оны былай түсінуге болады: сырық ұзындығы АБ=һ болса (39-суреттен қараңыз), шеңбер өрісі R
болса, сырықтың көлеңкесімен қатысы болады , α –көлеңке бұрышы. Тұрақты сан ретінде R=1 деп алсақ, бұрыштың өзі көлеңкеге тең болмақ: зіл. Демек, сырықтың өзі көлеңке – зіл сызығы болып шығады. Оның тік бұрыш жалғасы котангенс – зіл тамат (ظلتمام). Сол сырықтың шеңбер сыртында болса, басқаша айтқанда сырық шеңбердің ішінде болса, оны арабтар жиб (ішкі қалта) деген )بيج(. Демек синус-жиб аталған. Оның тік бұрыш жалғасы – косинус-жиб-тамам болған )مامت بيج(.
Ғылымның осы саласының негізін салған, тамаша мирас қалдырған біздің бабамыз әл-Фараби екені де айтылған. Енді бұл арада сол мәселеден туатын тамаша өрнектерге оралмақпыз. Алдымен 39-суреттің жасалған негізін айтайық. Ондағы ең та-маша нәрсе шеңбер өрісі R=1000 болса көлеңке бұрышы 38о10' болса, оның жиб сызығы аб=618, ал зіл (көлеңке) сызығы 786.
Алғашқысы ал-рахман саны: 618+382=1000 (әулие қима саны). Екіншісі – зіл-бас бата саны. Екеуін қосқанда болады:
351 – Ал-Саратан – Айдың үйі – Шаян-Қоян жұлдыз мүшелі, 108=54х2, қой ай – хақ саны. 82 – қорғасын, жеті хат көктің ақырғысы. Демек осы үшкіл қорғанның (Атомдық жарылыс
әрекетінен осы қорғасынмен қорғанатыны есте болсын).
Айтылған тамаша бұрыштың жиб өрнегі:
. (Бұл арада R=1 болып алынды). Осы
өрнектегі үш сан Нұх кемесінің өлшемдері: 1 – екі, биіктігі,
2 – ұзыны, 5 - кергіші (Нұх кемесі екі текшеден тұрады де-ген мағлұмат бойынша). Осы өрнекті суреттің оң жағынан жалғастырдық. Оның басқы суретпен байланысы көрсетілген:
өлшемі: 38о10’=1000+786+504. Осы санда сыр жатыр. Алғашқы екеуі әулие бұрыштан. Кейінгісі достық сан: 284+220=504=412+ +92. Бұдан шыққан үшкіл бұрыштары: 99о16’+51о+29о44’=180о.
196
Онан шығады: , 19о28’-5о28’=
=14о=14х60=840… Онан қайталама (48) – тәулік (24) тағы басқа толып жатқан мағлұмат бар. Осы бәрі келіп адамдар арасын достастыру пайғамбарға апарады. Мысалы: осы санға жұлдыз (Ахмад) санын екі еселеп қосамыз және оған басүшкіл санын қосамыз:
2290+53х2+214х6=2290+106+1284=368/0=92х40 пайғамбар
сандары:(132 – Қалаб – жүрек, немесе сабиғ– жеті). 52=26х2 хамды саны ( екі магнит басы бар – темірдің екі басы істік). Онан әрі қарай толып жатқан тамаша мағлұматтар:
Мысалы: 1404+2900=4304. Мұнда: 786+618=1404=351х4.
29-мыс (жез) (Шолпан металы); 351 – Ал-Саратан, 4304 – халифалар саны. Осы арада Таң Шолпаны, пайғамбар даңғылы, бас бата, ал-рахман ал-рахим, халифалар саны – бәрі келіп та-маша бас қосқан.
Көлеңке (зіл) сандарына келейік:
зіл لظ -930 Ал зіл 961-لظلا
Ал зіл қайф мадиدم فيك
(44)+(110)=154, 67х15=1005=
=961+44. Онан шығады: 1005-110+190х9=2605, немесе: 2605+ +1005=3720=620х6 (Тұран).
372 – ғақраб (Қой)...
Онан шығады: 2605+1005=3610=192·10, 3610х2=7220=
=4304+2916= (38 5 )2. Оны былайша жазып қаралық: 2605х2+ +1005х2=2916+4304. Мұнда 2605 және 2916=542 ғалами аяттан алынған сандар. Тамашасы сол олардың басын қосқан көлеңкенің екі есе ұзаруы мен ханифалар саны. Мұнда терең мазмұн жатыр. Оның бәрін талдау қолдан келмейді. Бір ғана ишаратты еске алайық. Бес уақыт намаздың орталығы төрт бас фарыз екінді. Оның уақыт шегі көлеңкенің екі есе ұзаруы. Ханифа сан-
197
дары болса сол төрт ханифа исламның төрт діңгегіндей заттар. Осылардың мағыналас сыры бар деп білеміз.
Онан шығады: 4304-1005х5=2290+4=2605х2-2916. Сол төрт Арбағ جبرا –
273=91х3, 273х4=1092=1000+92=618+382+92.
39-суретте басқа да мағлұматтар бар. Оларды оқушы өзі талдай берер.
Көлеңке деген тегінде Жер бетіне қуат жинаудың бір түрі деп білу керек. Сонымен қатар ғаламның айналыс көрінісін бақылаудың негізгі табиғи белгісі. Күн сағаты соған негізделген.
Күн сағатының өрнегі мынау: tgx=tgt·cosφ.
Мұнда х – Күн сағатының бұрыш өлшеуіші; t – Күннің сағаттық бұрышы, φ – сол жердің географиялық ендігі... Жердің географиялық ендігі оның белдеуінде (экваторында) нөл: φ=0о. Онда күн сағаты өзгермейтін тұрақты өлшеуде: Яғни: tgx=tgt.
Басқа орындарда бұл екеуі тең келмейді, сфералық ендік әсерінен өзгереді. Күннің көлеңкелік бұрышы тең еселес болмайды. Мысалы: tg15о=0,26795, tg30o=0,57735 яғни 2tg15o<tg30o. 2·0,26795=0653590; 0,53590<0,57795.
Сол себептен әрбір ендік бойында күн сағаты өзінше жаса-лады. Ислам ғалымдары бұған зор мағына берген. Мешіттерде күн сағаттары болған. Соның жасаушылары қатарында әл-Фа-раби де бар.
Енді осы өрнектің бір түрінен әулие есебін шығаруға бола-тынын байқадық. Ол мынау. Өрнекте өлшеуіш сағат бұрышы сол Жердің ендік бұрышына тең деп алайық.
Онан шығады: tgφ=tgt·cosφ
; Sinφ=tgt·cosφ.
Осы кейінгі өрнекте tgt=45о деп алсақ болады: Sinφ = cos2φ. Онан шығады:
Sinφ=1–Sin2φ; Sin2φ+ Sinφ–1=0; немесе х2+х–1=0.
, немесе . Сонымен алтын
қиық бұрышқа келдік: Sinφ=0,618= Sinφ38о10’. Қалған мәселені жетілікке байланысты жалғастырамыз.