КӨП ТОМДЫҚ ШЫҒАРМАЛАР ЖИНАҒЫ-ƏЛ-ФАРАБИ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ КОСМОС ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ

ƏЛ-ФАРАБИ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ КОСМОС

ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ

Қазіргі замандағы барлық ғылымдар саласы ислам тілімен тараған екені белгілі. Солардың ішінде космонавтиканы алатын болсақ, оның негізі əл-Фарабиден екені ашық.

Бірақ бұл күндегі батыс ғылымы оны мойындай қоймайды. Онысы білместіктен бе? Əлде менмендіктен бе? Ол жағы белгісіз. Қалай болған күнде біздің міндетіміз ғылыми, та-рихи, табиғи шындықтың бетін ашу. Арабша космонавты ﺟﺪ ﻓﻀﺎء - ражулу фаса десе оның мағынасы кеңістік қайраткері болмақ. Басқаша айтқанда ғалами кеңістікте сайрандаушы не-месе кемеші мағынасында. Аспан кемесі, кемесінің жолын басқарушы адам алдымен аспан шырақтарының сол кеңістіктегі жүріс жолдарының заңын білу. Ол заң жұлдызды аспанның құрылысына байланысты. Ал ол Құрылыс һандис-Қияс-геометриялық-симметриялық заңға байланысты. Ол барып көп жақты – көп өлшемді кеңістік заңына соғады. Осы салада əл-Фараби зор еңбек етіп, мирас қалдырғаны айтылды (1-суретті қараңыз).

Осыған байланысты əл-Фараби аспан шырақтарының үш түрлі жолын қарастырған. Олар:

(5-сурет жұлдыз жолы)

Осы сызықтардың аттарын оны əл-Фараби қалай пайдаланғанымен танысалық.

Көлеңке өлшеу бойынша Күн сағатын жасау Жеті Қарақшының айналысы бойынша түн сағатын жасау ис-лам ғалымдары арасында кең тараған. Оны зерттеу арқылы сфералық үшкілден (тригонометрия) ілімінің негізін салған əл-Фараби. Арабша тангенсты Зіл ﻇﻞ дейді, яғни көлеңке деген сөз. Өйткені шеңбердің өрісін бір деп алғанда (R=1) тангенс болады: = tg α = h.

Бұл h көлеңкесін өлшеу үшін  шеңбер шетіне жанама етіп тік қадаған сырық. Ол көлеңке шеңбер ішінде Жиб ﺟﻴﺐ  аталады. Ол іштік деген сөз, синус:

Сол бойынша Əл-Фараби синустар заңын шығарған:

Осыдан барлық басқа үшкілдік заңдар-теоремалар шығады. Айта кетелік осы заң жарық сəуленің тарау заңдарына негіз болған. Енді жұлдыз жол сызықтарына оралайық.

Айтылған уақыт өлшеу шеңбердің ортасына сырық қадасақ. Оның басын (төбесін) айналасындағы шеңбермен жалғастырсақ көлеңке (зіл) қосы шығады, яғни конус – (махрут ﻣﺨﺮﻭﻁ) шығады. Сол сəукеле – қос конустан айтылған үш сызық – жұлдыз жол-дары шығады.

Конус сырығы бойынша тік қисақ артық қиық (гипербола– қитағ заид). Оның табанына тіреп қиғаш қисақ – тең қиық (парабола – қитағ мүкафи). Табанынан жоғары қиғаш қисақ– кем қиық (эллипс – қитағнақыс). Бұлардың аталу себебі бы-лай. Кейінгі сопақ шеңбердің (эллипстың) ұзынын 2а деп, қысқа көлденең жағын 2в деп алады. Онан шығатын өрнек: а²=б²+ +с². Мұнда 2с – екі шұғла (фокус-мухарак) арасы. Сызықтың шеңберден шалыстығын былай айырады:  – эксентрицитет.

Осы бірден артық болса гипербола е>1, бірге тең болса па-рабола е=1, бірден кем болса эллипс е<1.

Аспан шырақтарының жолдары осы сызықтармен бай-ланысты. Аспан шырақтары жеті хат көкті Күнді айналатын жолы – сызығы эллипс бейнесінде. Оның бір шұғыласында Күн болады. Аспан шырақтары парабола сызығы бойынша жүретін болса, ол көп жылдары жерге бір айналып соғып отыратын құйрықты жұлдыздар (метеорлар). Егер де жұлдыз жолы ги-пербола бойынша болса, ол əлем кеңістігіне кетіп жоғалады, бақылауға жатпайды.

154

Əл-Фараби олардың     ішіне      параболаның     теңдік заңын пайдаланып, тамаша жаңалық ашқан. Ол шұғла ﻣﺤﺮﻕ орнын тапқан, ойыс айна жасаған (ﻣﺤﺮﻕ ﻣﺰﺍﺓ ). Қуаттың, жарықтың, дыбыстың күшін бір жерге (ноқатқа) жинау əдісі сонан басталған. Бұл күндегі тамаша оптикалы, акустикалық, архитектуралық, кристаллографиялық, геометриялық-симметриялық, космо-логиялық тамаша ғалами заңдар осы қағидаға соқпай кет-пейді. Əл-Фарабидың барлық ғылым жəне өнер саласында, пайғамбардан кейінгі екінші ұстаз болу негізі осында. Əл-Фарабидің параболалық (теңдік) негізде ойыс айна-линза көзілдірік жасау негізі 5-суреттің астында – оң жағында көр сетілген.

О  А=r=00^/ өрісті шеңбер сызады. Оны бірнеше бөледі (оа^/

=   а^/ а² = вА). Сол бөліктерден жарысқан сызықтар өткізеді (оа’; а’ а’’; в’ в’’). Осы кейінгі ноқаттармен А ноқат арасына қиғаш-көлбеу сызықтар жүргізеді (Ао’, Аа’, Ав’). Осы сызықтарды пайдаланып парабола (айна) ноқаттарын табады. Ол мынау: Ао’=оо’’, Аа’=аа’’, Ав’=вв’’. Осы кейінгі ноқаттар парабола сызығының ноқаттары болып табылады. (о’’ - а’’ - в’’ – А). Осы-ларды иінді сызықтармен қосқанда парабола сызығы шығады. Осы құрылыстан түсінікті, бастапқы шеңбер ортасына қойылған жарық парабола сызығынан шағылысқанда оның бетіне сырт-тан түскен жарық – сəуле онан шағылысып, ортасындағы ноқатқа жиналады. Ол жарық Күн сəулесі болса, ол ортаға жиналып, зор қызу береді, затты жандырады. Əл-Фараби сол ноқатты мухарак ﻣﺤﺮﻕ атаған, яғни оттық, жандыратын шұғла ноқат мағынасында (5-суреттің үстіңгісін қараңыз).

Осындай парабола бейнелес сызғыш-лекало жасап, соны айналдыра отырып ойыс айна – парабола (шабһ қатиғ мукафи мира) жасаған.

Енді ойлап қаралық. Қазіргі ғылымда айтылған оптика-аку-стика салалары не болар еді?! Оларда ешбір ғылыми негіз бол-мас еді. Микроскоп, телескоп сияқтылар болмас еді. əл-Фараби темірден немесе қоладан жасалған қаңылтырды қалыпқа салып ойыс айна жасап, бетін тегістеп ысқылап қолданатын болған. Оның астрономиялық еңбектерінде сол ойыс айна жасап, бетін тегістеп ысқылап қолданатын болған. Оның астрономиялық еңбектерінде сол ойыс айна қолданған деуге болатын жерлері бар. Мысалы ол көп жылда бір соғатын құйрықты жұлдызды си-паттайды. Бірнеше ғасырда бір болып отыратын тағы бір оқиға– ол Шолпан жұлдызының Күн бетінен өтіп бара жатқан кезін бақылап жазған. Онда ол ойыс айна қолданғанын айтпайды.

Бірақ біз ойлаймыз, ол секілді бақылау жай көзбен мүмкін емес. Əлбетте ол өзінің ойыс айнасы арқылы бақылаған болар деп ойлаймыз. Аспан аспаптарына, астрологияға жаңалық ен-гізген əл-Фараби ойыс айнасын соған қолдануы мүмкін деп білеміз. Мұны зерттеу керек.

Қазіргі ғылымның көреген өткір көзі де, естігіш сақ құлағы да əл-Фарабидың ойыс айнасына негізделген.

Ислам елдеріне бұл жаңалық кеңінен тараған, əртүрлі аспап-тар жасаған. əл-Фараби ілімін осы салада əрі қарай дамытқан атақты ғалым Ибн ал-Хайсам онан кейінгі адам (965-1039). Оның жəне əл-Фарабидың оптикалық еңбектері XII–XIII ғасырларда латын тіліне аударылып, Европа елдеріне мəлім болған. Осыны негізге алып, ғылымға жол ашуға талпынған адамдардың бірі атақты ғалым Р. Гроссетест жəне Р. Бекон болған (XIII – ғасыр). Шіркеу басшылары Беконды, ислам ғылымын қолдадың деп, қарсы болған, түрмеге қамаған.

Ислам ғалымдарының астрономиялық тамаша терең мағыналы еңбектерімен танысқан Н . Коперник, жеті хат көктің айналыс орталығы Күн екенін жақсы түсінген, яғни Күн орталық пікірді қабылдаған. Ал оның елі – христиан елі Жер орталық деген дін кітаптары бойынша қате пікірде болған. Сол себепті ол тірі кезінде өз пікірін ашық айта алмаған. Тек өлер шағында ғана жазба мирас қалдырған. Христиан дін басшылары оған қарсы болған. Оны мазақтап, Сармат астрономы атаған.

Бірақта шындық жеңбей қоймайды. Ислам астрономиясы Н. Коперник, И. Кеплер, Г. Галилей, И. Ньютон арқылы Европа ел-деріне тарады (XVI–XVIII ғасыр). Бұлар əл-Фараби еңбектерін негізге алған. Осыған мықты дəлелдер бар екенін білеміз. Олар, шіркеуден қаймығып, ислам ғалымдарынан алғандарын ашық айта қоймайды. Алайда олардың еңбектерінде əл-Фараби ілімі ашық орын алған.

156

Мысалы И. Кеплер  Еуропа  іліміне əл-Фараби  мухарақ-шұғла – фокус түсінігін алғаш рет кіргізген. Оның фокус деген латын сөзі əл-Фарабидың мухарак (оттық) орын деген сөзінің тікелей аудармасы. Демек əл-Фараби ойыс айна істері жеті ғасыр шамасы өткенде Еуропаға жеткен. Осы түсінік бол-маса барлық ғылым дəрежесі өте төмен болатыны мəлім. Де-мек Еуропа сол кезде ғылымның шындығынан алыс болатын И. Кеплердің барлық басқа ғылыми ізденістері де, теоремала-ры да, геометриялық еңбектері де, тіпті музыкалық еңбектері де тегісімен əл-Фараби еңбектеріне қатысатыны көрініп тұр. Мысалы оның “Аспан Гармониясы” аталатын музыкалық бей-нелері əл-Фарабидың музыкалық ноталар бейнесіне дəл келе-тіні дəлелдемеген (“Əл-Фараби” журналы, Кувейт, 1984, №308). И. Кеплердің 400-жылдық мерейтойына арналған еңбекті қарасаңыз, оны əл-Фараби еңбектерімен салыстырыңыз, мəселе айқын көрініп тұр. Бұл арада біз, əрине И. Кеплер ғылымға жаңалық кіргізген адам екенін бекерге шығармақ емеспіз. Бірақ сол жаңалықтардың бірінші басқышы əл-Фарабиден басталғанын айту.

Г. Галилейге келетін болса, ол да əл-Фараби еңбегін толық пайдаланғаны көрініп, оның геометриялық оптика саласындағы барлық ізденістері əл-Фарабиға соғады. Соның ішінде əл-Фарабидың ойыс айнасы Галилейдің телескобына жол ашқаны мəлім. Ғылымның осы шындығына Европа ғалымдарының көзі жаңа жете бастады. Рим папасы Павел II Галилейді шіркеу со-тынан жаңада ғана ақтады емес пе?!

Батыс елдерінің аңқау елге арамза молда болған, қашағанды қарға, соқырды жарға жыққаны жөнінде тағы бір мысалды, осыдан көруге болады.

Ислам ғылымына негізделген, айтылған ғылымдардың еңбектерін шіркеуге қарсы болған себепті, олар ғылым дін-ге қарсы деген жалған айқай көтерді. Исламда ғылым мен дін ешбір айыруға болмайтын нəрсе. Ол жан мен тəн секіл-ді өмірдің қос өзегі. Осы тұрғыдан алғанда еуропалықтардың жалған айқайы ғылыми шындыққа зор зиян келтіреді. Біздер ендігі жерде сол жалғандықтан арылуымыз керек. Оның жолы аят-хадис тарихи-табиғи шындық жолы.

157

Осыған бір мықты мысал келтіру мақсатымен, қаралып отырған тақырыпқа байланысты мағлұматтарға тоқтаймыз. 6-суретті Тік бұрыш əулие үшкіл жəне Абақ есебі атадық.

Ислам ғалымдары, соның ішінде əл-Фарабидің көлеңке өлшеу əдісін көп дамытқанын көрдік. Сол əдістің бір мəселесі уақыт өлшеу, күн сағатын жасау екені белгілі. Сол өрнекті еске алайық:

tg x = tg t * cos φ

tg x – күн сағатын өлшеу, tg t – сағаттық өлшеу, cos φ - геометриялық еңдік.

Осында сағаттық өлшемді тұрақты бірлік етіп алайық, яғни tgt=tg 45⁰=1

Онан шығады: tg х = cos φ =

Онан шығады: sin α = cos² α =1–sin² α. X²–X–1=0. Онан шығады: X=  = 0,618= sin α = sin 38⁰10^/

Негізгі аудандық екі өлшемді – шаршы өлшемдік бетжақ (үшкіл) өлшемді өрнек түрі белгілі: ах² + вх + с = 0

Жоғарыда күн сағатынан шыққан өрнек осының ең ықшамды– бірлік түрі деуге болады, яғни онда а = в = с = –1.

Ол өрнекті есеп тарихында былай шығару бар:  яғни бір таяқты алып екі бөлеміз. Оның үлкен бөлшегінің (а) таяққа (а+в) қатысы екі бөлшек қатысына тең.

Онан шығады сол өрнек: а²=ав+в²; а=1; 1=в+в²; в² +в–1=0;

В =  а = 0,618а

6- суреттен шығады: sin 38⁰10^/ = 0, 618

tg 38⁰ 10^/ = Cos 38⁰ 10^/ = 0, 786.

Айырма болымсыз, яғни 38⁰10,5^/ + 0,5^/.

Əл-Фарабидың көлеңке əдісі бойынша оны былай оқимыз: сырықтың биіктігі (О₁А) оның ішкі көлеңкесіне (ОО^/) тең: О₁А =ОО₁; Бұл өлшемнің космонавтикада алатын орнын еске алайық.

Əл-Фарабидың параболалық ойыс айнасының заңы бойын-ша Күннен бөлініп ұшатын затқа қосымша екінші параболалық жылдамдық керек.

Оның өрнегі мынау:

Мұнда, ƒ-тарту күш тұрақтысы (гравитация), М_K - Күн салмағы (массасы), R_K - Күн өрісі.

Айтылған əулие қатынас осыдан келіп шықты. Мұны жарық-сəуле тарауына қатысты, жалпы табиғат заңына қатысты

159

қараса мəселе əріге əкетеді. Расында, ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда бұл əулие қатынас өлшеуші табиғат дүниесінде өте кең орын алады екен. Айтайық ағаштардың, қурайлардың бұтақтары арасында осы əулие қатынастық өлшем барлығы байқалған. Бұл заң асылтас – минерал – кристалл арасында зор орын алады. Мысалы, бір мысал. Маржан Қыр (кальцит) кристалының бұрыштары:

Осыған əулие бұрышты қосамыз: 38⁰10^/+23⁰50^/=62⁰= =62×60=3720

Тамаша Тұран Қақпалық бұрыш шығады. Ол аспан сағатының тіліне сандас: 8- мүшел – Ғақраб (Қой) (Бүйі), сандық мəні 372=70+100+200+2=372.

Ежелден əулие сан аталуында осындай мəн бар жəне оған бай-ланысты тарихи аңыздар бар, ескерткіш ғимараттар бар. Мыса-лы əулие өлшемі Мысырдың (Египеттің) атақты мұнараларында орын алатыны айқындалды. Əл-Фараби өзінің көп тараулы ғылыми мұраларында əулие өлшеміне зор мəн берген. Ол кісінің бұл өлшемді ғимаратқа, архитектурада қолданғаны мəлім болып отыр. Орта Азия мен Қазақстанның көптеген құрылыстарында əулие қатынас өлшемдері қолданғандығы, оның əл-Фарабиға байланысты екені ашылды. (Болатов Н. еңбегін қараңыз).

Бір ғана мысал. Ахмед Иассауи ғимаратында оның көп өлшемдері əулие қатысқа байланысты екені байқалған. Айтайық оның биіктігі, ұзындығы, көлденеңі, сатылары, есік-терезелері, - бəрі осы өлшемге негізделсе керек.