КӨП ТОМДЫҚ ШЫҒАРМАЛАР ЖИНАҒЫ-ЕГІЗ-СЕГІЗ ҚАҒИДАСЫ – ИСЛАМ ШҰҒЫЛАСЫ
ЖАҢА ДӘУІР
ЕГІЗ-СЕГІЗ ҚАҒИДАСЫ – ИСЛАМ ШҰҒЫЛАСЫ
КІРІСУ
Тәңірің жаратқан ғаламынан бастап ән мен күйдің мақамына дейін тараған “Егіз-сегіз” қағидасына бұрында тоқтағандарымыз бар. Оның себебі ол өзі Аллаһ қаламында – Құранда айтылған
(6: 143, 39:6).
Ғалам Нұрдан жаралғанда, сол Нұр = 256 = نور =162 =28. Егіз-де-сегіз болады. Шұғыла сол Нұр. Біздің халқымызда: «Егіздің аяғы-сегіз» немесе «Семіз-семіздің аяғы сегіз» деп келеді. Ер-теде біздің халқымыздың күн белгісі сегіз аяқты айғыр, сегіз сәулелі жұлдыз болған («Ертөстік» аңызын қараңыз).
Осы бір күрделі мәселенің бір жерге басын қосып, әрі қарай шама келгенше дамытуды жөн көрдік. Аллаһ қаласа сол мәселеге келеміз. Сегіз Раббымның жарылқаған саны: сегіз Жаннат. Ғаламның жұбайлық жалпы заңы егіз болса, оның көлемдік үш өлшемі болады: 2·2·2=23=8. Оны үш тарауға таратамыз: 21·22= =8=2+6. Мұны мына түрде жазамыз =2(22-1)=2(4-1)=2х3=6 немесе 6 ± 2 = 84
Ғаламға үлгі болған Қағба – текше осы санға мысал. Оның жақ-бет саны алты шаршы (Ж=6); төбесі – ноқаты сегіз (Т=8). Оның қыр-қабырғасы 12 (төртеуі еденде, төртеуі төбеде, төртеуі төрт тіреу бұрышта Қ=12).
Бұлардың теңеу өрнегі:
Ж+Т=Қ+2
Онан шығады:
12
6+8=12+2=14.
Бұл өзі ғылым тарихында ежелден белгілі.
Оның кеңірек түрдегі жалпы мағынасы мынау. Айтылған текше тобына жататын бес түрлі түзу көпжақты бейне бар. Олар мыналар: алты шаршы-жақты (гексаэдр текше), сегіз үшкіл жақты (октаэдр), төрт үшкіл жақ (тетраэдр), жиырма үшкіл жақты (икосаэдр), бескүлді он екі жақты (додекаэдр).
Бұл бесеуі табиғат дүниесіндегі бес түрлі заттар тегінің бей-нелері болып табылады. Олар мыналар:
1) Оттек – тетраэдр - төрт жақты,
2) Желтек – октаэдр – сегіз жақты,
3) Сутек – икосаэдр – жиырма жақты,
4) Жертек – текше гексаэдр – алты жақты,
5) Жұлдыз тек – додекаэдр – он екі жақты. Осы бейненің сандық өрнек мәніне келейік:
Ж+Т=Қ+2
1) Төрт жақты: 4+4=6+2=8
2) Сегіз жақты: 8+6=12+2=14
3) Жиырма жақты: 20+12=30+2=32
4) Алты жақты: 6+8=12+2=14
5) Он екі жақты: 12+20=30+2=32 Жиыны: 50+50=90+10=100.
Айтылған бейнелеу өлшеуішінің мүшелерін (геометриялық мүшелерін) зерттеу, салыстыру, олардан өрнектер шығару мәселесі барлық есеп ғылымының негізі болып табылады.
Есеп ғылымының негізгі мақсаты табиғат зерттеуде құрал болу. Олай болмаған күнде есеп ғылымы жалған жолға түсіп кету қаупы бар. Біздің данышпан бабамыз Абу Наср әл-Фараби осы мәселеге ерекше тоқталып, гректің атақты геометр ғалымы Евклид еңбегін сынаған.
Ол былай деген: табиғат зерттеуде геометрия ғылымын қолдануда алдымен заттың көзге көрініп тұрған, өлшеуге алы-натын беттерінен-жақтарынан бастау керек. Ол жақтардың
13
қиылысқан жапсары сызық – қыр болмақ. Ол сызықтардың қиысқан жері ноқат (төбе болмақ). Осылай табиғи жолмен ба-ратын болсақ ғылымда ешбір шатасу болмайды. Олай болмаған күнде ғылым зор қиындыққа ұшырайды, тұйыққа тіреледі. Оған мысал Евклид геометрияны негіздеу мәселесін ноқаттан бастаған. Ол әдісі есеп ғылымында жеңіл – қолайлы бола тұрса да, кейін шатастырады. Мысалы Евклид әдісі бойынша жарысқан қос – пар сызықтың дәлелін табу қиынға соғады. Егер де мәселені табиғи заттар бетінен бастасақ, онда мәселе өзінен өзі, заттың бейнесіне қарай шешіледі, ешбір шатасу шықпайды. Әл-Фараби өзінің ілімінде осыны толық дәлелдеген.
Әл-Фараби өзінен мың жыл бұрынғы ғылымға осындай жаңа қағида кіргізген. Бірақ әл-Фарабидың бұл жаңалық қағидасына құлақ асқан ғалымдар жоқтың қасы болды. Батыс Европа елдері Евклидты сол қалпында бетке ұстап келді. Көп замандар бой-ында оның, әл-Фараби көрсеткен қиындығы, ғылымда сезіле қойған жоқ. Тек кейінгі кезде ғана, атомдық өлшеу қолданған кезде ғана, әл-Фараби қағидасынсыз мәселе апатқа апаратыны белгілі.
Әл-Фараби мұсылман хакімі болған себепті, оның ілі-мі аят пен хадистарға сүйенген. Демек қазіргі ғылым Құран шындығына әкеледі. Біз төменде, Аллаһ қаласа осы мәселеге мысал келтіреміз.