Elii riza bay

Erte erte ertede, eshkii cuunii boortede. Burjnghj Esiim xannjng zamanjnda biir sultan bolghan eken. Xanmen biirge qanshama shayqastardan ootken sultan elge tanjmal batjr bolghan eken. Onjng batjldjghjn xan basqa cawjngerleriine uulgii tutatjn. Shayqastardjng birinde sultan xandj cawdjng oghjnan qorghap, oozi qaza boladj. Sultannjng arqasjnda cas keliinshegii men endii twjlghan ulj qalghanjn xan biiliip, olardj ooz ordasjna aldjrtadj. Sultannjng ulj cijrma biir casqa tolghansha sultannjng cer-muuliigiine sol cerdegii bay qarasjn dep buyrjq beredii.

Cjldar oote kele sultannjng balasj cijrma biirge toljp, ooz anasjn ertiip cas sultan awjljna oraladj. Sultangha seriik boljp onjng dosj elge esiimii belgiilii bi keledii.

Elii cas sultandj qwana qarsj aljp, sarayjna deyiin shjgharjp saladj. Onda olardj osj cerlerde biliik etiip otjrghan bay qarsj aladj. Cijrma biir cjldjng iishiinde sultannjng qazjnasj qanshama ooskeni, eldiing tatw taattii oomiir suuriip catqanj turalj bayandap maqtanadj. Cas sultan baygha rizashjljghjn biildiiriip, aarii qaray biirge eliine adal qjzmet etwiin suraydj.

Sultannjng bayljghj xannjng bayljghjnan kem tuuspesiin biilgen cas sultan men bi, osj cerde shikiiliiktiing bar ekendiigiin sezedii. Caghdaydjng maan-cayjn biiliip keluuge bi bazargha ketedii. Qazaq eliiniing eskii xabar taratu quralj – oosek arnasj bolatjn. Keshkege deyin bazarda shay iishiip adamdarmen aanggme aytjp, el caghdayjn surastjrjp kelgen bi koop naarse biiliip keliiptii.

Cijrma biir cjl burjn bay xaljqtj cinap qurjltay ootkiiziiptii. Sonda baydjng usjnghan Qariya degen usjnjsjn qabjldaghan eken. Qariya usjnjsj bjlay orjndalghan eken:

- sultannjng sarayjnda Qariya qorj ashjlghan;

- sultannjng ceriinde engbek etetiin barljq adamdar tabjsjnjng onnan biir boliigiin ay sayjn tabjs etedi eken. Bul miindet bolghan eken;

- qorgha tuusken qarcjnjng barljgj esepke aljnadj eken;

- qorda qarcjlar caay catpasjn dep qarcj el tangdaghan adamdargha mal qjljp beriiledii eken;

- ol mal qansha bas tooldensede, cjljna cuuz bas malgha biir bas qosjp qaytaradj eken. Qalghanj el tangdawlarjnjng oozderiinde qalady eken;

- qordaghj esebinde qarcj bar adamnjng barljghj qjrjq casqa tolghanda ay sayjn qariyaljq aqj aladj eken;

- qjrjq casqa deyiin engbek etiip cinaghan qarcj cijrma cjlgha booliiniip ay sayjn alatjn aqj esepteledi eken;

- eger qariyaljq aqj aljp cuurgen adam qaytjs bolsa, onda qordaghj qarcj murageriiniing esebiine ootkiiziiledii eken. Eger muragerii bolmasa, onda qarcjdan koomuuge aqsha cumsaljp, qalghanj sultannjng qazjnasjna ootedii eken.

Eldiing barljghj ne aytjljp catqanj turalj tuusiinbesede qoshtaptj. Solay Qariya qorj payda boljptj. Waqjt oote kele qorda qaracat cinala bastaptj. Olardj bay keziinde xaljq tangdaghandargha boolip beriiptii. Xaljq negiizii tangdaghan adamdarjng kiim dese tanjmaymjz. Baydiing adamdarj bolghan song tangday saldjq deydii eken. Sol zamandarda emshiilerdiing daarecesii toomen bolghan eken. Sol sebepterden adamdar qjrjq casqa cete bermeydii eken. Keybiirewlerii aaskeri qjzmette bolghan song otbasjz, balasjz omiirden ootedii eken. Keybiirewleriiniing murageriine awdarjlsa da, ol muragerii castayjnan qaytys bolyp ketetii eken. Adamdardjng arasjnda bedewlerii de bolghan eken. Koop waqjt ootpey-aq sultannjng ooz qaznasj tola bastaptj. Maldj baghjp cuurgen baydjng adamdarjdjng ooz maldarjnjng sanj aaceptaawiir koobeyiiptii.

Munjng ekii bastj sebebii:

- muragerii coqtardjng qjrjq casqa deyiin oomiir suurmewii;

- Qariya qorjndaghj aqshanj tek qariyaljq aqj retiinde alugha bolatjndjghj.

Cas sultannjng tuusiingenii boyjnsha bul cuuye biiriinshii mezette sultannjng qaznasjn toltjrwgha, baydjng adamdarjnjng bayljghjn arttjrugha arnalghan eken. Biir-aq el baygha riza. Angqau qazaghjm, qashan sen oyanadj ekensiing? Ooz balalarjngnjng oomiiriiniing qunjn qashan tuusiinedii ekensiing?

Bul durjs emes dep, bulay qaldjrwgha bolmaydj dep cas sultan bimen birge ooz saqshjlarjn ertiip baygha baradj. Qar uuyiine kiirse bay qattj biir oyda eken. Qariya qorj tularj ooz oylarjn aytjp bul bay men onjng adamdarjnjng uyjmdastjrghan alayaqtjghj ekeniin bi daaleldegen eken. Sooytse, bay biileminn, biiraq sultan eliingiz riza ghoy, olar munj qoshtaydj, taghj ne kerek sizge dep suraptj. Sooziin koopke sozdjma iaa coqpa, biraq iiziinde bay kiinaalii bolsam eliim sottasajn depti. Amal coqtjqtan sultan saqshjlarjna bay aljp ketinder deptii.

Baydj aljp ketken song, bay qattj oylanjp catqan qaghazjna cas sultannjng koozii tuusiiptii. Onda buur tuurlii bolsa mjnaday aariipter bar eken:

Aariipter: A – [a], B – [б], C – [ж], D – [д], E – [е], F – [ф], G – [г], H – [һ], I – [и], J – [ы], K – [к], L – [л], M – [м], N – [н], O – [о], P – [п], Q – [қ], R – [р], S – [с], T – [т], U – [ұ], V – [в], W – [у], X – [х], Y – [й], Z – [з].

Negiizgii digraftar: AA – [ә], GH – [ғ], YO – [ё], II – [і], NG – [ң], OO – [ө], UU – [ү].

Qosjmsha digraftar: CH – [ч], TS – [ц], SH – [ш], SCH – [щ], YE – [э], YU – [ю], YA – [я].

Munj nesj? Qazaqtjng aaliipbiii oozgertiilgen be? Ow qazaghjm, ana tiiliimniing aaliipbiiin biilmeydii ekenmiin be? Ol qalay bolghany? Qashan oozgertiildii? Nege munj men biilmeymiin? Tiil eliimniing cuuregii. Nege onjng oozgerwiin el boljp qurjltay qjljp, barljghjmjz birge qoldamadjq, ne bolmasa bolmaydj demediik. Xaljqtjng dawsj qayda qaldj? Tiilii oolgen el, oozii de coghaladj – dep oylaptj iishiinen cas sultan.