Дәуірдің дара тұлғасы: Қонаев мұражайына саяхат
Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев — қазақ халқының тарихында есімі алтын әріптермен жазылған, парасаттылық пен даналықтың символына айналған бірегей тұлға. Ол тек мемлекет қайраткері ғана емес, сонымен бірге ірі ғалым, тау-кен инженері және өз елінің нағыз патриоты болды. Ширек ғасырға жуық уақыт бойы Қазақстанды басқарып, республиканың экономикалық, мәдени және ғылыми әлеуетін биік белестерге көтерген Димаш Ахметұлының бойындағы қарапайымдылық пен кісілік қасиеттер аңызға бергісіз. Ол үш мәрте Социалистік Еңбек Ері атанып, Политбюро мүшесі болса да, биліктің буына мастанбай, халықтың мұң-мұқтажын бәрінен биік қойды. Оның кезеңінде Қазақстанның астанасы Алматы қаласы шын мәніндегі заманауи мегаполиске айналып, еліміздің түкпір-түкпірінде зауыт-фабрикалар, мектептер мен ауруханалар бой көтерді. Қонаев — өз ұлтының зиялылық деңгейін әлемге танытқан, саясат сахнасында салмақты, шешім қабылдауда әділ, қарамағындағы кадрларды баулып, болашаққа жол сілтей білген ұлы ұстаз әрі қамқоршы әке іспетті тұлға. Оның өмір жолы — Отанға қызмет етудің шынайы үлгісі, ал оның есімі қазақ халқы үшін әрқашан абырой мен тұрақтылықтың өлшемі болып қала бермек.
Біздің тобымызбен Димаш Ахметұлының Алматыдағы үй-мұражайына және мемориалдық пәтеріне жасаған саяхатымыз осы бір ұлы тұлғаны мүлдем жаңа қырынан тануға мүмкіндік берді. Мұражай табалдырығын аттаған сәттен бастап біз өткен ғасырдың рухын сезінгендей болдық. Тулебаев көшесіндегі 117-ші үйде орналасқан мұражай 2002 жылы, тұлғаның 90 жылдығына орай ашылған екен. Экспозициялық залдарды аралай жүріп, біз оның балалық шағынан бастап, Мәскеудегі студенттік жылдарына, алғашқы еңбек жолындағы Қоңырат пен Риддердегі қиындықтарға толы күндеріне куә болдық. Біз оның тек саясаткер емес, 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы, техника ғылымдарының докторы және академик болғанын мақтанышпен ұқтық. Әсіресе, оның туыстары мен достары тапсырған жеке құжаттары мен фотосуреттері Димаш Ахметұлының билік баспалдақтарымен қалай өскенін, сонымен бірге қандай жауапкершілік жүгін арқалағанын айқын көрсетіп тұрды.
Саяхатымыздың ең әсерлі бөлігі — 2012 жылы ашылған мемориалдық пәтерді аралау болды. Бұл жерде Димаш Ахметұлы 1969 жылдан бастап өмірінің соңына дейін тұрған. Пәтерге кіргенде бізді оның таңғажайып қарапайымдылығы таң қалдырды. Осыншама үлкен мемлекетті басқарған адамның тұрмысы өте жинақы, артық сән-салтанатсыз екен. Пәтердегі жиһаздар мен бұйымдар сол қалпында сақталған, бұл бізге тұлғаның күнделікті өміріне үңілуге жағдай жасады. Біз оның жұмыс кабинетін, қонақ бөлмесін, жатын бөлмесі мен асүйін көрдік. Қонаевтың жеке кітапханасы бізді ерекше таңдандырды; онда 7000-нан астам кітап жинақталған екен. Әлемдік классикадан бастап, қазақ әдебиетінің жауһарларына дейін, тіпті Майкл Джексон мен «Битлз» тобының күйтабақтарына дейін бар. Сонымен қатар, Димаш Ахметұлының дінге деген құрметін оның жинаған Құран кітаптарынан байқадық. Ол бұл қасиетті кітаптарды шетелдік іссапарларынан арнайы әкеліп отырған екен.
Мұражайдың ішіндегі ең қызықты жәдігерлердің бірі — Қонаевтың 400-ден астам оттықтар коллекциясы. Бұл оның ерекше хоббиі болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, оның аңшылыққа әуестігін айғақтайтын мылтықтар коллекциясы да назарымыздан тыс қалмады. Димаш Ахметұлының жары Зухра Шәріпқызына деген шексіз махаббаты мен құрметі пәтердің әр бұрышынан сезіледі. Зухра апайдың хрусталь ыдыстар коллекциясы әлі күнге дейін сөрелерде тізіліп тұр, бұл екі жанның 50 жылдан астам уақыт бойы бір шаңырақ астында тату-тәтті, сыйластықта өмір сүргенінің белгісіндей. Біз сондай-ақ әлемдік деңгейдегі саясаткерлердің — Индира Гандидің, Дуайт Эйзенхауэрдің, Леонид Брежневтің берген сыйлықтарын көрдік. Тіпті Нұрсұлтан Назарбаевтың өз қолымен сыйлаған атаулы қанжары да осы жерде сақтаулы. Бұл жәдігерлер Қонаевтың тек Қазақстан емес, әлемдік аренадағы беделінің қаншалықты жоғары болғанын дәлелдейді.
Осы саяхат арқылы біз Димаш Ахметұлының өмірінің соңғы жылдарындағы қиындықтарын да тереңірек сезіндік. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасынан кейінгі қудалаулар, негізсіз айыптаулар мен үйқамақта отырған кездері оның рухын жасыта алмаған. Ол өзінің барлық жинаған қаражатын — 35 мың рублін мемлекеттен өз пәтерін сатып алу үшін жұмсаған. Мұндай мәрттік пен адалдық қазіргі заманда сирек кездесетін қасиет. 1990 жылдары үйқамақтан босағаннан кейін, ол халықпен кездесулер өткізіп, ел арасында үлкен құрметке бөленді. 1993 жылы Ақши ауылында жүрегі тоқтағанға дейін ол өз елінің тағдырына алаңдаумен болды. Мұражай қызметкерлерінің айтуынша, бұл жер Алматыдағы ең көп келетін орындардың бірі, өйткені халық өз батырын, өз ақсақалын ұмытпайды.
Қорыта айтқанда, Қонаев мұражайы мен пәтеріне жасаған саяхатымыз біз үшін тек экскурсия емес, үлкен өмірлік сабақ болды. Біз билік пен байлықтың өткінші екенін, ал адамгершілік пен халыққа деген адал қызметтің мәңгілік екенін түсіндік. Димаш Ахметұлының қарапайым тұрмысы, кітапқа деген құмарлығы, жарына деген адалдығы және елі үшін жасаған өлшеусіз еңбегі біздің жүрегімізде мәңгі сақталады. «Дәуірдің дара тұлғасы» атты бұл сапар бізге тарихты қастерлеуді және ұлы адамдардың ізімен жүруді үйретті. Біз мұражайдан рухтанып, өз еліміздің гүлденуіне үлес қосуға деген құлшыныспен қайттық. Қонаевтың мұрасы — бұл тек заттар емес, бұл біздің ұлттық кодымыздың бір бөлшегі, болашақ ұрпаққа қалған өшпес өнеге мектебі. Бұл мекенге келу — әрбір қазақстандықтың парызы деп білемін, себебі мұнда аңызға айналған тұлғаның тынысы мен нұры әлі де сезіліп тұрғандай.
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің 1 курс студенті — Тоқаева Жанерке
Қазақстан тарихы кафедрасының доценті, тарих ғылымдарының кандидаты У. М. Джолдыбаева