«Цифрлы экономиканың Қазақстандағы дамуы: мүмкіндіктер мен сын- қатерлер»
Жақия Даниял Бауржанұлы
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Экономика және бизнес жоғары мектебі
«6В04103 – Экономика» БББ 2-курс студенті
Ғылыми жетекші:Андабаева Гульмира Кенжегалиевна
э.ғ.к., доцент
Аңдатпа:
Цифрлы экономика — бұл ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың негізінде
құрылған экономикалық жүйе, оның басты мақсаты — экономиканың тиімділігін
арттыру, жаңа нарықтар ашу және инновациялық дамуға жол ашу. Бұл мақалада
цифрлы экономиканың теориялық негіздері, оның әлемдік үрдістері және
Қазақстандағы дамуы жан-жақты қарастырылады. Қазақстанның цифрландыру
саласындағы стратегиялық құжаттары, мемлекеттік бағдарламалар мен цифрлық
экожүйені қалыптастырудағы жетістіктері сипатталады. Сонымен қатар, жасанды
интеллект, «ақылды» қалалар, электронды үкімет, IT-инфрақұрылым сияқты
бағыттардың дамуы сарапталып, осы салалардағы кедергілер мен оларды шешу
жолдары көрсетіледі. Халықаралық тәжірибе мысалдары негізінде Қазақстанның
цифрлы трансформациядағы орнын анықтауға тырысамыз. Мақалада цифрлы
экономиканың елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы және жаңа жұмыс орындарын
құрудағы рөліне ерекше назар аударылады.
Кілт сөздер: цифрлы экономика, цифрландыру, инновация, IT-технологиялар,
электронды үкімет, жасанды интеллект, Қазақстан.
Кіріспе:
XXI ғасыр — цифрлы технологиялар ғасыры. Соңғы онжылдықта әлемдік экономика
түбегейлі өзгерістерге ұшырап, цифрлы трансформация жаңа даму кезеңіне айналды.
Бұл өзгерістер экономикада өнім өндіру, қызмет көрсету және басқару жүйелерінің
түбегейлі жаңаруына себеп болды. Цифрлы экономика — бұл тек жаңа технологиялар
ғана емес, сонымен қатар жаңа мүмкіндіктер мен жаңа сын-қатерлердің жиынтығы.Қазақстан үшін цифрландыру — экономиканы әртараптандырудың, адами капиталды
дамытудың және халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттырудың маңызды
құралы. Елбасының бастамасымен қолға алынған «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы
ұлттық цифрлық инфрақұрылымды дамытуға және мемлекеттік қызметтердің
қолжетімділігін арттыруға бағытталған.
Осы мақалада цифрлы экономиканың мәнін, негізгі даму бағыттарын, Қазақстандағы
енгізілу барысын және халықаралық тәжірибелерді талдап, еліміздің жаһандық цифрлы
кеңістікке интеграцияланудағы орнына баға беріледі.
Негізгі бөлім:
1. Цифрлы экономиканың мәні мен ерекшелігі
Цифрлы экономика — экономикалық қызметтің жаңа моделі. Ол цифрлы
технологияларды, интернетті, деректерді өңдеуді және жасанды интеллектіні
пайдалану арқылы өнімділікті арттыруға, шығынды азайтуға және қызмет көрсету
сапасын жоғарылатуға бағытталған.
Оның негізгі элементтері:
• Бұлттық технологиялар
• Big Data (үлкен деректер)
• Жасанды интеллект
• Киберқауіпсіздік
• Электронды төлем жүйелері
Цифрлы экономиканың басты артықшылықтары — жылдамдық, тиімділік,
икемділік және деректерге негізделген шешім қабылдау. Бұл модель
экономиканы формализациялап қана қоймай, шағын және орта бизнестің
дамуына да үлкен серпін береді.
2. Қазақстандағы цифрлы экономиканың дамуы
Қазақстанда цифрлы экономиканы дамытудың негізі — 2018 жылы іске қосылған
«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы. Оның негізгі мақсаттары:
• халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру
• мемлекеттік қызметтерді цифрландыру
• IT-инфрақұрылымды дамыту• инновациялық экожүйе құру
2024 жылға дейін цифрлық қызметтер үлесін 100%-ға дейін жеткізу, ауылдық
жерлерді интернетпен қамту, электронды үкімет жүйесін дамыту көзделді.
Нәтижесінде, 2023 жылы халықтың 95%-ы интернетпен қамтамасыз етіліп,
мемлекеттік қызметтердің 91%-ы онлайн форматқа ауыстырылды.
3. Халықаралық тәжірибе
Әлемнің дамыған елдері цифрлы экономиканы ұлттық басымдық ретінде қарастырады.
Мысалы:
• Эстония — электронды үкіметтің ең озық үлгісі. Барлық мемлекеттік қызметтер
онлайн көрсетіледі.
• Оңтүстік Корея — «ақылды қалалар» мен 5G желісі бойынша әлем
көшбасшысы.
• Қытай — жасанды интеллект пен Big Data-ны пайдалана отырып, әлемдегі ең ірі
цифрлы нарыққа айналды.
Бұл елдердің тәжірибесі Қазақстан үшін цифрлы инфрақұрылымды дамытудың,
кадрларды дайындаудың және жеке секторды цифрландырудың маңыздылығын
көрсетеді.
4. Негізгі салалардағы цифрландыру үрдісі
• Электронды үкімет: eGov порталы арқылы 700-ден астам қызмет онлайн
ұсынылады.
• Ауыл шаруашылығы: дәл егіншілік, дронмен егіс егу, климатты бақылау
жүйелері енгізілуде.
• Білім беру: цифрлы оқулықтар, онлайн сабақтар, қашықтықтан оқыту жүйесі
кең өріс алды.
• Денсаулық сақтау: eHealth, онлайн қабылдау, телемедицина.
5. Қиындықтар мен келешек мүмкіндіктер
Қазақстан үшін негізгі қиындықтар мыналар:
• интернет инфрақұрылымының кей аймақтарда әлсіздігі
• білікті IT-кадрлардың тапшылығы
• цифрлы теңсіздік (қала мен ауыл арасындағы айырмашылық)
• киберқауіпсіздік деңгейінің төмендігі
Алайда бұл қиындықтарды шешу үшін мемлекет нақты шаралар қабылдап
жатыр: IT мамандарын дайындау, инновациялық стартаптарға қолдау, ауылаймақтарда интернетке қолжетімділікті арттыру. Сонымен бірге, Astana Hub
сияқты технопарктер цифрлы кәсіпкерліктің дамуына үлкен серпін беруде.
Қорытынды:
Цифрлы экономика — болашақтың ғана емес, бүгінгі күннің де шындығы. Қазақстан
бұл бағытта нақты қадам жасап, цифрлы жүйеге көшуде айтарлықтай жетістіктерге
жетті. «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының жүзеге асуы — цифрлы қоғамға
негізделген, инновациялық экономика құру жолындағы маңызды қадам.
Цифрлы технологиялар тек экономикалық өсімді қамтамасыз етпейді, сонымен қатар
мемлекеттік басқарудың ашықтығы мен тиімділігін арттырады. Болашақта цифрлы
экономика Қазақстанның әлемдік бәсекеге қабілеттілігін арттырып, халықтың өмір
сүру сапасын жақсартатын басты факторға айналуы тиіс. Ол үшін мемлекет, бизнес
және қоғам бірлесе отырып, цифрлы даму жолында біртұтас саясат жүргізуі қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. 2. 3. 4. 5. Қазақстан Республикасының «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы, 2018.
OECD. “Digital Economy Outlook 2023”.
ҚР Ұлттық статистика бюросы деректері, 2024.
Дәулетбаев Н.Б. «Цифрлы экономика негіздері», Алматы: Экономика, 2022.
World Bank. “Digital Transformation Strategy”, 2023