Қазақша кітап

Қазақ әдебиеті – бірнеше мың жылдық тарих. Қазіргі Қазақстан территориясында Каспий теңізінің жағалауынан аппақ Алтай тауларына дейін аңыздар мен мифтерді құрастырған, эпостар мен ертегілер тудырған ондаған тайпалар мен халықтар өмір сүрді. Ал бұл шығармашылықтың бүкіл тарихы дерлік халықтық болып саналады, өйткені бүгінгі күні есімдері белгілі Қазақстанның жекелеген жазушылары тек 19 ғасырда ғана пайда болды. Ал қазіргі кезде қазақ әдебиетінің дамуына тіпті бүкіл қоғам атсалысуда.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің бастамасымен және қаржылай қолдауымен «Алтын сақа» баспасынан шыққан қазақ тіліндегі жүз балаларға арналған кітаптың тұсаукесері өтті. Бұл жоба мемлекет тарапынан жүргізіліп жатқан тіл саясаты тұрғысынан да, жас ұрпақ санасында «кітап оқу культін» қалыптастыру тұрғысынан да өте маңызды.

Жасыратыны жоқ, кейбір азаматтарымыздың мемлекеттік тілді үйренуге, балаларын осы тілмен таныстыруға деген құлшынысының жоқтығының бір себебі ретінде қазақ тіліндегі балалар әдебиетінің тапшылығы жиі айтылып жүр. Бұл адамдар: жарайды, біз балаларымыздың тілді меңгеруіне және сол тілде оқып, жазуына көз жеткізуге тырысамыз, бірақ олар алған білімдерін іс жүзінде қалай бекіте алады, кітап аз болса, онда олар қажетті оқу дағдыларын қалай алады? қазақ тілінде қалай шығарылады? Иә, сіз кітапханалардан бірдеңе таба аласыз, бірақ көбінесе бұл қазіргі балалар үшін онша қызық емес ескі басылымдар, сондай-ақ ақшыл баспа дизайны бар - өйткені ол кезде қазіргідей технологиялық мүмкіндіктер болған жоқ. Ал жарқын, заманауи дизайндағы кітап қана баланы қызықтыра алады. Тағы бір мәселе – кітап оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі. Бұл ғаламдық тенденция, басқалармен қатар, Интернеттің пайда болуының, адамзаттың, оның ішінде оның ең кішкентай өкілдерінің де басына түскен ақпарат көлемінің күрт өсуінің салдары болды. Балалардың кітапқа деген қызығушылығын ояту үшін әртүрлі елдер әртүрлі әдістерді қолданады. Мемлекет басшысы да осының қажеттілігіне назар аударды. Өткен күзде сөйлеген сөзінде Қасым-Жомарт Тоқаев: «Беделді халықаралық зерттеулердің нәтижелері біздің мектеп оқушыларының оқу сауаттылығының жеткілікті түрде дамымағанын көрсетеді. Сондықтан оқудың жоғары мәдениетін қалыптастыру және оқу сауаттылығын дамыту қазақстандық мектептердегі оқу-тәрбие процесінің басым бағыттарының біріне айналуы тиіс. Балаларда кітап оқуға, қоршаған дүниені кітап арқылы білуге ​​деген қызығушылық мектеп кезінен қалыптасуы керек. Ал кітапхана осы қызығушылықтың ошағы, қызықты кітап әлеміне жол көрсетуші болуы керек». Қостанай облысында балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік әдеби шығармаға байқау жарияланды. Оның үстіне Қазақстанның түкпір-түкпірінен авторлар қатыса алады. Мамыр айының ортасында өтініштер мен әдеби мәтіндерді қабылдау аяқталды, содан кейін арнайы құрылған сарапшылар кеңесінің мүшелері оларға алдын ала әдеби сараптама жүргізіп, байқау қазылар алқасымен бірге сегіз үміткерден тұратын қысқаша тізімді жасады. Екі үміткер Алматы қаласының атынан, Ақмола, Алматы, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан облыстарынан, сондай-ақ ел астанасынан бір-бір үміткер бар.

Кейбір басқа авторлар «Қазақ тіліндегі балаларға арналған 100 кітап» жобасын жүзеге асырудың арқасында мұндай мүмкіндікке ие болды. Жұмыстарды іріктеуді осы бастамаға бастамашы болған ҚР Мәдениет және спорт министрлігі жанынан құрылған комиссия жүргізді. Кітаптарды шығару Алматының «Алтын сақа» баспасына жүктелді, ол балалар әдебиетінің сан алуан түрін – көркем әдебиетті, танымдық, анықтамалық, ғылыми-танымдық, түрлі-түсті кітаптарды, жұмбақтарды, т.б. шығарумен айналысады. Тізімге енгізілген басылымдар негізінен ең кішкентай оқырмандарға - мектепке баруға енді дайындалып жатқан немесе бастауыш сыныпта оқитындарға арналған. Заманауи авторлардың әңгімелерінен басқа, классикалық балалар әдебиетінің осы жасқа бейімделген қысқаша аудармалары – мысалы, Бердібек Соқпақбаеваның «Менің атым Қожа» («Менің атым Қожа») әңгімесін бір кездері ата-әжелер оқыған. Бірнеше кітапта Ганс Кристиан Андерсеннің қазақ тіліне аударылған «Ұсқынсыз үйрек», «Қар ханшайымы», «Шақпақтас» және т.б. ертегілері бар. Бес шағын жинақта әлемнің әртүрлі халықтарының ертегілері бар. Жиырма шақты кітаптың тәлім-тәрбиелік, тағылымды сипаты бар. Олардың есімдері өз алдына: «Мамандықтар» («Мамандықтар»), «Жол ережелері» («Жол ережелері»), «Әдептілік ережелері» («Әдептілік және жүріс-тұрыс ережелері»), «Денсаулық сақтау қағидалары» («Қалай сақтау керек»). денсаулық») және т.б. Бояғыш кітаптар да көп: «Дала жануарлары» («Жабайы аңдар»), «Көкөністер» («Көкөністер»), «Жеміс-жидек» («Жемістер»)... Жұмбақтар да бар – мысалы. , «Ориптер әлеміне саяхат» («Әріптер әлеміне саяхат»), «Сандар» («Сандар») т.б.

Ал классикалық қазақ әдебиеті халықтың басынан өткерген трагедиялық оқиғалар мен тағдырлы оқиғаларға толы. Мен ұлы авторлардың ең керемет шығармаларын жинадым және барлығына оларды оқуға кеңес беремін. «Мұхтар Әуезов «Абай жолы». Кітап қазақтың ұлы ақыны және қазіргі қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбаевтың шығармашылық және өмір жолы туралы баяндайды. Бұл оның өзіндік дүниетанымының қалыптасуына не әсер еткенін түсінуге көмектеседі.

«Ілияс Есенберлин «Алтын Орда». Моңғол дәуіріне дейінгі көшпенділер Шыңғыс хан мен Алтын Орда дәуірінде қалай өмір сүрді? Ал екі дала халқының: Мұсылман Шығысы мен Ұлы Қытайдың қақтығысында не жасырылды? Бұл туралы Ілияс Есенберлиннің кітабында айтылады.

«Сәкен Сейфуллин «Тікенді жол». Классикалық қазақ әдебиеті маңызды тарихи кезеңдерге бірнеше рет бет бұрып, оларға «көрермендер көзімен» қарауға мүмкіндік берді. «Тікенді соқпақ» романы көтерілісші қазақ халқының азаттық жолындағы шайқасында қандай сезімде болғанын түсінуге көмектеседі.

«Тахави Ахтанов «Ошақ шырағы». Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлік тек ұрыс даласында ғана көрсетілмеген. Бұл майданда болған оқиға. Міне, мәселе осында.

«Сәбит Мұқанов «Ботагөз». Әңгіме 1916 жылғы Орта Азия көтерілісіне арналады. Бұл – қазақ халқының өз тәуелсіздігін алу жолында маңызды қадам жасағанының тарихы.

Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов, әсіресе, қазақ әдебиетінің классигі саналатын Абай Құнанбаев сияқты авторлардың есімдері Қазақстанда кеңінен танымал болды. Қазақстан мәдениеті әлемге әйгілі шығармаларды аудару арқылы байыта бастайды, қазақ жазушылары жаңа жанрлар мен жазу түрлерін меңгеріп, қазақтың бай фольклорын жинап, қағазға түсіру ісі қолға алынды. 20 ғасырда Кеңес өкіметі орнаған кезде дәстүрлі социалистік тақырыптар мен партия билеушілерін мадақтау танымал болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында ақындар майдандағы жауынгерлер мен батырлар туралы патриоттық өлеңдер мен поэмалар жазды. Ал 20 ғасырдың екінші жартысында жазушылар ірі романдар жасай бастады, драматургияны дамытады, тіпті ғылыми фантастика тақырыптарын меңгерді. Осылайша, ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті әлемдік тенденцияларға қосылып, осы бағытты күні бүгінге дейін сақтап келеді.

Мурат Аружан

ҚазҰУ-дың 1 курс студенті

Жетекшісі: фил.ғ.к., доцент Р.С.Жақсылықбаева