место в рейтинге
  • 74989
  • 73
  • 29
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Малайсары-батыр.

Предисловие.

16 февраля 2014 года на телеканале "Казахстан-1" транслировалась историческая телепередача о подвигах Аблайхана и его батырах в самый сложный период нашей истории. Упоминались заслуги полководцев и самых близких соратников хана, батыров Богенбая, Кабанбая и Малайсары. Но, однако, в тексте передачи утверждалось, что батыр Малайсары относится к роду Жалайыр. Конечно же, никто не сомневается, что в роде Жалайыр был батыр с таким именем,но причислять ему все подвиги Басентиинского батыра и тархана совершенно не уместно и не верно. Если редактор передачи ставит под сомнение сведения, собранные Шоканом Валихановым и российскими историками в XIX веке, то мы имеет случай написания новой истории  "по просьбе телезрителей". Поэтому я посчитал своим долгом напомнить несколькими ранее опубликованными материалами о доблестях и подвигах батыра Малайсары из рода Басентиин.

Аяшинов Даурен. Историк-краевед.

 

I. Часть. Жизненный путь


Один из самых знаменитых героев в истории казахов — батыр Малайсары (род Басентиин-Сырым, Майский р-н, Павлодарской области) — родился в начале XVIII в., когда Казахское ханство переживало один из самых критических периодов в своей истории. Вследствие нападений соседних народов казахские племена утратили значительную часть своей территории, и фактически стоял вопрос о сохранении народа. Власть ханов и султанов в этот период носила номинальный характер, и положение усугубляли внутренние раздоры.

Весной 1723 г. джунгарский хунтайджи Галдан-Церен решил окончательно покончить со своими старыми врагами и бросил на казахов огромную армию под командованием своего любимого сына — богатыря Шоно-Лоузана. В данном случае время года для нападения было выбрано не случайно, поскольку после долгой зимы кочевники были сильно уязвимы и обычно не могли организовать достойное сопротивление. Этот расчет отчасти оправдал себя, поскольку рыскавшие по степи джунгарские отряды принесли немало горя казахскому народу, и эти времена в народной памяти сохранились как «Актабан-шубырынды» («Годы великого бедствия»).
Освободительная война началась практически с первых дней джунгарского вторжения, и эта война была возглавлена многими прославленными батырами, которые не щадили своих жизней ради спасения своего народа. Как в начале XIX в. указывал Я. Гавердовский, «и по сие время сохраняются еще в преданиях орды (воспоминания) о храбрых героях и несчастных происшествиях того времени. Часто поседелые старики, указывая на крупные насыпи, прикрывающие прах усопших, говорили нам: здесь лежат наши батыры, погибшие на ратном поле, защищая вольность».
Именно в это время и прославил себя первыми подвигами на поле брани батыр Малайсары. Ч. Валиханов в одной из своих работ писал: «Когда джунгары, буруты, башкиры, каракалпаки, русские казаки, волжские калмыки со всех сторон грабили и теснили беззащитный народ, в это-то время неурядиц, смут, голодных годов и начинает возвышаться Малай-Сары».  
Согласно сведениям такого исследователя, как В. Никитин, Малайсары-батыр проник в самый центр Сары-Арки, уже обжитой джунгарскими племенами, и построил крепость в Каркаралинских горах. Несмотря на все прилагаемые усилия, джунгарские военачальники так и не смогли взять ставку батыра. Более того, под давлением Малайсары и других видных батыров, наносивших врагу сокрушительные удары, джунгары, в конце концов, стали покидать исконные казахские земли.
Вдохновленные этими успехами, казахские племена сумели объединить свои усилия и собраться под единым знаменем. Объединенное войско всех трех казахских жузов нанесло ряд поражений джунгарской армии, решающим из которых стало Аныракайское сражение, состоявшееся в 1730 г. Джунгарский хунтайджи был вынужден просить мира.
Однако Галдан-Церен не хотел мириться с поражением, и ему была нужна лишь передышка для накопления новых сил. Начиная с 1739 г. джунгарские отряды вновь стали тревожить своими набегами казахские кочевья. Особенно тяжелым стало вторжение весной 1741 г., когда тридцатитысячное джунгарское войско, имевшее на вооружении артиллерию, двигаясь тремя колоннами, стало беспощадно разорять племена Среднего жуза. Именно в это время в одном из боев в плен к джунгарам попал молодой, но уже очень популярный в народе султан Абылай. Однако и в этот раз казахские батыры сумели дать отпор превосходящим силам противника. Так, кыргыз К. Чюганов в начале лета 1741 г. сообщал российским властям,  что «с тою калмыцкою силою Казачья орда дралась в прошедшем... месяце Чеган Цара (февраль) и Казачья орда калмыцкую силу одолила и с правого крыла калмыков Казачья орда много побила».
В итоге между сторонами, понесшими тяжелые потери, было заключено временное перемирие. Для составления окончательного мирного соглашения осенью 1741 г. в Джунгарию прибыло казахское посольство. Джунгарский хунтайджи в ходе встречи с послами выдвинул ультимативные требования о выплате ежегодной дани и о предоставлении в качестве аманатов (заложников) сыновей многих известных казахских правителей. Только в этом случае хунтайджи соглашался освободить султана Аблая. В случае неисполнения его требований Галдан-Церен угрожал возобновлением военных действий.
Эти требования джунгарского хана привели к расколу среди казахской элиты. Часть правителей считала необходимым полностью и безоговорочно смириться с предъявленными условиями. Другие же категорически отвергали любые притязания Галдан-Церена и выражали готовность к продолжению войны. Ясно, что и тот, и другой вариант не соответствовали народным интересам.
В этот момент на первый план вновь выдвинулся батыр Малайсары, который доказал, что он обладает не только воинским, но и дипломатическим талантом. Он возглавил большое казахское посольство, которое направилось в Джунгарию осенью 1742 г. Батыр доставил к джунгарскому правителю всего трех аманатов и предложил ему довольствоваться этим. Галдан-Церен был крайне разгневан, но Малайсары, фактически находясь в самом логове врага, вел себя с достоинством и смело заявил: «У нас и в Россию со всех родов в аманаты не требуют, а ты де хочешь быть больше Великороссийского государства».
Это был крайне рискованный шаг, и человек, осмелившийся в таком тоне вести беседу с могущественным джунгарским правителем, мог легко лишиться жизни, но неожиданно Галдан-Церену пришлась по душе отвага казахского батыра. Хунтайджи согласился на условия казахской стороны и снял все свои требования. Из плена был освобожден и султан Абылай, который вместе с Малайсары вернулся в родную степь. Напоследок Галдан-Церен одарил щедрыми дарами и султана, и батыра. Так, башкир Т. Балтасев в сентябре 1743 г. сообщал российским властям, что хунтайджи «Аблаю и Малай-Сары — одного знатного ташкентского сарта, который живет во владении у него, Галдан-Чирина, по дочере в замужество дал и, сверх того, Аблаю обещал дать в Ташкенте несколько в вотчину... А Малай-Сары пожаловал в ближние к себе четырем человеком да сто кобыл за то в наипаче». По другим источникам известно, что Галдан-Церен также отпустил вместе с Малайсары без всякого выкупа многих казахов, находившихся в джунгарском плену, и пожаловал батыру титул тархана. Все это свидетельствует о том, какую исключительную роль сыграл батыр Малайсары в заключении мирного договора между казахами и джунгарами.
Абылай также всю жизнь хранил благодарность своему освободителю. Как писал Ч. Валиханов, «Малай-Сары пользовался уважением в народе и у самого Аблая, ибо был богат, умен и храбр — достоинства, которые редко соединяются в одном лице.
Есть предание, что когда Аблая спрашивали, кто был выше всех его сподвижников, то он сказал: Малай-Сары».
Надо отметить, что Малайсары-батыр был верен своим обязательствам и после смерти Галдан-Церена. В итоге между джунгарами и казахами, наконец, воцарились мирные отношения, что отмечается во множестве источников. Нарушить эти разностронние дружественные отношения не удалось и различным третьим силам, старавшимся вновь столкнуть друг с другом два кочевых народа. Так продолжалось до 1751 г., пока в Джунгарии не разгорелись распри между претендентами на верховную власть.
Султан Абылай сразу же решил воспользоваться подобными обстоятельствами для того, чтобы утвердить на джунгарском престоле угодного ему кандидата и превратить его в марионетку. Малайсары-батыр поначалу чрезвычайно негативно отнесся к этим планам и был поддержан многими видными казахскими вождями. Это было связано с желанием батыра оградить свой род басентиинов и другие казахские роды от войны с джунгарами. Благодаря этим действиям Малайсары и его брату Кайдаулу удалось спасти многие казахские племена от нападения противника. Также необходимо отдать должное мудрости батыра, который во избежание распрей между казахами и для сохранения народного единства все-таки сумел преодолеть себя и поддержать Абылая. С этой целью Малайсары со своим отрядом присоединился к войску султана, выступившего в поход на Джунгарию. Судьбе было угодно распорядиться так, чтобы в этом походе от шальной вражеской стрелы погиб прошедший через множество кровавых битв великий батыр. Воины похоронили его на одном из отрогов Джунгарского Алатау, с тех пор в народе получившего название Малайсары. События этих дней, нашли свое отражение в пьесе “Малайсары-тархан”, поставленной в Павлодарском музыкально-драматическом театре имени Ж. Аймаутова.
Конечно, в письменных источниках сохранились сведения лишь об отдельных деяниях Малайсары-батыра, но даже эти отрывочные свидетельства сообщают нам о том, какую важную роль он играл в истории Казахстана XVIII в. Недаром память о легендарном батыре живет до сих пор, и аксакалы еще могут рассказать нам множество разных преданий и легенд, связанных с самим Малайсары, с его братом Кайдаулом, тоже известным батыром, с его сестрой, знаменитой воительницей Гаухар – женой Кабанбай батыра. Все это показывает, насколько любили и почитали в народе своего батыра. В этой связи представляется величайшей несправедливостью тот факт, что имя этого крупнейшего исторического деятеля общенационального масштаба до сих пор достойным образом не увековечено на его родной земле, ради которой он и отдал свою жизнь. Обращения интеллигенции Павлодарской области (газета “Сарыарка-Самалы” 2003, 2005 г., газета “Егеменді Қазахстан” 2008 г.) о переименовании улицы Кутузова, либо улицы Ленина именем батыра остаются до сих пор не услышанными.

[К. К. Кайдаров.] Профессор, вице-президент ИнЕУ г. Павлодар. "Звезда прииртышья" 2010 год.

 

II. Часть. Стена Малайсары

 

Среди многих экспонатов древнего каркаралинского музея под открытым небом есть один, который можно отнести к творениям человеческих рук. Речь пойдет о крепостной стене в урочище Суукбулак, известной в народе больше под названием «Калмыцкого вала». При ширине в два-три метра и предположительной высоте в три метра искусственная ограда тянулась на пять километров. Для её сооружения потребовались тысячи людей и сто тысяч тонн каменных плит!

Однако человек, пожелавший увидеть столь внушительную кладку, попадает в сложную, запутанную ситуацию. Каменной стены, с одной стороны, как таковой нет. С другой стороны, существуют её остатки, но совершенно в другом месте и ином виде.

Плитняк, из которого сложена диковинка, оказался прекрасным строительным материалом. И всего столетие потребовалось каркаралинцам на перевозку его в город. Из готового дикого камня клали фундаменты, возводили сараи и огораживали свои участки. Как отмечал семипалатинский краевед Н.Я. Коншин, еще в начале 20-го века некоторые участки стены были хорошо заметны:

Особенно ясно обрисовывалась стена в ущельях среди холмов. Тянется она в виде ленты на очень большое расстояние. Гранит старый, выветрившийся, кое-где попадаются большие обтёсанные плиты, но без надписей и изображений[1].

Наиболее упорным искателям древнего строения рекомендуется разыскать старинный комплект журнала «Отечественные записки» за 1830 год. Здесь помещены захватывающе интересные «Заметки о киргиз-кайсаках Средней Орды» С.Б. Броневсксго. Автор, вооружившись мерною лентою, прошёл не только вдоль всего подножья стены, но и при помощи каркаралинского казака Бубенова произвёл необходимые промеры. Драгоценные строки очевидца свидетельствуют о состоянии и местоположении безлюдного покинутого укрепления:

При самом Каркаралинском приказе, в тесном ущелий, где протекает речка Жарымсу, воздвигнута стена, преграждающая проход на обширную долину, окруженную очень высокими горами, по гребням коих, как видно, с необыкновенными трудами проведена стена из дикого плитного камня, в иных местах в семь, в других - в пять аршин вышиной и в три аршина толщиной. Это укрепление простирается на несколько вёрст в окружности[2].

Кажется, всё ясно, однако надо знать, что Жарымсу - забытое теперь наименование верхнего участка русла Каркаралинки, в месте её выхода из лесной чащи. Здесь начинаются следы каменного вала. Двухметровая полоса битого мелкого гранита, пересекая ложе реки, взметнулась на гребень скалистой гряды и устремилась на юг. Она повторяет все изгибы безлесного хребта, потом спускается с него в долину ручья Суукбулак и, поднявшись на очередной холм, заканчивается, как и началась, возле кромки леса. Получилось надежное, защищённое обширное поле, на просторах которого свободно могли разместиться десятки тысяч голов скота. Замкнулся круг, породивший новую загадку, на этот раз относительно возраста каменного вала.

Трудно поверить, что одному из популярных туристских объектов четыре-пять тысяч лет, что создателями стены, по утверждению некоторых исследователей, являются люди «андроновской» культуры - жители древнего поселка.

В 1953 году на урочище Мухтаров ключ (другое название местности - Суукбулак) производилась вспашка земли под огород детского дома. Было поднято свыше двухсот обломков от посуды. Часть их собрана местным педагогом, краеведом Верой Евграфовной Ясенецкой и передана в Карагандинский областной музей. Она же обнаружила здесь каменную мотыгу. Лесник К.К. Тезекпаев нашёл верхнюю часть каменного жернова. В музее хранятся также находки корреспондента газеты «Социалистическая Караганда» А.А. Дубовицкого. Он отыскал в горах пест для дробления руды, миниатюрную леечку для отливки мелких бронзовых вещей, кусочки медного сплава и шлака. В Карагандинский областной музей была доставлена из Каркаралинска и «каменная баба» - изваяние человеческой фигуры из камня.

Основателем этого музея, известным казахстанским краеведом Леонидом Федоровичем Семеновым сделана первая попытка научного обследования стоянки древнего человека на берегу Суукбулака. Обнаружены сотни обломков разной посуды, много костей домашних и диких животных. Находки свидетельствуют о длительном пребывании на берегу ручья людей, о том, что они занимались скотоводством, металлообработкой, возможно, и земледелием.

В 1955 и 1962 годах специалисты из Института истории, археологии и этнографии им. Ч.Ч. Валиханова детально изучили ряд памятников прошлого в Каркаралинских горах. Впервые был сделан вывод о существовании долговременных поселений в урочищах Суукбулак и Каркаралинское. Жилые помещения строились в виде полуземлянок с использованием деревянного материала для обшивки стен и крыши[3].

После падения Джунгарии и входа Казахского ханства в состав российской империи,стена утратила значение стратегически важного оборонительного пункта и постепенно разрушалась и разбиралась на хозяйственные нужды.

Ныне приходится сожалеть, что никто из ученых не занимался всерьёз каркаралинской стеной. Не выяснена, например, окончательная её длина, которую один из очевидцев замкнул в 120 вёрст. Не существует крепостной вал и на географических картах.

Как объяснить отсутствие развалин городища внутри укрепления? Одни считают, что крепость была своего рода летней резиденцией. В ней укрывались, когда приходила опасность. Вполне вероятно и использование как загона для охоты на диких зверей, содержания скота. К такому мнению, в частности, пришел путешественник М.М. Красовский:

Развалины укреплений и древних загонов для скота иногда бывает очень трудно отличить друг от друга, так как они выполняли обе обязанности. На некотором расстоянии от каркаралинского селения, к югу от него, тянется стена довольно значительной высоты и толщины, чтобы её считать оградой загона, но между тем обширность места, которую она захватывает и недостаток башен, других построек, облегчающих оборону столь громадной крепости, указывает на то, что во внутренность огороженной площади сгонялся скот[4].

Любопытные данные привёл в одной из своих статей археолог М. Капалов. Ещё в 1890 году хорошо были заметны остатки трёх полуразрушенных параллельных валов. Один из них приходился на улицу Каркаралинска, второй проходил  у подножия гор, третий закрывал перевал Жамантас - «Худые камни»[5].

В конце прошлого века археолог В.П. Никитин записал в Каркаралах интересное предание, в котором упоминается имя строителя крепостной стены – батыра Малайсары. Учёный пишет, что Малайсары «выбрал долину, защищённую большими, почти отвесными горами для своей кочёвки; но так как она была окружена горами только с трёх сторон, то с четвёртой стороны, где гор не было, и местность была открыта для набегов, он выстроил стену. Стена эта долго служила защитою или межой для владения рода Сырым и потеряла своё значение лишь с приходом русских»[6].

Сейчас становится ясной ценность каменной стены как памятника древней культуры Центрального Казахстана. Необходимо принять действенные меры для охраны двух уцелевших участков стены, которые находятся на середине пути из Каркаралинска через перевал Таркезен в Кендару.

 

Попов Ю.Г. Краевед.Почетный гражданин Каркаралинска. г. Санкт-Петербург.2013 год.

 

[1] Коншин Н.Я. От Павлодара до Каркаралинска // Памятная книга Семипалатинской области на 1901 год. Семипалатинск, 1901.

[2] Броневский С.Б. Записки о киргиз-кайсаках Средней Орды //

Отечественные записки. 1830,часть 43, с. 249.

[3] Маргулан А.Х., Акишев К.А. и др. Древняя культура Центрального Казахстана.

Алма-Ата, Наука, 1966, с. 252..

[4] Красовский М.М. Область сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики России. Ч. III. СПб, 1868, с. 260.

[5] Копалов М. Памятники старины Киргизской степи  // Записки Уральского общества любителей естествознания. Екатеринбург, 1891, т. XIII, вып. 1, с. 20-21.

[6] Никитин В.П. Памятники древности Каркаралинского уезда  // Записки археологического общества. Новая серия. СПб, 1896, т. VII, вып. 1-2, с. 211.


 

Малайсары тархан торқалы той қарсаңындағы толғаныс

Малайсары батыр. Бұл тұлға туралы деректерді алғаш рет Шоқан жазбаларынан кездестіреміз. Ең алдымен оқырманға ескерте кететін нәрсе, Шоқан Уәлиханов зерттеулеріне қазақ тарихының басты оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары іліккені. Қазіргі күні ғылыми тілде бұл мәселені түсіндіру қиын, мүмкін бұл қазақтың дана ұлының табиғи зеректігіне, терең түсінігі мен интуициясына байланысты болар, яғни ХVІІІ ғасыр үшін Малайсары батыр Абылай ханмен қатар аталатындай “знаковая фигура”. Ол сол заманның тыныс-тіршілігін, қазақ халқының сыртқы-ішкі жағдайын ашып бере алатын толыққанды тарих қайраткері. Шоқанның аз ғұмырында қазақ тарихының қалың қатпарларынан ең басты мәселелерді, сәулелі тұлғаларды іліп алған талғампаз, көрегендігіне таң қалмасқа болмайды.

Шоқан жинағының бірінші томында “Исторические предания о батырах ХVІІІ века” аталатын мақала бар. Мұнда ғалым ХVІІІ ғасырдың бетке ұстар ұлдарының көпшілігін қазақ аңыздарына сүйене отырып атап кетеді. Шоқан берген баға бойынша Малайсары батырдың тарихтағы орны Қаз дауысты Қазыбек, уақ Деріпсал, Баян батыр деңгейінде. Ғалым былай дейді:

“Когда спросили у Аблая, кого он из батыров более уважает из всех трех орд, он отвечал: “Из предшествовавших мне мужей двое заслуживают удивления: Казыбек каракесековец, который возвратил от Галдана 90 своих пленных и Дерпсалы уаковец, также возвративший своих пленных. Первый возвратил просьбой и был сам у Галдана, а последний устрашил врага сидя в своем ауле. Из моих батыров басентииновец Малайсары по богатству, храбрости и по характеру, и уаковец Баян по уму и храбрости стоят выше всех” (Ч.Валиханов.Собр.соч. Т.1. с 125).

Біздің ойымызша, Малайсары 1708 жылдары Сырдың бойында Түркістан атырабында туып, кейін Арқаға көшкен. Әкесі түйені көтерген, жолбарысты жалаң қолымен жарып өлтіретін Тоқтауыл батыр. Малайсарының шешесі қалмақтың атақты нояндарының қызы, түп-тегі хошоуыт тайпасы болса керек. Шежіреге қарасақ, аты – Молдыр. Қалмақтың тілінен аударғанда асылтас деген ұғымды білдіреді. Малайсары батырдың анасының атымен аталатын елді мекен, қоныс атауы Павлодар облысы, Май ауданының картасында кездеседі.

Малайсарының Сырдың бойында туғанына дәлел – інілерінің аттары. Бірінің аты – Бағыс, екіншісінің аты – Қарнақ. Бұл екі жер де тарихи орындар, қазақ баласына белгілі. Бағыс осы жақында ғана Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекара мәселесіне байла¬нысты елдің құлағында, ал Қарнақ Әзіреті Түркістанға 25 шақырым жерде орналасқан қала. Бұл Қарнақта қасиетті Әзіреті мешітіндегі қазанның жасалғаны, революцияға дейінгі заманда Қарнақтың бір өзінде қазақ балаларын дін жолына тәрбиелейтін 22 медресенің болғаны бәрімізге белгілі.

Шоқан жинағының үшінші томында “Черновой набросок о древних грамотах” дейтін мақаланың тарихи құндылығы өте күшті. Мақаланың мазмұны қазақ хандарына, батыр-билеріне сыртқы елдерден (қалмақ, қытай) келген грамоталар жөнінде. Шоқанның жазуына қарағанда Абы¬лай немерелерінің қолында көптеген тарихи мұралармен бірге Қытай императорлары Цянь-Лун, Цзя-Цин атынан келген грамоталар сақталған. Бұлардың деректік қабілеті ХVІІІ ғасыр тарихын зерттеу үшін өте күшті: “грамоты эти писаны на маньчжурском, калмыцком и на так мало известном (тюркском) языке, на которым говорят жители Малой Буха¬рии, или китайского Туркестана, и потому имеют немалый интерес для наших ориенталистов”, – дейді зерттеуші.

Шоқан қолындағы грамотаның бірі Жоңғар қонтәжісі Қалдан Сереннің Малайсары батырға “тархан” атағын беру туралы жарлығы. Бұл грамота қалмақ тілінде “тодо бичиг” жазуымен жазылған (“төте жазу” – деген сөз осыдан шығады). Шоқан Малайсарыға берілген грамотаны батырдың ұрпақтарынан алып, өз туысы Абылай Ғаббасұлына оқытады. Ғаббас (қазақ ішінде Ғаббас хазірет дейді) Уәли ханның Ғұбайдолладан кейінгі екінші ұлы, дипломатиялық қызметке жас кезінен бастап дайындалған, Қытайда оқыған адам. Оның баласы Абылай да бірнеше тілде сөйлеп, жаза білетіні ғылыми деректерден белгілі. (Қазақ төрелерінің ішінде өз балаларына аты шыққан, ұлы аталарының атын беру жиі кездеседі. Бұл қалыптасқан дәстүрге ұқсайды. Мысалы Абылай (Әбілмансұр) генеалогиясын қарайық: Шыңғыс хан -Жошы - Орда Ежен- Есім -Салқам Жәңгір -Уәли Бақи -Абылай (Қанішер) - Уәли (Көркем)-     Әбілмансұр (Абылай) - Уәли -Габбас -Абылай, және т. с. с). Шоқан осы мақалада Малайсарыны “киргизский родоначальник (бий и батыр)” деп атайды. Бұл мысал Абылай тұқымының Малайсары батырдың тарихтағы орнын толық белгілегенін, жоғары баға бергенін көрсетеді.

Қалдан Серен грамотасының негізгі мәтінімен қатар Шоқан Малайсарыға қатысты бірнеше тамаша анықтама береді. Оның жазуынша ол Абылай заманындағы батырлардың ішіндегі ең белгілісі: “Малай – Сара, по калмыцкому произношению Малай - Шора, был одним из самых (влиятельных) биев и батыров Средней Орды во времена ханов (Абульмамбета) и Абылая. Малай - Сара происходил из басентийнского рода аргынского племени”(Ч.Ч.Валиханов. Собр.соч. т. 4. с. 302).

Шоқан зерттеуіне қарағанда Малайсарының аты шыға бастаған уақыт XVІІІ ғасырдың бірінші жартысы, қазаққа төрт құбыланың бәрі жау болып, жан қысылған уақыт: “Когда джунгары, буруты (қырғыз – авт.), каракалпаки, башкиры, русские казаки, волжские калмыки со всех сторон теснили и грабили беззащитный народ, в это-то время неурядиц, смут, голодных годов и начинает возвышаться Малай - Сары, один из первых сподвижников султана Абылая...” (Ч.Ч.Валиханов.Собр. соч. 302).

Абылай маңында бұл кезеңде бірнеше саяси бағыт, мүдде, қөзқарас көрініс табады. Солардың ішінде отаншыл бағыттағы топтың (Шоқан жазуынша “патриоттық партия”) көсемі Малайсары болғанға ұқсайды. Ресей бағытында ол кезде Орта жүздің Шақшақ Жәнібек сияқты батыры, ірі ру басшысы болды. Шоқан жазбаларына, басқа да деректерге қарағанда орыс партиясының ел арасындағы беделі онша болмаған сияқ¬ты. Шоқан “русская партия была ничтожна” деп жазады.

Бір ғажабы Шақшақ Жәнібектің Ресейден, ал Малайсарының Жоңғариядан “тархан” атағын алуы қатар болған. Бұл кездейсоқтық емес екені айдан анық. Қазақ басшыларының алдында Шоқан айтқандай екі кеменің біреуінің құйрығын ұстау міндеті тұрды. Бірақ Абылай өзінің кемел ақыл-парасатының, ұстамдылығы мен кемеңгерлігінің арқасында екі жаққа да бой алдырмай, мемлекет тәуелсіздігін қорғай білді.

Шоқан Малайсары туралы жақсы бағасын бұл қолжазбада да қайталайды: “Малай - Сары пользовался уважением в народе и у самого Абылая, ибо был богат, умен и храбр – достоинства, которые редко соединяются в одном лице”.

Енді архив деректеріне келейік. 1743 жылы қыркүйек айының 22-інде Орта жүзге арнайы тыңшылық сапармен барған башқұрт Тоқан Балтасевтың мәлімдесінде казақ – қалмақ одағының нығайғаны, Қалдан Сереннің Абылайды тұтқыннан босатып, сый құрметпен еліне аттандырып салғаны жазылады. Сонымен бірге бұл мәлімдемеде Малайсары аты да аталады: “Аблай и приехавший с Абульмамбетевым сыном киргизец Малай-Сары утверждали, что когда они приедут, то Бараков сын, конечно, отдан будет... Галдан - Чирин причем им награждение учинил, а именно: Аблаю и Малай-Сары — одного знатного ташкентского сарта, который живет у него во владении, Галдана - Чирина, по дочери в замужестве дал, и сверх того, Аблаю обещал дать в Ташкенте несколько в вотчину... А Малай-Сары пожалован в ближние к себе четырем человеком да сто кобылиц за то наипаче...” (Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІ в., 1961. с. 297).

Бұл дерек ұзақ жылдарға созылған қазақ-қалмақ жаугершілігін тоқтатуға себеп болған үлкен мәмілегерлік келісімнің болғанын, қазақтың үш жүзінен барған тоқсан жақсының ішінде Малайсарының жоғары тұрғандығын көрсетеді. Бұған себеп Малайсарының қазақ пен қалмаққа танылған ерлік даңқы, ақылы мен парасаты, қалмақ ішіндегі жиендік беделі. Батырдың анасы қалмақтың белгілі нояндарының қызы деп жоғарыда айтқанбыз.

Баяндалған оқиғаға қатысты кейбір деректерді орыстың Абылайға келген елшісі капитан Яковлев жазып алады. Деректі айтушы Бөгенбай мен Жәпек батырлар. Бөгенбай қазаққа да, оның сырт көршілеріне де белгілі батыр – қолбасшы, ал Жәпек атығай руынан, Абылайдың сенімді нөкері, тұтқында бірге болған, тағдыры бір адамдар. Олардың баяндауынша Қалдан Серенге қазақтың тоқсан жақсысы Абылайды босату үшін Әбілмәмбет баласы Әбілпейізді аманатқа алып келгенде Қалдан қатты ашуланса керек. Оның түсінігінде Абылайды босату үшін қазақ елі өзінің басты-басты адамдарының балаларын қалмақ ордасына аманатқа түгел беруі керек еді. Қазақтың игі жақсылары осы сәтте қаңтарылып, үндемей қалғанында қонтәжіге жауапты Малайсары береді: “у нас и в Россию со всех родов в аманаты не требуют, а ты де хочешь быть больше Великорусского государства”. А.И.Яковлевтің жазуына қарағанда әңгіме осылай болған-мыс.

Осы кездесуде жоңғар қонтәжісі тарапынан Малайсарыға тархан атағының берілуі Орталық Азияны мекендеген көшпелі қазақ және қалмақ елдерінің бейбіт қатынасының тамаша бір дәлелі. “Тархан” атағы көнеден келе жатқан лауазым, дәреже, бұл атақтың иелері алым-салықтан босатылады, анау-мынау ұсақ қылмыс бойынша тек хан алдында ғана жауап береді. Көне түркілік “тархан” дәрежесі XVІІІ ғасырда Жоңғария мемлекетінде барынша көрініс табады. Мысалы қалмақ қонтәжісі Батыр қонтәжінің ұлы Сенге 1663 жылы лама дінінің ірі өкілі Кэлэмурчиді шақырып, оған “дархан” атағын тапсырып тұрып былай дейді: “Сэнге щедро одарил их подарками и пожаловал им достоинство дарханов, объявив (при этом): “(Отныне) в нашем (джунгарском) хошуне, если (у вас) лошадь выбьется из сил, то берите (безвозмездно) другую, а если (у вас) кончится провиант, то можете (безвозмездно) брать себе еду” (Норбо Ш. Зая-пандита) Материалы к биографии. (Элиста, 1999. с. 100).

Тарихи деректерге қарағанда Жоңғар мемлекетіндегі күрделі дағдарыс 1745 жы¬лы Қалдан Серен өлімінен кейін басталады. Құдіретті жоңғар басшысының соңында үш ұл бала қалған: “Оның үлкені күңнен туған Лама Доржы, одан кейін кәмелетке толмаған Цэван-Доржы (13 жаста) және кенжесі сегіз жаста қалған еді”. Жоңғар “Заргосының” хан (хан кеңесі) шешімімен таққа ортаншы ұл отырып, бірақ билік жасай алмай, ақыры 1750 жылы Лама - Доржыға тақты берді. Осы кезде ел¬дің берекесі, ынтымағы кете бастаған еді. Даваци, Әмірсана сияқты ұлыс басшылары ханға қарсы болып, азамат соғысы басталып кетті. Ақыры Әмірсана мен Даваци (Лабашы) қашып келіп қазаққа тығылды. Міне Малайсары¬ның архив қағаздарына тағы да түсетін тұсы осы кезең.

Бұл екі қашқын қазақ арасына 1751 жылдың қара күзінде келіп, Жоңғария шекарасына жақын орналасқан Қайып батырды паналады, бірақ Абылаймен ылғи да байланысып, қамқорлық көріп отырды. Қазақтар қалмақтың екі ірі ноянының жансауғалап келгенін ырым көріп, қолда барын беріп көмектесті, таршылық көрсеткен жоқ. Даваци мен Әмірсананы қолда ұстап отыру Абылайға да өте тиімді көрінді. Бұл бағытта Абылайды Бөгенбай батыр, Дәуіт тархан, Жәпек батыр, Ералы сұлтан, Төле би (хат арқылы) қолдап отырды.

Ал Әбілмамбет хан, Малайсары батыр, тағы басқалар Даваци мен Әмірсанадан гөрі Лама Доржымен қарым-қатынасты жақсартқан дұрыс деп есептеді. Жоңғария қанша жерден саяси дағдарысты басынан кешкенмен, жыланды үш кессең де кесірткедей әлі бар дегендей, әл-қуаты күшті мемлекет болатын. Даваци мен Әмірсананы бермеген күнде екі арада жаугершілік болатыны сөзсіз еді. Осы себептен Малайсары Лама Доржыдан 1752 жылғы келген Бекей бек бастаған алғашқы елшілікті күтіп алып, өзінің баласы Тілеуқабыл мен Жәпек батырдың ұлын қосып Қайып ауылына жұмсады. Бірақ Қайып Малайсарының “қалмақпен текке жанжалдаспайық, қантөгіс болады” дегенін керек қылмай, қайта екі жас жігіттің өтінішіне мойынсұнбай “Малайсары жоңғар жағына болыспасын” деп шығарып салды.

Орыс деректерінде бұл әңгіме былай суреттеледі: “Послан был от зенгорского владельца Бекей-бек во сто человеках калмык для разведывания о ноенах Дебачи и Амурсаны, где и у кого они находятся по надежде к киргизскому старшине МалайСары - батырю, которой-де и люди его частые приезды в Зенгорские владение употребляют и приказал им быть у него с месяц и заподлинно о них разведать и как возможно привесть в ургу”.

Абылай Лама Доржыға қарымта елшілік жұмсап Давациді арнайы шақырмағандығын, бірақ ұстап та бермейтіндігін білдірді. Екінші елшілік те осындай нәтижемен аяқталды. Абылайдың жинаған 70-тен астам ел басшылары — батырлар мен билер, қашқындарды ұстап бермеуді жақтап шықты.

Қалмақ осы оқиғадан кейін бүлінеді. Қазақ арасына Даваци мен Әмірсананың жақтастарының қашып келуі көбейді. Екі ноян алғашқы уақыттағы Еділ бойына қашамыз деген жоспарынан айнып, енді Абылайдан Лама Доржымен соғысуға көмек сұрай бастайды. Лама Доржы көз алдында болып жатқан бүліншілікті тоқтатпақ болып Саин - Белек бастаған 20 мың әскерді қазақ даласына, Даваци мен Әмірсананы күшпен алып келуге жұмсады. Қазақ-қалмақтың арасындағы кезекті соғыс осылай басталды. 1752 жылдың қыркүйегінде басталған соғыс 1753 жылдың қаңтарында Лама Доржының өлімімен аяқталды. Ханды өлтірген Даваци мен Әмірсана бастап қалмақ ордасына жаугершілікке барған қазақ жауынгерлері еді.

Бұл жерде кім дұрыс, кім бұрыс деп топшылаудың өзі қиын. Егер Әбілмәмбет пен Малайсары ойлағандай болса, Жоңға¬рия мемлекет есебінде көбірек өмір сүрер ме еді, кім білсін?! Жоңғарияның қазақ даласына шығыстан қалқа болып Қытайдың айдаһарынан қорғап тұрғаны да пайдалы шығар?! Бірақ тарихтың қайта шегінер жолы жоқ, болған іс болды, Жоңғария келе-келе жер бетінен мемлекет, ел есебінде өшті.

Енді қазақ шежіресіне келейік. Оның классикалық нұсқалары (Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шәкәрім, т.б.) тарихи аңыздар мен әңгімелерден, жеке тұлғаларға қатысты қанатты сөздерден тұрады. Бұл қазақ халқының бірнеше мың жыл бойы жинақтаған тарихи білімінің қорытылған, нығыздалған түрі. Шежіре нұсқаларын ақтара отырып Малайсарыға қатысты бірсыпыра деректерді Мәшһүр Жүсіп жазбаларынан кездестіреміз.

Мәшекең Малайсары батырға қатысты қызықты әнгімелерді қазақ батырларына, оның ішінде Олжабайға арналған аңыздар топтамасында келтіреді. Шежірешінің айтуына қарағанда: “Осы Малайсары өз заманында епетейсіз ірі, дөкей батырдың бірі есепті болған” – деп суреттейді. Одан әрі былай деп жазылған:

“Малайсары... баласы Тілеуқабылды қалмаққа ақ үйліге бермек болып, ақ мылтықтың аузын жаласып, анттасып қайтқан екен. Сонан үйіне келіп жаңа “үһ” деп демін алып отырған үстіне қал¬маққа қосын жасап, ту тігіп Абылай хан келіп қалыпты.

– Отырма, атқа мін, жүр! – дейді ғой.

Малайсары:

– Мені қой, мен бармаймын, қалмақпен жауласпаймын деп ақ мылтықтың аузын жаласып, анттасып қайтқан едім. Антқа ұшырап қалармын, – дейді.

– Қалмақ шіркіннің анты не қылар дейсің, жүресің, бармасаң болмайды,– деп еркіне қоймай ертіп алып, аттанып қалмаққа барған екен. Барса қалмақ күнбұрын естіп, күтініп, дүние-дүние болғалы, жер-су болғалы жау беттеп бұзып кіріп ала алмайтұғын бір берік қорғандары болады екен. Тас түйін болып бәрі соған қамалған екен. Сонда Абылай хан төрт батырды жіберіпті, қорғанды айналып, болжап келіңдер, бұзып кірер жері бар ма екен деп. Сонда Уақ Сары, Баян жоғары өтіп, қор¬ғанның үстінен үңіліп ішіне қарай бергенде дулығаның қақ маңдайынан оқ тиіп, дулығаның артына қарай, қайқайып қалғанын қалмақ мергендері көріп, жығылды ғой деп қорғанның үстіне шығыпты. Көре сала батырлар жалт беріп қашқанда артынан оқты жаңбырдай жаудырыпты. Сонда Абылай:

– Бір қанды ауыз мылтықтың аузы Малайсарыға дөп келді-ау, құдай-ай, сақтай гөр дегенше болмай, Малайсарының сауытының жыртық жиегінен оқ тиген екен, жөремелете сол қалмақ үш атыпты.

Абылай хан: “Малайсары аман емес, аты кирелеңдеп қалды”, депті. Айтса айтқандай, Малайсарының белін оқ қиратып тастаған екен. Қосына алып келіп түсіріп, жатқызыпты. Абылай:

– Өзге тамақты бұған бере беріңдер. Жалғызақ ескі қатқан сүр ет бермеңдер, ішегі аман екен. Қатқан сүр ет берсеңдер ішегі жыртылады, онан соң үйірге қосыл¬майды, — депті. Малайсарыны бақыршысы бағып, қоста жата береді, өзгесі күнде аттанып қорғанға бара береді.

Қалмақ қорғанда қамалып жатыр, бұлар елсіз-күнсіз далада қамалып жатыр. Түсте бірін, кешке бірін сойып тұратұғын қой-қозы бар ма? Малайсары бақыршысын шақырып:

– Қызыл турам етке тісімді тигізбесең, басыңды шауып тастаймын, – деп қаһарланыпты. “Ала қоржын қайда, алып кел, соның түбінен қызыл турам ет табылмаса, менің құрығаным ғой, қарам суалғаны ғой!” – деген соң, бақыршы ала қоржынды алып келіп, ақтарып қараса, бір қазы жатыр екен. Ортасынан тұтамдап кестіріп алып, астырып жепті.

Абылай хан келген соң көрсе, Малайсарының түрі бұзылып, келіспей қалғанын байқап, сүр ет бердіңдер ме дегенде бақыршы:

– Қазының ортасын беріп едік, – депті. Хан:

– Енді болмады, жалғыз-ақ ілініп тұрғандағы ішектің бүтіндігі, әй, қап әттеген-ай, келіспеді-ау, – депті. Сонда Малайсары батыр:

– Әзірейіл, шіркін, бұл қайда жүр өзі дей беруші едім. Сөйтсем, ала қоржынның түбінде бұғып жата берген екен. Сөйтіп, амалын тауып, айласын асырып алмаса, біздей кісіге бадырайып тура келуге оған да жан керек қой, – деген екен. Сол сапарда демі таусылып, сүйегін елге алып келіп қойыпты”.

Малайсарының қайтыс болуы 1754 жыл¬дың оқиғаларына сәйкес келетін сияқты. Бұл кезде Қалдан Серен тағына Даваци (Лабашы) мен Әмірсана күресіп жатқан. Абылай қалмақ ішіндегі азамат соғысына араласып, екі ноянға алма кезек қолдау саясатын жүргізеді.

Абылай алдымен Давацимен одақтасып 1753 жылы дэрбэт ауылдарын шапты. Дэрбэттер Лама-Доржыны, оның оң қолы болған атақты қолбасшы Саин-Белекті, атақты батыр Үнемкей Жырғалды қолдайтын. Давацимен жасалған келісім бойынша дэрбэттердің ер азаматтарын Абылай одақтасы Давациге беріп, қатын-баласын түгел өзі алды. Қолға түскен мал-дүние тең бөлінді. Осыдан кейін Әмірсана мен Даваци арасында жаулық басталғанда Абылай Әмірсананы қолдап 1754 жылы Жетісуға 1700 жауынгерден тұратын әскерді бастап келді. Бұл сәуір айы болатын, жоңғарлардың Қаратал бойында он мың адамдық (түмен) үлкен қосыны тұрды. Малайсарының өлімі осы соғыста болған сияқты.

Қаратал өзені екі ғасыр қалмақ қонтәжілерінің ордасы (ұрға) болған үлкен саяси орталық. Қалдан Серен заманында көтерілген құрылыстардың орны бұл жерден әлі де көрінеді. Онымен қатарлас Алтынемел жотасы тұр. Алтынемел атанатын жердің билікке тікелей қатысы бар. Қазақшаға аударғанда “алтын ердің қасы, немесе ердің алтын қасы” деген ұғымды білдіреді. Осы Алтынемел тауының бір сілемінде Малайсары батыр оққа ұшты. Сол заманнан бері бұл жота Малайсары атанады: биіктігі 1446 м, батыстан шығысқа қарай 100 ша¬қырымға созылып жатыр, ені 10-20 шақырым. Жоңғар Алатауының басталатын тұсы да осы жер.

Малайсарыға қатысты тағы бір деректер Жаяу Мұса Байжановтың Қазақ Ұлттық Ғылым академиясының кітапханасында сирек кездесетін қолжазбалар бөліміндегі “Абылай ханның 40 батырымен Сарыарқаны қалмақ ханы Қалдан Серен¬нен тартып алған уақиғасы” деген қолжазбасында кездеседі. Сондай-ақ келесі ауыз екі мағлұматтар ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ жерінде өлкетану ісімен шұғылданған орыс зерттеушілерінің жазбаларында да бар. Мәселен В. Никитин “Памятники древности Каркаралинского уезда” атты мақаласында (1895 ж.) Қарқаралы тауларындағы тастан қаланған ірі бекініс жүйесін Малайсары атымен байланыстырады:

“В районе городского выгона на урочище “Мухтарово”, находится стена, сложенная из булыжника и плитняка. Длина ее по равнине, приблизительно, до 41/2 версть, далее же она подымается в горы, где и теряется среди камней, высота стены не одинакова: в равнине местами доходит она до 3-х арш, а где развалилась, она едва приметна. Об этой стене существует следующий рассказ. Когда в каркаралинских степях впервые появились киргизы, вытиснив калмыков, то один из завоевателей, по имени Малай Сары, выбрал каркаралинскую долину, защищенную большими, почти отвесными горами, для своей кочевки; но так как она была окру¬жена горами только с трех сторон, то с четвертой стороны, где гор не было и где местность была открыта для набегов калмыков, он построил стену. Стена эта долго служила защитою или межей для владении рода Сарым и потеряла свое значение лишь с приходом в эти места русских”.

Малайсары туралы деректерді өткен ғасырдың 90-шы жылдары Ертіс өңірінің белгілі өлкетанушысы марқұм Жеңіс Мар¬данов жинақтай бастады. Ертіс бойында қазақ шежіресін, эпикалық жырларын жатқа айтатын адамдар аз болса да өлкетанушы тынбай тіршілік жасап, ауызша деректер мен жазбаша материалдарды ұштастыра отырып Малайсары батырға арналған қысқаша этюдтер жазды. Ол “Дауа” шығармашылық бірлестігі жариялаған “Қазақ халқының каһармандары” кітабының бірінші томында шықты.

Бұл жарияланымдардың ғылыми, әдеби айналымға қосқан деректері батырдың генеалогиясына, жеке портретіне қатысты. Өлкетанушының жазуына қарағанда “Тоқтауыл батырдың Молдыр деген қалмақ әйелінен Малайсары, Қайдауыл, Бағыс туады, ал Алма атты қазақ әйелінен Қарнақ пен Көбес туады”.

“Малайсарының түр келбеті ақсақалдардың айтуынша, батыр ұрпақтарының ата-бабаларынан естіген деректері бойынша кең иықты, ұзын бойлы, алқымды, шекелі, мұрынды болыпты” — деп сипаттайды Жеңіс Марданов. Малайсарының осы сипаттаудан басқа портретіне қатысты ешқандай дерек жоқ. Осыған байланысты батырдың түр-келбетін қайта жаңғыртатын антрополо¬гиялық зерттеулердің қажеттілігі туындайды.

Тағы бір әңгіме Қаракерей Кабанбай батырдың жары болыпты делінетін Малайсары батырдың қарындасы Гауһар туралы. Өлкетанушылардың айтуына қарағанда Гауһар батыр ағасы сияқты өте өжет екен. “Калмаққырғанның сыртындағы тауға Гауһар батыр болып қарауылға шығады екен”. Бұл бұрыннан бері ақсақалдардың аузында жүрген дерек болса керек.

Малайсарының ұлы Тілеуқабыл да әрі бай, әрі батыр болыпты. Бірақ көпке дейін ер баласы болмай Құдайға жалбарынып: “Мына қалың жылқыға ие бере көр?” деп сұрайды. Ақыры мұқтажы орындалып, дүниеге келген ер баланың атын Бісміллә қойған екен. Бұл ауызша деректер де “Қазақ халқының каһармандары” кітабына Жеңіс Тілеукеұлы енгізген ел аузынан жиналған дүние.

Малайсары батыр туралы газет мақалалары 90-жылдардан бастап жариялана бастады. Олардың ішінде 1991 жылғы тамыз айында “Дауа” газетінің бетінде жарияланған топтаманы айта кеткен жөн. 2003 жылы қыркүйек-қазан айларында Павлодар облысының “Сарыарқа самалы” газетінде қадірменді ақсақалдар Жұбай Нұрғалиев пен Серік Жақсыбаевтың мақалалары жарияланды. Бұл материалдар батырдың шыққан тегі мен жарқын өмірі, үрім-бұтағы, оның жұмбақ сауыты жөнінде мәлімет береді, ой салады.

Малайсары батырға қатысты деректерді біз 2005 жылдың желтоқсан айында Алматы облысының Кербұлақ ауданында болған кезімізде де жинастырдық. Осы аты аталған ауданның Малайсары ауылында тұратын 1920 жылы туған Ысқақов Мырзахан ақсақал батырға қатысты бірсыпыра әңгімелерді айтты.

Қарияның баяндауына қарағанда Малайсары Қызылсораң биігінде қайтыс болған. Бұл қазіргі осы ауылдан 12 шақырым жер, Малайсары аталған алып жотаның ең көрнекті тұсы. Жотаның өзі Сарыөзектен басталады да Салмырза тұсында жайдаққа айналады, сол себептен Салмырзаны жотаның тұмсығы дейді. Малайсары тауынан әрі Желдіқара, одан әрі Алтынемел таулары. Арасы тым алыс емес. Алтынемел арғы заман¬да қалмақтың ту тіккен ордасы болғаны белгілі. Ақсақал қалмақтың ордасы Доланалы деген жер деп, осыған байланысты ескі аңыздардың болғанын айтады. Оның бірі қалмақ қонтәжісінің қызы Шаған ару туралы. Бүгінгі күні қыздың атымен аталған Шаған тауы Алтынемелден күнбатысқа қарай тұр.

Біз әңгімелескен көнекөздердің айтқан аңыздарына қарағанда Малайсары Жетісу жеріне найманды арашалап келген. Қалмақ оларды көгендеп қойып, қойдай бауыздап жатқанда батыр жалғыз өзі Арқадан көмекке келген-мыс делінеді. Мұның бәрі аңыз болғанымен түбінде бір шындықтың да жатқаны даусыз. Үмбетей жыраудың Бөгенбай қазасына байланысты айтатын:

Қалмақты қуып қашырдың,
Қара Ертістен өткізіп,
Алтай тауға асырдың
Ақшәуліге қос тігіп,
Ауыр қол жиып алдырдың,
Қалмаққа ойран салдырдың.
Қабанбай мен Бөгенбай
Қоныс қылып қалдырдың 
Арғын менен найманға! – дейтін жырының Малайсары ерлігіне де тікелей қатысы бар.

Ең басты деректердің бірі Малайсарының жатқан жері осы ауылдың іргесінде екендігі. Бір әңгімелерде “осы таудың ішінде өлген, денесін алып кеткен” делінгенмен, жаугершілік заманда алысқа апармаған сияқты. Жергілікті өлкетанушылар Малайсары батырдың жатқан жерін нақты көрсетеді. Бүгінгі күні басында үш терек ағаш өсіп тұрған жадағай оба қазақтың жерін, азаттығын қорғап, қалың жаумен соғыста өлген батырдың бейітін айғақтап тұр. Іздеушісі болмағандықтан бұл обалар да аяқ асты жатыр. Жаугершілік заманда асығыс көтерілген оба енді біраз жылдан кейін тіпті көзден таса болатын түрі бар. Бұл ескі қорымда сол жаугершілік заманда елі мен жерін қорғап қаза болған Малайсары батырдың, оның жауынгер досы Жайнақ батырдың, тағы басқа ондаған-жүздеген ер азаматтардың сүйегі жатыр. Биылғы жылы Малайсары батырдың 300 жылдық тойына әзірлік үстінде батырдың басын да көтеру қажеттілігі анық.

Осы тұста қарапайым елдің, Малайсары тауының бөктерін мекендеген ауыл азаматтарының батыр есімін жадында ұстап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келе жатқанына риза боласың. Мұндағы қариялар ауылдың жастарына көптеген ұлағатты әңгімелерді айтып отырады. Алыс сапарға шығатындары батырдың басына арнайы келіп дұға оқиды. Бұл жердің маңынан қатты жүруге болмайды деп Малайсары батыр жерленген оба тұсынан жаяулап өтеді. Малайсары ауылының іргесіндегі бұлақ та “Малайсары бастауы” аталады.

Тек бір өкініштісі Малайсары тархан атының өзінің туған өңірінде ұмытылып, қатардан шығып қалуы. Кутузов, Суворов сияқты Ресей батырларын құлай құрметтейтін Ертіс бойындағы Кереку елінің Малайсары тархан атын осыншама жатсынуын қалай түсінуге болады?!

Малайсары есімі соңғы кезге дейін көп аталған жоқ. Қазақтың ескі шежіресінде болғанымен, бертінгі уақытта ол туралы не зерттеу, не кітап шыққан емес. Совет заманында Малайсары туралы жұмған ауызды ашуға болмады, себебі Шоқан айтқандай ол өзі бай, өзі батыр, өзі ақылды, оның үстіне отаншыл еді. Ресей отаршылдарын: “Малайсары – отаншыл”, деген анықтаманың өзі-ақ үрейлендіргені сөзсіз. Міне, батыр атының аталмауына осындай себеп бар.

Екінші жағдай: Ресей 1750 жылдан бастап қазақ-қалмақ соғысын пайдаланып Ертістің бойын иеленіп, бекініс шептерін орната бастады, осылай өмірге 10 шақырымдық қазақтарға жолауға болмайтын меже келді. Жергілікті халық бұдан әрі не оң жағалаудағы Құлынды даласына, не Алтайға қарай өте алмайтын болды. Малайсарының орысқа қарсы болғанда күткен қаупі осы еді.

Үшінші себеп: отаршылар қазақтың көзге түсетін ер азаматтарын, батырлары мен серілерін әртүрлі себеп тауып өлтіріп, бодан елді жасытып отырды. Бұл саясат бірнеше ғасыр бойы жүргізіліп, Ертіс бойындағы елдің жуасуына, тарихи жадыдан жұтап, қиындық көріп, күнкөріс қамымен тіршіліктен бас көтере алмай қалуына әкелді. Ал бұл ел санасынан Малайсары батыр мен оның серіктері, олардың ерлік істері туралы әңгімелерді ұмыттырды.

Абылай заманында керемет құрмет көрген, ел аузында аңыз болған Малайсары батырды біз жеткілікті білеміз бе? Оған тиісті бағасын беріп отырмыз ба?! Бұл мәселелер төңірегінде ел болып, жұрт болып ойластыратын мәселе аз емес сияқты.

Малайсары ұрпақтары Қазақстанның әр жерінде, одан да тыс өңірлерге кеңінен тарап кеткені белгілі, бірақ негізгі өзегі қазіргі Май ауданының жерінде. Осы ауданның, кезінде Малайсары батырдың жанын шүберекке түйіп, өзі қызғыштай қорғаған жердің атын біз неге Малайсары атымен атамаймыз? Қазіргі уақытта Қазақстанның оңтүстігінде Төле би атымен аталатын аудан бар. Батысымызда Әйтеке би, Сырым батыр, Махамбет, Исатай атындағы аудандар бар, Қарағанды қаласының негізгі ауданының бірі қазір Қазыбек атында, Солтүстік Қазақстанның бұрынғы Сергеев ауданы қазір Шал Құлекеұлының, Алматы облысындағы бұрынғы Нарынқол ауданы – Райымбек батыр атына берілді. Осындай мысалдар республикамызда аз емес. Патша өкіметі билеген заманда, советтік тоталитарлық жүйенің кезінде қазақ халқының ұлттық жадын жою үшін істелмеген шара қалған жоқ. Небір ер азаматтарын өкімет оққа байлады, жер аударды, бала-шағасын тоздырып, құртып жіберді, тарихи жерлердің аты түгелдей өзгеріп жаңа отаршылдық аттар берілді. Сол кезде қазақ халқынан қалай деп бір адам сұрады ма?!

Бұл мәселелер идеологияға, халықтың ар-ожданы мен намысына тарихи санасы мен жадына қатысты.

Ең бастысы, “Майский” аты тіпті кездейсоқ, бұрынғы төл атаулармен де, совет дәстүрлерімен де келіспейтін қызықты ат. Бұл жер революцияға дейін ел ішінде Мойка /Мойское/ атанған, оған себеп орыс көпестерінің жүнді жууға арналған кішкене өндірісі. Революциядан кейін де Мойка немесе Мойское атанып жүргені деректерден белгілі. 1932 жылы геолог Н.Горностаев осы маңнан ақ балшықтың орнын зерттеп, оны Кузнецк металлургия комбинатына жіберуді ойластырды. Геологтың күнделік қағаздарында ауыл Мойское деп жазылған. 1939 жылғы әкімшілік қайта құруға байланысты Мойское өзгеріп Майскийге айналды. Сөйтіп осы атаумен аталып кетті.

Бұдан шығатын қорытынды біреу болуға тиісті. Бұрынғы Мойский қазіргі Майский ауданына осы жердің топырағында табанының ізі сайрап жатқан Малайсары батырдың аты берілуі тиіс. Екіншіден, Павлодар қаласындағы ірі көшелердің біріне Малайсары тархан аты берілуі керек. Аты да, заты да Ертіс өңіріне еш қатыспайтын бөтен атаулардан құтылып өз ата-бабаларымыздың атын құрметтейтін уақыт енді әбден жеткен сияқты. Үшіншіден, осы жылы мемлекет, қоғам болып ХVІІІ ғасырдың даңқты тұлғасы Малайсары батырдың 300 жылдығына арналған үлкен шараларды өткізу жөн деп есептейміз.

Авторы: Жамбыл Омари, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің  тарихы ғылымдарының докторы. 2008 ж.

 

Продолжение следует..

17 февраля 2014, 23:51
3355

Загрузка...
Loading...

Комментарии

kazbei
0
0
Даурен! Рахмет! Как всегда, жду продолжения.
erekes
0
0
Чем знаменит жалаирский Малайсары? Почему путаница? Или это как с двумя Богенбаями (Бокенбай)? Или это попытка присвоения чужих подвигов?
Ни в одном официальном источнике не нашел упоминаний о жалайырском батыре, но раз жалайырцы о нем говорят,значит был таковой.Однако приписывать его к подвигам прославленного басентиинца и поднимать его до уровня Богенбая и Кабанбая совершенно не уместно. Сведения о басентиинском Малайсары нашли свое отражение более чем в 7-ми российских архивных документах XVIII века, в сведениях Шокана Валиханова и Вильямина-Зернова. Молчу об этнографических материалах Копеева. Как писал в свое время Лев Гумилев,значимые личности вершащие судьбы народов, даже в кочевых государствах непременно попадали в источники соседних стран имеющих письменность.
Никто не собирается принизить храбрость и отвагу отдельных батыров (в этом смысле больше всего повезло Карасай батыру,по известным нам всем причинам), которые возможно своими подвигами и решали судьбу поединка, но приписывать своим сородичам имена полководцев строивших стены в тысячи тонн и вызволяющих с плена Абылай-хана, не очень хорошо..
erekes
0
0
Полагаю, что это типа известной книги -фальшивки Қазыбека Бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме шейін". Втихую создается "история", потом на ее основании готов "герой".
Актабан шубырынды 1723 года было при Цеван Рабтане, а не Галдан Церене!
А Шоно Лоузан был сводным братом Галдан Церена! Докторам наук следует об этом знать.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Нет ничего более вдохновляющего, чем видеть стада сайгаков. Не зря их называют «киелі»

Нет ничего более вдохновляющего, чем видеть стада сайгаков. Не зря их называют «киелі»

В начале 2000-х годов в уральской популяции оставалось только 2500 сайгаков. Сейчас благодаря охране от браконьеров их численность выросла до 100 тысяч.
theYakov
17 июля 2017 / 17:55
  • 8840
  • 3
Ресторанный консенсус в Казахстане: мужчина платит всегда

Ресторанный консенсус в Казахстане: мужчина платит всегда

Ресторанный консенсус в этой стране таков, что если речь идет именно о свидании, то оплачивает его на 100% из 100 именно мужчина. Пытаться его расшатать - это достаточно дорогое удовольствие.
convoluted
17 июля 2017 / 15:32
Решили рискнуть и обратиться к риэлторам. И этим людям мы доверяем свой ночлег?

Решили рискнуть и обратиться к риэлторам. И этим людям мы доверяем свой ночлег?

Звоним риэлтору, говорим, верните наши 15 000 тг, так как ваша клиентка нас кинула. По его словам, он вернуть деньги больше не может. Не имеет право.
decorus
17 июля 2017 / 14:48
  • 3170
  • 15
Польша – страна простых решений. Почему они смогли, а мы еще нет?

Польша – страна простых решений. Почему они смогли, а мы еще нет?

В Польше вообще очень много понятного и простого – инфраструктура, коммуникации и дороги прежде всего, льготы в образовании, поляки вообще получают его бесплатно. А урожай побольше нашего.
Shimanskaya
17 июля 2017 / 16:08
  • 3310
  • 37
«Алматы – город, летящий под откос», или Кто заказал утку у российского блогера

«Алматы – город, летящий под откос», или Кто заказал утку у российского блогера

Некий блогер Сергей Никитский неустанно пишет о Казахстане, Астане, Экспо и посвящает два материала Алматы, причём подчёркнуто называет город Алма-Ата.
Langdon
19 июля 2017 / 15:44
  • 3272
  • 56
Один из способов выиграть суд против коллекторов

Один из способов выиграть суд против коллекторов

Сегодня в своем посте я постараюсь рассказать, как выиграть суд против некоторых коллекторских компании в нашей стране. Чем отличается коллекторское агенство от обычного банка?
Advokot
18 июля 2017 / 15:31
  • 2879
  • 9
«Язык мой – враг мой», или 7 причин никогда не разговаривать с полицией

«Язык мой – враг мой», или 7 причин никогда не разговаривать с полицией

На этот раз пост очень важный и необходим к прочтению каждым! Не поленитесь и уделите время прочтению. Ни в коем случае, не разговаривайте с полицейскими до прихода вашего адвоката!
asselsabekova
18 июля 2017 / 14:19
  • 2972
  • 31
Книга, которая сэкономит вам 150 тысяч долларов и два года жизни

Книга, которая сэкономит вам 150 тысяч долларов и два года жизни

Автор утверждает, что программы МБА не дают никакого позитивного выхлопа, если ты уже не являешься владельцем или наследником прибыльного бизнеса. Знания МБА можно получить бесплатно, уверяет он.
Aks_Ras
19 июля 2017 / 16:28
  • 2442
  • 2
Госорганы, ответственные за жизни детей, хранят молчание. У них в отчетах все хорошо

Госорганы, ответственные за жизни детей, хранят молчание. У них в отчетах все хорошо

Вчера все информационные агентства страны передали сообщение, которое заставило забиться в ужасе сердца всех матерей страны. В мусорном контейнере города Сатпаев было обнаружено тело новорожденной девочки.
AliyaSadyrbaeva
19 июля 2017 / 11:06
  • 2194
  • 18