Қыпшақ мемлекетінің саяси тарихы
Кез-келге.н ғылым.ның өз.і.не ға.на т.ә.н даму жолы.на.н өтет.і.нд.іг.і белг.іл.і. Со.ндықта.н, нақты ғылым.ның бұры.н жүр.іп өтке.н жолы.ның зерттелу д.әрежес.і.не, яғ.н.и тар.ихы.ның жазылуы.на – жетке.н жет.іст.іктер.і ме.н алдағы тұрға.н м.і.ндеттер.і.н.ің дұрыс айқы.ндалуы.на да байла.нысты. Мұ.ндай іспе.н сол ғылым.ның тар.ихы.н зерттейт.і.н ғылым саласы ме.н зерттеуш.і ғалымдар ай.налысады. Бұл тар.их ғылымы.на да т.ә.н.
Х.І ғасырдың ортасы.нда қыпшақтардың Ед.ілде.н батысқа қарай бағыттағы қозғалысы басталды, ал ол болса өз кезег.і.нде, қыпшақтардың Шығыс Еуропа тайпаларыме.н; Русь, В.иза.нт.ия ж.ә.не басқа елдерме.н қарым-қаты.насқа түсу.і.не әкелд.і. Олар Балқа.н түбег.і.не.н Қытайға дей.і.нг.і, Ег.ипет пе.н Ү.нд.і жер.і.не.н, орыс жерлер.і ме.н С.іб.ірге дей.і.нг.і терр.итор.иялардың кең ауқымды бөл.іг.і.ндег.і дү.н.иежүз.іл.ік маңызға ие оқ.иғалардың б.әр.і.не, саяс.и-эт.н.икалық өзгер.істерге ықпалы.н т.иг.ізд.і. Қыпшақтар әсер.і т.иге.н елдерд.ің жазба тар.ихы.нда әртүрл.і атауме.н кездесед.і, мысалы: орыс жерлер.і.нде оларды – половецтер, В.иза.нт.ия ме.н Ве.нгр.ияда – кома.ндар, ал түрк.і т.ілдес тайпалар арасы.нда – қыпшақтар деп аталады.
Қыпшақ тайпалары.ның Х.І ғасырдың 30-40 жылдары осы.ншама зор аймақта эт.носаяс.и б.ил.ік ор.натуы жаңа б.ір д.әу.ір қалыптасқа.н эт.носаяс.и жағдайды араб-парсы тар.ихшылары ме.н географтары тез аңғара б.ілд.і. Олар бұры.нғы «Маффазат ал-Гуз.ия» ұғымы.ның ор.ны.на «Дешт.і Қыпшақ» - қыпшақтар даласы атауы.н қолда.нады [1].
Х.І-Х.І.І ғасырларда өм.ір сүрге.н қыпшақ тайпалары қазақ халқы.на а.нтрополог.иялық келбет, қазақ т.іл.і.н.ің нег.із.і болып табылаты.н - әдеб.и қыпшақ т.іл.і.н қалыптастырады. Со.ныме.н қатар, қыпшақтардың үстемд.ік етке.н кезең.і – қазақ халқы.ның халық болып қалыптасуы.нда маңызды этаптардың б.ір.і болуыме.н қатар, сол кезеңдег.і көптеге.н халықтардың эт.ноге.нез.і.нде терең із қалдырды. Қаз.ірг.і кү.нде өм.ір сүр.іп отырға.н көптеге.н түрк.і т.ілдес халықтардың, атап айтқа.нда: татарлардың, өзбектерд.ің, қырғыздардың, башқұрттардың, қарақалпақтардың, қазақтардың ж.ә.не тағы басқа түр.ік халықтары.ның халық рет.і.нде тар.их сах.насы.на шығуы.на бастау болды.
Со.ндықта.н, Х.І-Х.І.І.І ғасырларда Қазақста.н терр.итор.иясы.н меке.ндеге.н, қыпшақтардың тар.ихы ме.н тар.их.намасы.н жа.н-жақты саралау бүг.і.нг.і таңда өзект.і м.әселелерд.ің қатары.нда еке.н.і даусыз.
Орта ғасырлардағы Қазақста.н тар.ихы.ндағы қыпшақтардың алға.н ор.ны.н, олардың саяс.и әлеуметт.ік құрылымы.н, шаруашылығы ме.н на.ным-се.н.імдер.і.н көптеге.н араб, парсы, түрк.і, орыс деректер.і.н.ің нег.із.і.нде кеше.нд.і зерттеге.н б.ірде.н б.ір ғалым Сержа.н Мұсатайұлы Ақы.нжа.нов. О.ның зерттеу еңбег.і.н.ің құ.ндылығы.н көптеге.н ғалымдар жоғары бағалады. Ол түрл.і деректерд.і, зерттеулерд.і пайдала.на отырып, алғаш рет Х.І.І.І-Х.І.І.І ғ.ғ. Хорезмдег.і хорезмшахтар ме.н қыпшақ ха.ндары.ның қарым-қаты.настары.на тар.их.и талдау жасаға.н зерттеуш.і С.Ақы.нжа.нов өз еңбег.і.н Кеңес өк.імет.і тұсы.нда жазса да, ол қыпшақтардың Руске ықпалы.н жасырмады ж.ә.не қыпшақтарды қазақ халқы.ның эт.ноге.нез.і.ндег.і нег.ізг.і компо.не.нттерд.ің б.ір еке.нд.іг.і.н д.әлелдед.і. Ғалым.ның бұл еңбег.і.н.ің құ.ндылығы өте жоғары [2].
Мұсылма.н деректер.і.нде «қыпшақ» атауы алғаш рет Иб.н-Хордатбект.ің еңбег.і.нде кездесед.і. Хордатбек қыпшақтарды к.имектерде.н бөлек тайпа деп көрсетед.і. ,,Худуд әл-аламда” қыпшақ халқы қ.имақтарда.н бөлекте.нге.н ж.ә.не өте тұрпайы өм.ір салты.н кешед.і дейд.і. Қ.имақтардың батысы.ндағы терр.итор.ияда ор.наласып, саяс.и жағы.на.н қ.имақтарға т.әуелд.і болды. Өйтке.н.і, қыпшақ ха.ндары қ.имақтардың тағайы.ндауме.н немесе бек.ітуме.н таққа отырды дел.і.нге.н. Ал Махмут Қашқар.и йемектер ме.н қыпшақтар б.ір т.ілде сөйлейд.і, б.ірақта қыпшақтар өздер.і.н иемектерде.н бөлек, тек түб.і б.ір, басқа тармағы деп есептейд.і [3].
Х.І ғ. ек.і.нш.і ш.ирег.і.нде қыпшақтардың әскер.и тайпалық шо.нжарлары Сырдар.ия.ның төме.нг.і ж.ә.не орта ағысы.на, Арал өң.ір.і ме.н Касп.ий өң.ір.і далалары.на.н Оғыз жабғулары.н ығыстыруы.на эко.ном.икалық та, саяс.и да себептер болға.н ед.і. Саяс.и фактор ең алдыме.н Х.І ғ. Басы.нда Орталық Аз.ия тайпалары.ның батыс бағыты.нда қозғалуы.на ұласқа.н сыртқы оқ.иғаларға байла.нысты болаты.н. Со.ныме.н б.ірге, қыпшақтардың өз.і.н-өз.і б.илеуге ж.ә.не өз мемлекет.і.н құруға ұмтылға.н әулетт.ік топтардың орталықта.н аулақтау сары.ны.ның маңызы да болға.н жоқ. Х.І ғасырдың б.ір.і.нш.і жартысы.нда күшейге.н қыпшақ тайпалары.ның көсемдер.і, тег.і.нде, жайылымдық жерд.ің тапшылығы.на.н, Ед.іл бойы.на, Үст.ірт ж.ә.не Сырдар.ия.ның төме.нг.і ағысы арқылы өтет.і.н аса маңызды сауда жолдары.н өз бақылауы.на алуға ұмтылға.н болса керек,-дейд.і Б.Көмеков [4].
Қыпшақтар б.ил.іг.і.н.ің Арал өң.ір.іме.н Сырдар.ия бойы.ндағы аймақтарға таралуы.на байла.нысты эт.н.икалық-саяс.и жағдайдың өзгеру.і.не қарай Х.І ғ. Ек.і.нш.і ш.ирег.і.н.ің басы.нда “Оғыздар даласы” (Мафазат әл-гузз) деге.н атаудың ор.ны.на “Қыпшақтар даласы” (Дешт.і Қыпшақ) деге.н атау пайда болды [5].
Қыпшақ қоғамы Х.І-Х.І.Іғ. басы.нда өм.ір сүру ортасы.ның ерекшел.іг.і ме.н көшпел.і шаруашылық-м.әде.н.и т.ип.і.н.ің спец.иф.икалық қызмет.і матер.иалдық ө.нд.ір.іс процес.і.нде, әлеуметт.ік қаты.настар аймағы.нда, әлеуметт.ік ж.ә.не мемлекетт.ік-саяс.и қоғам.ның, қоғамдық құрылымы.ның жүйес.і.нде белг.іл.і ерекшел.іктерме.н с.ипатталады. Осы м.әселелерд.і шешу Евраз.ия.ның көшпел.і халықтары.ның тар.ихы.ның көптеге.н м.әселелер.і.н қарастыруме.н тығыз байла.нысты [6].
Ғылым.и зерттеулерде қыпшақтарда мемлекет болу проблемасы.на ек.і көзқарас бар: Б.ір.і.нш.іс.і қыпшақтарда мемлекетт.ік құрылым болға.н, өйтке.н.і олар о.ны к.имектерде.н мұрала.нға.н десе. Ек.і.нш.іс.і-хорезмшахтардың м.әде.н.и ықпалы барысы.нда қыпшақтардың мемлекет.ік д.әстүр элеме.нтер.і.н игеру.і рет.і.нде қарастырылаты.н мемлекетт.ік болға.н деп cа.науға бей.ім [7].
Ек.і.нш.і п.ік.ірд.і Б.Е.Көмеков қолдамайды. О.ның айтуы.нша, қыпшақтардың саяс.и құрылысы Ұлы Далаға мемлекетс.із үйре.нүсүд.ің үлг.іс.і рет.і.нде а.нықталады.
Жазбаша деректерд.ің м.әл.іметтер.і к.имектерде мемлекет болға.ны.н ж.ә.не қыпшақтар к.имек мемлекет.і.н.ің толық құқылы мұрагерлер.і болға.н деп са.науға мүмк.і.нд.ік беред.і дейд.і.
А.Қадырбаев; ”Шыңғыс ха.н.ның жаулап алуы.на.н бұры.н көшпел.і қыпшақ ж.ә.не қаңлыларда отырықшы халықтарда.н ерекшеле.нге.н мемлекетт.іл.ік формасы болды.
Қыпшақ ж.ә.не қаңлы тайпасы.ның одақтары мо.нғолдың көшпел.і ұлыстары с.ияқты сол кезеңдег.і ерте мемлекетт.ік құрылымдар немесе мемлекетт.ің алғашқы т.ип.і.не жатты.
Ғылымда әл.і кү.нге дей.і.н Х.І-Х.І.І.Іғ.ғ қыпшақ ха.ндығы.ның қоғамдық әлеуметт.ік ғылымы.н бөл.іп–бөл.іп айқы.н алып көрсетке.н д.әлелд.і тұжырымдар жоқ. Бұл әр.и.не келешектег.і тар.ихшы мама.ндардың м.і.ндет.і.ндег.і іс деп ойлаймыз.
«Өк.і.н.ішке орай деректерде қыпшақтардың қоғамдық-саяс.и бей.нес.і.н жалпы болса да айтып берет.і.н м.әл.іметтер аз. Б.із тек қыпшақтар немесе половецтер хазарлар ме.н оғыздар с.ияқты феодалдық қоғамға өтуд.ің бастапқы кезең.і.нде болды деп қа.на айта аламыз» деп, А.Ю.Якубовск.ий қыпшақ қоғамы.на өз.і.нше с.ипат беред.і.
Жалпы, қыпшақтардың қоғамдық-саяс.и жағдайы.н с.ипаттайты.н деректер жоқтың қасы. Қыпшақтардағы ха.ндық б.ил.ік жүйес.і.н а.нықтайты.н ж.ә.не о.ның атқарушы б.ил.ік пе.н қарым-қаты.насы.н белг.ілейт.і.н м.әл.іметтер де өте аз. Қыпшақтардағы ха.ндық б.ил.ікт.ің кейб.ір көр.і.н.істер.і.н сол кездег.і Дешт.і Қыпшақ даласы.ндағы сауда-саттық жағдайды с.ипаттайты.н м.әл.іметтерде.н де көруге болады. Мысалы А.Ю. Якубовск.ий Дешт.і Қыпшақтағы сауда-саттықты қарастыра отырып, о.ның қыпшақ ха.ндары.на т.иг.ізге.н әсер.і туралы былай деп жазады: «Сауда-саттық олардың әк.імш.іл.ік басқармасы.на ж.ә.не қыпшақ қоғамы.ндағы басқарушы оры.ндарда тұраты.н бектерд.ің эко.ном.икалық тұрақтылығы.на әсер.і.н т.иг.ізд.і. Көшпел.і болға.н қыпшақ ха.ндары орталықта.ндырылға.н әк.імш.іл.ік аппараты бар Х.І.І.І-ХҮ ғасырлардағы Алты.н Ордадағы моңғолдардың б.ил.іг.і.не жете қойға.н жоқ» [8].
Х.І-Х.І.І.І ғасырлар аралығы.ндағы ерте феодалдық қыпшақ қоғамы.ндағы мемлекетт.ік жүйе.н.і зерттеу қыпшақ қоғамы.ның дамудың қа.ндай сатысы.нда тұрға.ны.н, мемлекетт.іл.ікт.ің ішк.і басқару құрылымдардың қа.ндай д.әрежеде тұрға.ндығы.н а.нықтауға мүмк.і.нд.ік беред.і.
Моңғол жаулаушылығы н.әт.ижес.і.нде жаулап алы.нға.н қыпшақ терр.итор.иясы.нда моңғолдық басқару т.әрт.іб.і ор.нады. Дешт.і Қыпшақта ек.і түрл.і мемлекетт.ік жүйе, ек.і түрл.і басқару әд.іс.і тоғысты.Ерте феодалдық немесе толық жет.ілд.ір.ілмеге.н қыпшақ мемлекетт.ік жүйес.і ме.н басқару әк.імш.іл.іг.і; ек.і.нш.іс.і, нығайға.н, б.ір орталыққа бағы.ндырылға.н моңғол мемлекетт.іл.іг.і ж.ә.не о.ның басқару әк.імш.іл.іг.і.
Х.І.І.І ғасырдың басы.нда моңғол жаулаушылығыме.н б.ірге келге.н моңғолдық басқару жүйес.і жерг.іл.ікт.і халық тарапы.на.н қарсылық көрмеге.н күй.і жалғаса берд.і. Алайда, моңғол жаулап алушылығы.на.н Х.ІҮ ғасырдың ортасы.на де.ій.і.нг.і кезең із-түзс.із болға.н жоқ. Бұл кезде эт.н.икалық процестерге байла.нысты моңғолдық эт.н.икалық компо.не.нттер тра.нсформац.ияға ұшырайды. Дешт.і Қыпшақтағы мұ.ндай эт.н.икалық өзгер.істерд.і Х.ІҮ ғасырдағы араб географы әр.і саяхатшысы әл-Омар.и былайша бая.ндайды: «Ежелде бұл мемлекет қыпшақтардың ел.і болаты.н. Б.ірақ татарлар оларды бағы.ндырып, Қыпшақтарды қол асты.на қаратты. Кей.і.н олар араласып, жақы.ндасып кетт.і де олардың [қыпшақтардың/ жер.і моңғолдардың таб.иғ.и ж.ә.не н.әс.ілд.ік қас.иеттер.і.не.н асып туст.і. Олардың б.әр.і б.ір рудың адамдары сек.ілд.і қыпшақ болып кетт.і» [9].
Қыпшақ ха.ндығы.ның мемлекетт.ік жүйес.і ежелг.і ғұ.н мемлекет.і.не.н бастау алып, түр.ік д.әу.ір.і.нде жалғасы.н тапқа.н терең тамырлы жүйе болды. Бұл мемлекетт.ік басқару жүйес.і моңғол д.әу.ір.і.нде б.іршама уақытқа үз.іл.іп барып, қайта жа.нда.нды.
Қыпшақ қоғамы.ндағы басқару жүйес.і ежелде.н қалыптасқа.н әулеттег.і «жасы үлке.нд.ік» пр.и.нц.ип.і.не нег.ізделге.н болаты.н. Бұл мемлекет.ің б.ил.іг.і басы.на б.ір әулетт.ің нығайып, бек.іп қалмауы.на, сөйт.іп өзара қырқыстардың болмауы.на жағдай жасайты.н.
Көр.іп отырға.нымыздай, қыпшақ тар.ихы.н зерттеудег.і әл.і де болса толық шеш.ім.і.н таппаға.н м.әселелер қатары.на қ.имақ-қыпшақ тайпасы.ның эт.н.икалық шығу тег.і, саяс.и тар.ихы ж.ә.не эт.нотерр.итор.иясы, эт.но-саяс.и одағы, көрш.і елдерме.н байла.нысы тар.ихы төң.ірег.і.ндег.і күрдел.і м.әселелер жатады ж.ә.не терең зерттеулерд.і қажет етед.і.
Пайдала.нылға.н әдеб.иеттер:
1. Голубовск.ий П.В. Пече.нег.и, тюрк.и и половцы до нашеств.ия татар. М., 1884.
2. Жумагамбетов Т.С. Проблемы форм.ирова.н.ия и разв.ит.ия древ.нетюркской с.истемы государстве.н.ност.и и права. А., 2003. стр 63
3. Батыршаұлы Б. Мысыр Мамлүк мемлекет.і.н.ің Дешт.і Қыпшақпе.н байла.нысы. А., 2002. 98 бет
4. Кляштор.ный С.Г. Кыпчак.и в ру.н.ическ.их памят.н.иках. Л., 1986. стр 112.
5. Жолдасбайұлы С. Ежелг.і ж.ә.не ортағасырлардағы Қазақста.н. А., 1995. 78 бет
6. Махмұт Қашқар.и. Түб.і б.ір түрк.і т.іл.і. Алматы, 1993. 56 бет
7. Көмеков Б.Е. Қыпшақтар // Жалы.н. А., 1994. 23 бет
8. Нұрғал.иева Н. Моңғол д.әу.ір.і.не дей.і.нг.і қыпшақтардың мемлекетт.іл.іг.і жайы.нда // ҚазМҰУ Хабаршысы, 1999. 12 бет.
9. Ах.и.нжа.нов С.М. Кыпчак.и в истор.и.и сред.невекового Казахста.на.
А., 1989. стр 208