"СЕЙТЕН ТАҒЫЛЫМДАРЫ-2020" Халықаралық ғылыми-практикалық Интернет-конференциясы

СЕЙТЕН ЛИМАНҰЛЫ САУЫТБЕКОВ (1907-1997)

Ғылыми-практикалық конференциясының материалдары

https://ansya.ru/health/ilimi-praktikali-konferenciyasini-materialdari/main.html

Қазақстан Республикасы

Көкшетау университеті

Қазақ этнопедагогикасы һәм этнопсихологиясы ғылыми-зерттеу орталығы

Республика Казахстан

Кокшетауский университет

Научно-исследовательский центр казахской этнопедагогики и этнопсихологии

The Republic of Kazakhstan

Kokshetau University

The Central science-research of Kazakh ethnopedagogical & national pshicological

Сейтен Сауытбековтың 100 жылдық мерейтойына арналған Халықаралық «Сейтен тағылымдары»

ғылыми-практикалық конференциясының

МАТЕРИАЛДАРЫ

МАТЕРИАЛЫ

Международной научно-практической конференции

«Сейтеновские чтения» посвященной, 100-летию со дня рождения Сейтена Сауытбекова MATERIALS OF

International science-practical conference, devoted the 100-th birth of Seiten Sautbekov “Seyten ‘s readings”

Көкшетау шаһары, 2007 жыл

ББК 72.4 (І)

В 38

Сейтен Сауытбековтың 100 жылдық мерейтойына арналған Халықаралық «Сейтен тағылымдары» ғылыми-практикалық конференциясының материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы. Қазақстан, Көкшетау, 18-20 мамыр, 2007 жыл. 384 бет.

Материалы Международной научно-практической конференции «Сейтеновские чтения» посвященной , 100-летию со дня рождения Сейтен Сауытбекова, Казахстан, Кокшетау, 18-20 май, 2007 год. 384 стр.

Materials of the international scientific - practical conference " Seyten readings ". Kazakhstan, Коkshetau, 2007 year, page 384.

Ғылыми басылымның Алқа мүшелері * Состав редакционной коллегии *The membevs of establishevs

Қасым Ж.Ж.., Көкшетау университетінің президенті, профессор

Әмірғазин Қ.Ж..,Омбы көркемсурет-өндірістік колледжінің директоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор

Абуов Қ.Қ., Көкшетау университетінің ректоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор

Г.Сейтенқызы., Көкшетау университетінің вице-президенті

Жүнісова А., «Мөлдір» Омбы қазақтары диаспорасы мәдени орталығының төрайымы

Кривошеев В.П., педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент

Сартаев Ж.Н., медицина ғылымдарының докторы, профессор

Қамбаров Қ.И., педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент

Зайберт В.Ф., тарих ғылымдарының докторы, профессор

Қабдиұлы Қ., техника ғылымдарының кандидаты, доцент

Субханкулов М.Г., психология ғылымдарының кандидаты, доцент

Сеңкібаев С.Т., педагогика ғылымдарының кандидаты

Құрсабаев М.Қ., Көкшетау университеті қазақ этнопедагогикасы һәм этнопсихологиясы зертханасының жетекшісі, редактор

Жетпісқалиев С.С., Көкшетау университетінің доценті

Конурбаев Т.А., Ж.Баласағұн атындағы Қырғыз ұлттық университетінің оқытушысы, психология ғылымдарының кандидаты, доцент

Богданова А.О., Омбы көркемсурет-өндірістік колледжі директорының орынбасары

ISBN 9965-721 1401000000

В ------------------------------

00 (05) – 04

Көкшетау университеті, 2007

📷

СЕЙТЕН ЛИМАНҰЛЫ САУЫТБЕКОВ

(1907-1997)

СЕЙТЕН САУЫТБЕКОВ ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША МАҒЛҰМАТ

С.Л.Сауытбеков (1907-1997) Солтүстік Қазақстан облысы (бұрынғы Қызылжар уезі, 4-ші ауыл) Төңкеріс ауылы, Мүсірепов ауданында дүниеге келген. Әкесі Лейман молданың арқасында он үш жасында араб тілін жетік меңгеріп, Құран сүрелерін жатқа білген. 1923-1926 жылдары Кеңес үкіметі ұйымдастырған бастауыш мектепті үстемелете отырып үздік бітірген соң, Қызыл отаудағы халық ағарту бөлімінің нұсқауымен Шыбықкөл ауылында мұғалімдік қызмет атқарады. 1928 жылдары Майбалықтағы педагогикалық техникумның дайындық бөліміне және 1931 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогика институтының физика-математика факультетіне оқуға түседі. Алматыда оқып жүрген жылдары Сейтен қазақтың көрнекті қайраткерлері Ғабит Мүсірепов және Сәбит Мұқановпен тығыз шығармашылық қарым-қатынаста болған. 1932-1933 жылдардағы «голощекиндік геноцидтің» салдарынан пайда болған ашаршылық С.Сауытбековтың туған еліне қайтуына мәжбүр етеді. Ұлы Отан соғысы басталғанға дейінгі аралықта Сейтен Лейманұлы өзінің мұғалімдік қызметін жалғастырып, білікті мектеп басшысы ретінде танылады. Отан соғысы басталғанда Сейтен Сауытбеков көптің бірі болып майданға аттанып, қысқа мерзімді кіші офицерлер дайындайтын әскери бөлімде өзінің борышын өтейді.

Соғыстан кейінгі жылдары тәжірибелі ұстаз, білікті басшы ұзақ жылдар бойы білім саласында жұмыс істеді. Ол Ыбыраев, Балуан және басқа мектептерде басшылық қызмет атқарды. Балуан орта мектебін С.Л.Сауытбековтың – авторлық мектебі деп атауға болады. C.Сауытбековтың авторлық мектебінің тарихы мол. Ол туралы академик жазушы Сәбит Мұқанов мұғалімдердің бүкілодақтық съезінде ерекше тоқталып өткен. С.Сауытбеков 1950-1960 жылдары үкімет саясатына байланысты қазақ тілінде оқытылатын оқу орындарының жаппай қысқартылып немесе жабылып жатқан жылдары - өзі жетекшілік еткен ауыл мектебін сақтап қалған. Сейтен басқарған мектеп тәжірибесінің берері көп болды. Әсіресе, адамгершілік, эстетикалық, экологиялық және имандылық тәлім-тәрбие жұмыстары жақсы жолға қойылды. Мектеп жанынан Ақсақалдар (Билер) Алқасы құрылып тұрақты жұмыс істеді. Оқушылар бастамасымен «ауыл зоопаркі» ашылды. Көп жылғы жемісті педагогикалық еңбегінің арқасында Сейтен Лейманұлы «Қазақ ССР-на еңбегі сіңген мұғалім» атты жоғарғы атаққа ие болады. С.Сауытбеков «Қазақ әліппесі» оқулығының авторы ретінде республикалық конкурстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Қазақстанның белгілі жазушысы Герольд Бельгер С.Сауытбековтың оқушысы болып табылады. Айтулы айтыскер ақын Көкен Шәкеев – Сейтен Сауытбековты өзінің ұстазы санаған. С.Сауытбеков ұлағатты ұстаз, аса беделді мектеп басшысы әрі қамқоршысы бола жүріп ақын-жазушы ретінде танылды. 1970-1990 жылдар арасында құрметті демалысқа шыққаннан кейін, С.Л.Сауытбеков Қазақтың Ы.Алтынсарин атындағы Білім академиясында ғылыми қызметкер, ҚР Мемлекеттік Ұлттық кітапханасындағы сирек кездесетін қолжазбалар бөлімінде аудармашы (көне араб-парсы тілдері) болып ғылыми қызметпен айналысты. С.Сауытбеков екі мыңнан астам көне араб-парсы тілдерінде жазылған түркі халықтарының шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Көп жылғы аудармашылық қызмет барысында С.Сауытбеков көнепарсы, урду, қадим, жәдид, тәжік, өзбек, қарақалпақ, татар, ұйғыр, түрік, әзербайжан, қарашай-черкес, құмық және жиырмаға жуық шығыс халықтарының тілін меңгерген. Сейтен Лейманұлы көптеген өлеңдер мен әңгімелер жазған. Автордың «Аютас», «Өс, бөбек», «Үлес», «Ақазу арлан», «Өртенген өлең», «Еңбек күйі», «Халықтар достығы», «Таң сәулесі» және басқа еңбектері жарыққа шықты. Аталған еңбектер ішіндегі педагогика тақырыбына жазған «Тағылым тегі» оқулығын ерекше атап өткен жөн. С.Л.Сауытбековтың әдеби-педагогикалық мұралары мен ағартушылық ғұмырнамасы жайлы М.Әлімбаев, Ғ.Қайырбеков, Т.Молдағалиев, Е.Мырзахметов, Т. Нұртазин, Қ.Омаров, Т.Қажыбаев, С.Жетпісқалиев, Н.Ысқақов еңбектер жазды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 497 Қаулысымен 2003 жылдың 30 мамыр айында Солтүстік Қазақстан облысы, Шал ақын ауданы, Балуан орта мектебіне Сейтен Лейманұлының есімі берілді.

SEYTEN SAUTBEKOV’S BIOGRAPHY

S.L.Sautbekov (1907-1997) was born in the village Tonkeris (former district Kyzylzharsky, 4-th aul) the Northen-Kazakhstan area. His father Sejten-Leman mullah was considered as one of educated people of that time. Due to his father S.Sautbekov in the age of thirteen years freely knew the Arabian language.

In 19923-1926 S.sautbekov after the successful graduation of an elementary school on a direction Kyzyl - Otau of the department narcompross worked as a teacher in the village Shybykkol. In 1928 he entered the pedagogical technical school, then in 1931 became the student of the Kazakh training college by Abay'name.

In student's years he established close connection with oustanding figures of Kazakh people - Sabit Mukanov and Gabit Musrepov. Within " goloshekin genocide " in 1932-1933 S.Sautbekov is compelled to interrupt study in the institute and to work as a teacher in a native aul.

Within the Great Patriotic War S.Sautbekov as a volunteer was sent to the front. Under the order of command of S.Satubekov worked as a teacher in the military school where he taught for short-term rates to younger officers. Post-war destiny of S.Sautbekov has been connected to educational activity.

The big pedagogical experience and creative talent of Seyten Sautbekov have been brightly expressed during his teaching at schools of Northern Kazakhstan. Pedagogical and innovative activity S.Sautbekov highly has estimated Sabit Mucanov , having named him " the teacher of teachers ".

More than twenty years he was the director of Baluanskaj high school. This school was named under S.Sautbekov.

This school adopted original complex pedagogical system. The special attention was given pedagogical collaboration (work with parents' committee) and to problems of moral, labour, ecological and aesthetic education of schoolchildren. At school the permanent and advisory public body - advice(council) elders function. Under S.Sautbekov's initiative the school zoo has been created.

For the huge contribution to business of education growing up generation S.L.Sautbekov had been appropriated a honorary title " the Deserved teacher of Kazakhstan ". The known Kazakhstan writer Herald Belger is a pupil of Sejten Sautbekov. Famous scientists Tursynbek Kakishev, A.Koshanov, and alsoa well known аkyn Koken Shakeev counted S.Sautbekov as their teacher.

During the period with 1973 for 1999 S.L.Sautbekov worked as a scientific employee in the Kazakh Academy of education of a name of I.Altynsarin and assistant worker at the department of rare books to the State National library of the Republic of Kazakhstan.

S.L.Sautbekov has translated into the Kazakh language over two thousand the products written in the Arabian language. He freely spoke in the Azerbaijan, Tatar, turkish, Karakalpak languages, knew languages urdu and farcy.

Being the author of the textbook " Қазақ әліппесі- Kazakh alippese", he took part in republican competitions of school textbooks. S.Sautbekov's creativity is many-sided. He is the author of verses, stories and fairy tales for children of school age.

In 2003 the publishing house of university " Кокше - Kokshe" to 95-anniversary os Seyten Sautbekov had been republished products of the author. S.Sautbekov's books «Тағылым тегі – Tagilim tegi » represent pedagogical value.

The decision of the Government of the Republic of Kazahstan 497 from May, 30, 2003 Baluanskay high school was appropriated the name of Seyten Sautbekov.

КРАТКАЯ ИНФОРМАЦИЯ О СЕЙТЕНЕ САУЫТБЕКОВЕ

С.Л.Сауытбеков (1907-1997) родился в селе Тонкерис (бывший Кызылжарский уезд, 4-ый аул) Северо-Казахстанской области. Отец Сейтена – Лейман мулла был одним из образованнейших людей того времени. Благодаря отцу Сейтен в возрасте тринадцати лет свободно владел арабским языком.

В 1923-1926 годах С.Сауытбеков после успешного окончания начальной школы по направлению Кызыл-Отауского отдела наркомпроса работал учителем в селе Шыбыкколь. В 1928 году без отрыва от производства поступает в педагогический техникум, затем в 1931 году становится студентом Казахского педагогического института им. Абая.

В студенческие годы он устанавливает тесную творческую связь с выдающимися деятелями казахского народа Сабитом Мукановым и Габитом Мусреповым. В годы «голощекинского геноцида» в 1932-1933 годах С.Сауытбеков был вынужден прервать учебу в институте и работать учителем в родном ауле.

В годы Великой Отечественной войны Сейтен добровольцем отправляется на фронт. По приказу командования С.Л.Сауытбеков работает преподавателем в военном училище, где проходили краткосрочные курсы младшего офицерского состава. Послевоенная судьба С.Сауытбекова была связана с просветительской деятельностью.

Большой педагогический опыт и творческий талант Сейтена Сауытбекова были ярко выражены во время его учительствования в школах Северного Казахстана. Педагогическую и новаторскую деятельность С.Сауытбекова высоко ценил Сабит Муканов, назвав его «учителем – учителей».Более двадцати лет он был директором Балуанской средней школы. Балуанскую школу можно по праву назвать авторской школой Сейтена Сауытбекова.

В Балуанской школе сформировалась своеобразная комплексная педагогическая система. Особое внимание уделялось педагогике сотрудничества (работе с родительским комитетом) и проблемам нравственного, трудового, экологического и эстетического воспитания школьников. При школе функционировал постоянно действующий и консультативный общественный орган - Совет аксакалов (старейшин). По инициативе С.Сауытбекова был создан школьный зоопарк. За огромный вклад в дело воспитания подрастающего поколения С.Л.Сауытбекову было присвоено почетное звание «Заслуженный учитель Казахской ССР». Известный казахстанский писатель Герольд Бельгер является учеником Сейтена Сауытбекова. Крупные деятели науки - Турсынбек Какишев, А.Кошанов а также известный акын Кокен Шакеев считали С.Сауытбекова своим учителем.

В период с 1973 по 1990 годы С.Л.Сауытбеков работал научным сотрудником в Казахской академии образования им. И.Алтынсарина и сотрудником отдела редких книг Государственной Национальной библиотеки Республики Казахстан.

С.Л.Сауытбеков перевел на казахский язык свыше двух тысяч произведений, написанных на арабском языке. Он свободно владел азербайджанским, татарским, турецким, каракалпакским языками, а также языками урду и фарси.

Являясь автором учебника «Қазақ әліппесі», он неоднократно принимал участие в республиканских конкурсах школьных учебников. Творчество С.Сауытбекова многогранно. Он является автором стихов, рассказов и сказок для детей школьного возраста.

В 2003 году издательством Кокшетауского университета к 95-летию Сейтена Сауытбекова были переизданы уникальные произведения автора. Книга С.Сауытбекова «Тағылым тегі» представляет собой педагогическую ценность.Постановлением Правительства Республики Казахстан № 497 от 30 мая 2003 года Балуанской средней школе было присвоено имя Сейтена Сауытбекова.

https://adebiportal.kz/kz/authors/photo/2479

Сейтен Лиманұлы Сауытбеков (1907-1997) Солтүстік Қазақстан облысы (бұрынғы Қызылжар уезі, 4-ші ауыл) Төңкеріс ауылы, Мүсірепов ауданында дүниеге келген. Әкесі Лейман молданың арқасында он үш жасында араб тілін жетік меңгеріп, Құран сүрелерін жатқа білген. 1923-1926 жылдары Кеңес үкіметі ұйымдастырған бастауыш мектепті үстемелете отырып үздік бітірген соң, Қызыл отаудағы халық ағарту бөлімінің нұсқауымен Шыбықкөл ауылында мұғалімдік қызмет атқарады. 1928 жылдары Майбалықтағы педагогикалық техникумның дайындық бөліміне және 1931 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогика институтының физика-математика факультетіне оқуға түседі. Алматыда оқып жүрген жылдары Сейтен қазақтың көрнекті қайраткерлері Ғабит Мүсірепов және Сәбит Мұқановпен тығыз шығармашылық қарым-қатынаста болған. 1932-1933 жылдардағы «голощекиндік геноцидтің» салдарынан пайда болған ашаршылық С.Сауытбековтың туған еліне қайтуына мәжбүр етеді. Ұлы Отан соғысы басталғанға дейінгі аралықта Сейтен Лейманұлы өзінің мұғалімдік қызметін жалғастырып, білікті мектеп басшысы ретінде танылады. Отан соғысы басталғанда Сейтен Сауытбеков көптің бірі болып майданға аттанып, қысқа мерзімді кіші офицерлер дайындайтын әскери бөлімде өзінің борышын өтейді.

Соғыстан кейінгі жылдары тәжірибелі ұстаз, білікті басшы ұзақ жылдар бойы білім саласында жұмыс істеді. Ол Ыбыраев, Балуан және басқа мектептерде басшылық қызмет атқарды. Балуан орта мектебін С.Л.Сауытбековтың – авторлық мектебі деп атауға болады. C.Сауытбековтың авторлық мектебінің тарихы мол. Ол туралы академик жазушы Сәбит Мұқанов мұғалімдердің бүкілодақтық съезінде ерекше тоқталып өткен. С.Сауытбеков 1950-1960 жылдары үкімет саясатына байланысты қазақ тілінде оқытылатын оқу орындарының жаппай қысқартылып немесе жабылып жатқан жылдары - өзі жетекшілік еткен ауыл мектебін сақтап қалған. Сейтен басқарған мектеп тәжірибесінің берері көп болды. Әсіресе, адамгершілік, эстетикалық, экологиялық және имандылық тәлім-тәрбие жұмыстары жақсы жолға қойылды. Мектеп жанынан Ақсақалдар (Билер) Алқасы құрылып тұрақты жұмыс істеді. Оқушылар бастамасымен «ауыл зоопаркі» ашылды. Көп жылғы жемісті педагогикалық еңбегінің арқасында Сейтен Лейманұлы «Қазақ ССР-на еңбегі сіңген мұғалім» атты жоғарғы атаққа ие болады. С.Сауытбеков «Қазақ әліппесі» оқулығының авторы ретінде республикалық конкурстарға қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Қазақстанның белгілі жазушысы Герольд Бельгер С.Сауытбековтың оқушысы болып табылады. Айтулы айтыскер ақын Көкен Шәкеев – Сейтен Сауытбековты өзінің ұстазы санаған. С.Сауытбеков ұлағатты ұстаз, аса беделді мектеп басшысы әрі қамқоршысы бола жүріп ақын-жазушы ретінде танылды. 1970-1990 жылдар арасында құрметті демалысқа шыққаннан кейін, С.Л.Сауытбеков Қазақтың Ы.Алтынсарин атындағы Білім академиясында ғылыми қызметкер, ҚР Мемлекеттік Ұлттық кітапханасындағы сирек кездесетін қолжазбалар бөлімінде аудармашы (көне араб-парсы тілдері) болып ғылыми қызметпен айналысты. С.Сауытбеков екі мыңнан астам көне араб-парсы тілдерінде жазылған түркі халықтарының шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Көп жылғы аудармашылық қызмет барысында С.Сауытбеков көнепарсы, урду, қадим, жәдид, тәжік, өзбек, қарақалпақ, татар, ұйғыр, түрік, әзербайжан, қарашай-черкес, құмық және жиырмаға жуық шығыс халықтарының тілін меңгерген. Сейтен Лейманұлы көптеген өлеңдер мен әңгімелер жазған. Автордың «Аютас», «Өс, бөбек», «Үлес», «Ақазу арлан», «Өртенген өлең», «Еңбек күйі», «Халықтар достығы», «Таң сәулесі» және басқа еңбектері жарыққа шықты. Аталған еңбектер ішіндегі педагогика тақырыбына жазған «Тағылым тегі» оқулығын ерекше атап өткен жөн. С.Л.Сауытбековтың әдеби-педагогикалық мұралары мен ағартушылық ғұмырнамасы жайлы М.Әлімбаев, Ғ.Қайырбеков, Т.Молдағалиев, Е.Мырзахметов, Т. Нұртазин, Қ.Омаров, Т.Қажыбаев, С.Жетпісқалиев, Н.Ысқақов еңбектер жазды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 497 Қаулысымен 2003 жылдың 30 мамыр айында Солтүстік Қазақстан облысы, Шал ақын ауданы, Балуан орта мектебіне Сейтен Лейманұлының есімі берілді.

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және «Әдебиет порталына» гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Эл. пошта: [email protected] 8 (7172) 79 82 06 (ішкі – 112) © adebiportal.kz https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2479

Сейтен Лиманұлы Сауытбеков (1907-1997) Солтүстік Қазақстан облысы (бұрынғы Қызылжар уезі, 4-ші ауыл) Төңкеріс ауылы, Мүсірепов ауданында дүниеге келген. Әкесі Лейман молданың арқасында он үш жасында араб тілін жетік меңгеріп, Құран сүрелерін жатқа білген. ҚР Мемлекеттік Ұлттық кітапханасындағы сирек кездесетін қолжазбалар бөлімінде аудармашы (көне араб-парсы тілдері) болып ғылыми қызметпен айналысты. С.Сауытбеков екі мыңнан астам көне араб-парсы тілдерінде жазылған түркі халықтарының шығармаларын қазақ тіліне аударды. Көп жылғы аудармашылық қызмет барысында Сауытбеков көнепарсы, урду, қадим, жәдид, тәжік, өзбек, қарақалпақ, татар, ұйғыр, түрік, әзербайжан, қарашай-черкес, құмық және жиырмаға жуық шығыс халықтарының тілін меңгерген. Сейтен Лейманұлы көптеген өлеңдер мен әңгімелер жазған.

"Сейтен тағылымдары" конференциясының өткізілуіне үлкен қолқабыс тигізген айтулы тұлға, қоғам қайраткері "Көкше" Академиясының негізін қалаушы (1993) профессор Жанат Қасым Жақыпсейітұлы

ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БІЛІМ МӘСЕЛЕЛЕРІ Балахметов Қожахмет . Бұрынғы Қазақ ССР оқу министрі

Бүгінгі жаңарған Көкше өңірінде тұңғыш ұйымдастырылып жатқан «Сейтен тағылымдары» Халықаралық конференция жұмысына қатысуға шақырғандарыңыза үлкен алғысымды білдіремін. Осындай тарихи маңызы бар ауқымды іс-шараларды ендігі арада мейілінше мазмұнды және жоғары деңгейде өткізуді басты мақсат етуіміз керек.

Конференция жұмысына қатысып отырған жүзі таныс көптеген әріптестерімді, замандастарымды танып, бір қуанышты жағдайға тап болғанымды жасырмаймын. Әсіресе, Ресей Федерациясынан, дәлірек айтқанда, Омбы өлкесінде мекен етіп жатқан қазақ диаспорасы өкілдерінің, оның ішінде көрнекті ғалымдардың бүгінгі алқалы жиынға қатысып отырғаны қуантады. Аталмыш конференцияның негізгі тақырыбы - ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбековтың өмірі мен ағартушылық қызметі, сондай-ақ оның педагогика мен балалар әдебиетіне қосқан үлесі, сондай-ақ бүгінгі білім жүйесінің өзекті мәселелеріне арналуы құптарлық жайт.

Сейтен Сауытбековтың педагогикалық мұрасы мен шығармашылық еңбектері жөнінде мен таныспын. Ол кісінің Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповпен тығыз қарым-қатынаста болып, өзінен кейінгі ұрпаққа үлкен еңбектер қалдырып кеткен ірі тұлға болғанын байқауымызға болады. Сейтеннің идеясын бүгінде жалғастырып отырған сіздерге де үлкен қариялық ризашылығымды білдіремін. Сіздерге Сейтен Сауытбековтың әруағы да риза.

Қай заманда, қай қоғамда өмір сүрсек те – алдыңғы толқын ағалардың бар арманы, бар мақсаты жас жеткіншектерді тәрбиелеуге үлес қосу екені анық.

Қазақ халқының көрнекті зиялы қауым өкілдері Ы.Алтынсарин, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин және басқа азаматтар – міне, осындай болған.

Қазақ ССР Оқу министрі болған жылдары (1974-1980) мен де өз елімнің азаматы ретінде білім мен тәрбие саласына үлес қосуды мақсат еттім. Рас, бүгін еліміз өз алдына дербес тәуелсіз мемлекет болды. Кешегі Кеңес Одағы заманында білім де болды, мектеп те болды және мектеп мұғалімінің жағдайы да жаман болды деп айтуға болмайды. Бірақ, тәуелсіз мемлекеттің – жолы ерекше. Тәуелсіздігімізді бағалай білуіміз керек.

Тәуелсіздік арқылы ұлт тағдырына байланысты өте көп мәселелерді шешуге болады. Біздің заманымызда ұлт тағдырына байланысты дүниелерді шешу – біздің қолымызда болмады. Сол бір қиын-кезең жылдары белгілі ғалым, өз ұлтының, әсіресе жас ұрпақтың болашағын тереңінен ойлаған, ойлап қана қоймай сол мәселенің шешілуіне зор үлес қосқан Жанайдар Мусин маған Көкшетауда педагогикалық жоғарғы оқу орнын ашу жөнінде өзінің шешімді ұсынысын білдірген еді. Бұл мәселеге араласу бізге қиынға соқты. Ол мәселе – аз уақыт ішінде емес, ұзақ мерзімді қамтитын сол кезеңдердегі аса күрделі істердің бірі болатын. Кеңес Одағы уақытында жоғарғы оқу орнын ашатын мәселені шешу, талқылау тек қана Москваның құзырында болатын. Бірден қазақ бөлімін ашу, қазақ тілінде оқытылатын факультеттер ашу және оған арнайы ұлттық мамандарды тарту бір жағынан - қаржыландыру мәселесіне келіп тірелетін болса, екінші жағынан - үкіметтің саясатына да байланысты болған еді.

Ақыры, келісе келе, біз Алматы педагогикалық институтының филология факультетінен орыс, қазақ және ұйғыр бөлімдерін және Көкшетау педагогикалық институтынан орыс және қазақ бөлімдерін ашу жөніндегі маңызды шешімдердің Москвадан қабылдануына қол жеткіздік. Осы шешімге қол жеткізу біз үшін өте үлкен жұмыс болғаны рас еді.

Сондай-ақ, Петропавл педагогикалық институтына Сәбит Мұқановтың атын беру жөніндегі ұсыныстарымыз жүзеге аспады. Бірақ, жақсы оқитын студенттерге Сәбит Мұқанов атындағы арнайы стипендияның тағайындалуына жоғарғы жақтан қол жеткіздік.

Міне, осындай әрі күрделі, әрі маңызды халық тағдырына қатысты ауқымды мәселелерді сол кезде мен басқарған Оқу министрлігі шеше алмады. Егер, біз сол кезде өз тәуелсіздігімізге ие болған уақытта, жағдай басқаша болатын еді. Әрине, орыс тілінің мәртебесі ерекше болды. Орыс тілінің қаншалықты тиімді-тиімсіз ықпал еткенін Қазақстанның солтүстік өңіріндегі қазақ қауымы өте жақсы біледі. Тіпті, сол жылдары шалғай орналасқан қазақ ауылдарына барғанымызда, жұртшылық бізден «неге орыс тілінде оқытылатын кластар ашпайсыздар»- деп, ұсыныс жасағандары есімде.

Енді, ол заман артта қалды. Біз, қазір, капитализм сатысына өту үстіндеміз. Білім жүйесі қазір нарықтық экономика талаптарына сай қайта реформалану үстінде. Осындай жауапты кезеңде мемлекет тарапынан оқу-тәрбие мәселесіне ерекше көңіл бөлінуі керек. Ол проблемалардың бірі - мұғалімнің, немесе жоғарғы оқу орны оқытушысының ұстаздық мәртебесін көтеру қажет деп санаймын. Педагогика саласына қатысты басылымдарда жалпы білім беру сапасы республика көлемінде 34% артты деп айтылып жүр. Меніңше, ол мәлімет шындыққа жанаспайды. Қазір бізді ауыл мектептері толғандыруы керек. Қалалық жерде білім алатын оқушылар соңғы жаңалықтарға өте бейім келетіні рас, ол мүмкіндіктер олардың жоғары білім алу барысында көп жеңілдік ететіні де рас. Сондықтан, қазір жиі айтылып жүрген грант пен кредит жеңілдіктерін ауыл жастарының да иеленуіне ерекше жағдай туғызу керек деп санаймын. Мұғалімді орысша «факел», яғни алау деп айтады. Алауды өшіріп алсақ, онда жас ұрпақтың тағдырына қаяу түсері анық.

Соңғы кезде халқына еңбегі сіңген, ұзақ жылдар бойы өлшеусіз қызмет етіп, өзінің парасаттылығымен, адамгершілдігімен танылған көптеген зиялы адамдардың есімдері аталмай қалады. Сіздердің Сейтен Сауытбековтың атын шығарып, ұлағатты ұстаздың ұрпаққа қалдырған еңбектерін жарыққа шығарып, осындай игі іс-шараларды қолға алғандарыңыз өте үлкен жұмыс. Қадамдарыңыз құтты болсын!

ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Қалиев С.Қ.

педагогика ғылымдарының докторы профессор, Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім

академиясының академигі, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты,Алматы, (Қазақстан)

Ұшы-қиырсыз жазира дала тұрғындары өздерінің сан ғасырлар бойғы тарихында жас ұрпаққа тәрбие берудің бай тәжірибесін жинақтап, ұлттың өзіндік салт-сана мен әдет-ғұрып, дәстүр рәсімдерін туғызды. Көшпелі халық өзі өмір сүрген қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениетіне, тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін дүниеге әкелді. Мәселен, жас адамның жұртқа танымал моральдық-психологиялық өлшемі белгіленді, оның мәні сегіз қырлы, «бір сырлы» шынайы, отаншыл, азамат тәрбиелеу еді. Міне, осы қағида сан ғасырлық дала тұрғындарына қойылатын моральдық талаптарды айқындады. Ол талаптар көшпелі мал шаруашылығын жете игеру, еңбек сүйгіштік, қиыншылыққа төзе білу, ел намысын қорғау, жаудан беті қайтпау, ата тегін жадында сақтау, сөз асылын қадірлеу, тапқырлық пен алғырлық, ат құлағында ойнау, ата салтын бұзбау (жасы үлкенді, ата-ананы сыйлау, құдайы қонақтың бұйымтайын қайтармау, көрші хақын жемеу, қайырымды, ізгі жүректі, бауырмал болу, т.б.). Осындай қоғамдық қатынастарды кішкентайынан көріп-біліп өскен адамдарда мүдделестік, өмірге көзқарастың сәйкестігі кісілік қарым-қатынаста айқындалып, жеке бастың бұра тартуына мүмкіндігін қалдырмаған, психологиялық жағынан «бірауызды қауымдасқан жандар» үнемі өзінің рулық одағында етене сіңіскен салттар мен дәстүрлерді ұстанады. Ал бұл принцип ұлттық психология мен ұлт мәдениетінің сипатын айқындайтын факторлар болады.

Әр ұлттың өзіне тән кәсібі, тарихы мен мәдениеті бар. Ол мәдениет сөйлеу тілінен, ойлау жүйесінен айқын көрініс табады. Сондай-ақ, ұлттық мәдени ерекшелік сол халықтың өмір сүру тәсілінен, діни-наным сенімінен, әдет-ғұрпынан, салт – санасы мен дәстүрінен өзекті орын алады.

Осы тұрғыдан қарағанда, ар мен намысты қасықтай қаны қалғанша қорғай білу, дарқан көңіл, ақжарқындық пен адалдық, досқа деген мейірімділік қазақ халқының бойына туа біткен ұлттық психологиялық ерекшелік қасиеті, философиялық ойлау жүйесінің негізі демекпіз.

Ол жөнінде орыс офицері А.Левшин өзінің «қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» (1832) атты кітабында: «...Деспотизмді көп көрмеген қырғыздар (қазақтар. - С.Қ.) басқа Азия халықтарына қарағанда аңғал да ақкөңіл, сенгіш... қайырымдылық, адамды аяу, қарттарға, ақсақалдарға құрмет көрсету - оның ең жақсы қасиеті. Қырғыз үшін меймандостық - қастерлі заң. Олар бар дәмді асын қонақтарға тосуды заң деп санайды.», - деп қазақтардың кішіпейілділігін, меймандостығын, қайырымдылығын, сенгіштігін сүйсіне паш етеді.

Қазақ халқының ұлттық даралығы ой толғаныс қазынасында ұрпақ тәрбиелеу тәсілдері (этнопедагогика) мен салт-дәстүр ерекшелігінде (этнографиясында) деп білеміз.

Қазақ халқының психологиялық ой толғаныс ерекшелігін сөз етсек, ол-тұспалдап, мақалдап, мақамдап, тақпақтап сөйлеу, жыр, терме, толғау, айтыс өнері арқылы көзге көріну.

Тұспалдап сөйлеу өнері, негізінен, билердің шешендік сөз өнерінен өзекті орын алған. Сондықтан қазақ билерінің шешендік сөз өнері Цицерон, Демосфен сияқты Еуропа шешендерінің сөз қолданыс түрлерінен мүлде өзгеше, өзіндік ұлттық мәнері бар сөз қолданыстары.

Халық педагогикасының негізгі мақсаты - өзінің бай тарихи тәжірибесіне сүйене отырып, келер ұрпақты еңбек сүйгіштікке, өнерге баулу, жанұя, ауыл-аймақ, Отанның ар-намысын қорғай білетін, жаны жайсаң, арлы азамат тәрбиелеу болды. Осы мақсатты іске асыру жолында отбасы мүшелерінен бастап, ауыл ақсақалдары, көне көз қариялар мен ақын, жыршы, жырау, әнші, күйші, термеші, сияқты өнер адамдарының бәрі белсене қатынасатын ұжымдық тәрбие ісін жүргізушілер болып келгені көпке аян. Әсіресе, ақын, жырау, термешілердің өлең, жыр, дастан, терме, толғауларының мазмұнына ой жүгіртсек, онда дидактикалық ақыл-нақыл, өсиет-өнегенің тұнып тұрғанын байқаймыз. Олар сол арқылы ненің жаман екенін сездіріп, келер ұрпақты неден аулақ, неге ынтық болуға баулып өсіруді мақсат етті. Ал ақыл-ойға, терең тәлімге құрылған поэзиялық сөз маржанынан ұлттық ойлау ерекшелігін, мәдени мұраның өзіндік сипатын айқын танып білуге болады.

Сөз болып отырған кезеңдегі ақын-жыраулардың дүние танымы мен философиялық бағыттары жайлы әрі ғалым, әрі ақын Ә.Тәжібаев: «Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Бұқарлар айтқан толғаулардың бізге жеткен бөліктеріне қарап отырсақ, тыңдаушысын теңіздей шайқайтын терең ойлардың толқынында жүзгендей сезінеміз. Кейде жақыннан, кейде ишаратпен алысқа меңзеулер, әлдеқайда біз біле бермейтін арнаулы сөздерден жаралады да, өмір, тарих, қоғам, адам, тағдыр жайлы ғажайып топшылаулар, толғау-түйіндер айтады» (69, 20), - дейді. Бұл пікір ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулардың дүниетанымы жөнінде өте орынды айтылған әділ баға.

Жыраулардың поэзиясында келелі сөз болған мәселе - адам проблемасы. Қазақ ұғымындағы «Ердің құны жүз жылқы», «Ер елі үшін туады, елі үшін өледі», «Ерді намыс өлтіреді» деп, ерлікке ерекше баға беру, ердің құнын адамгершілікпен, ар-ожданмен өлшеу («Жаным-арымның садағасы», «Ер жігіттің ары - мың жылқы», «Жан сақтама, ар сақта» т.б.) «личность» ұғымнан көп жоғары. Сол сияқты «Ақын - елдің еркесі», «Өнерліге өлім жоқ», «Өнерлінің қолы алтын» деп қараған ата-бабамыздың өнерлі азамат, сал – сері жөніндегі ұғымы - «рыцарь» деген ұғымнан әлдеқайда ауқымды.

Демек, дала философиясындағы кісі, толық адам (Абайша), ер деген ұғымдар – кең тынысты философиялық категория.

Қазақтың ұлттық философиясының тағы бір гносеологиялық танымдық ерекшелігі - атамекен, ел-жұрт мәселесі жөніндегі көзқарасы.

Мәдениетті деп саналатын кейбір жұрт өкілдері туған жерін отаным деп есептемейді. Өскен, кәсіп еткен жеріне отаным деп қарайды. Ал біздің қазақ жұрты кіндік қаны тамған жерін, ата-баба әулетінің мәйіті жатқан жерді ерекше қадірлейді. Оны тастап кетуді өлім санайды. Ақындардың «Кіндік қаным тамған жерім - ауылым» деп әндетуінде, «Отан - оттан ыстық», «Отансыз ер - бұралқы итпен тең» деп қарауында философиялық үлкен ой жатыр. Туған елінің табысына масаттанған, елін сүйген ерді мадақтап «Басқа елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деуінде де терең мән-мағына бар.

Қазақ философиясының өзіндік үшінші ерекшелігі - ана тіліне, сөз өнеріне ерекше ден қойып, жоғары баға беруінде. «Өнер алды қызыл тіл» деп ұққан ата-бабамыз «от тілді, орақ ауызды» ділмәр шешендердің өсиет сөздерін, табан аузында тақпақтап айтқан мақал-мәтел афоризм сөздері мен ақындардың терме, толғауларын жазу-сызусыз жаттап, жадында сақтап, қаз қалпында біздің дәуірімізге жеткізген. Оның себебі – аталы сөздердің өміршеңдігінде, халықтың тіл құдіретін бағалай білуінде жатыр. Асыл сөздің қоғамдағы тәрбиелік мәніне ертеден назар аударып, «Ақылдың көзі – аталы сөз» деп ұққан бабаларымыз сөйлей білуді өлмес өнер, асыл мұра деп бағалаған. Осы пікірді «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Шешеннің сөзі мерген, шебердің көзі мерген», «Сөз сүйектен өтеді», «Жақсы сөз- жарым ырыс», «Жақсы сөз жан семіртеді» т.б. мақал-мәтелдерден байқауға болады.

Кешегі жоңғар қалмақтарымен кескілескен ұрыс кезінде Қонтажыда кеткен ел кегін алмас қылыштың ұшымен емес, сөз құдіретінің күшімен қайтарған Қаз дауысты Қазыбек бидің ақылды, тапқырлығын мадақтаған «Жарақты жауды жайратқан сөз», «Тіл қылыштан өткір» деген мәтелдердің шығуы да тегін емес.

Ақылдың көзі логикалық дұрыс ойда жатыр. Логикалық жүйемен ойлай білу - дұрыс жүйелеп сөйлей білуге жетектейтін жол, сөйлеу мәдениетінің алғашқы баспалдағы.

«Тіл мен ойлау – еңбектің жемісі . Тіл ойдың сыртқа шыққан көрінісі, - деп К.Маркс текке айтпаған. Адамның басында қандай ой туса да, егер оны жинақтап қорытып, жүйелеп, лайықты сөзбен дәл бере алмаса, ол айтушыға да, тыңдаушыға да түсініксіз, күңгірт, көлеңке болады. Сөйлеу мәдениетін жетілдірмейінше, ақыл-ой парасаты қалыптаспайды. Яғни, дұрыс сөйлей білу дегеніміз – дұрыс ойлай білу, ал ол логика мен этнолингвистиканың бірлігінен туындайды. Тіл- мәдениетпен қатар өсіп, өркендейтін қоғамдық құбылыс.

Кемеңгер ойдың иелері - ұлы даналар кезінде сөз құдіретінің қоғамдағы тәрбиелік мәніне ерекше көңіл бөліп келген болатын. Мысалы, Шығыстың классик ақыны Ә.Науаи: «Ас – тұзбен дәмді, су- мұзбен дәмді, ал адамзат- салиқалы, саналы сөзімен сәнді», - десе, француздың данышпан жазушысы О.Бальзак: «Сөз өнері- өнер атаулының қиыны және құдыреттісі», - дейді. Осы ойды тереңдеткен ұлы ақын Абай: «Сөз өнері дертпен тең», -десе, Л.Н.Толстой: «Сөз ұлы нәрсе. Сөзбен адамдарды достастыруға да болады, жауластыруға да болады», - дейді.

Ал қарапайым қазақтың мақал-мәтелдерінен де осы идеялар өзекті орын алған. Мәселен, «Таппасаң сөздің жүйесін, отына өзің күйесің», «Аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі», «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле», «Жүйелі сөз жүйесін табар» деп, дұрыс ойлап, дұрыс сөйлей білудің үлкен өнер екенін ұрпақ біткенге үнемі ұқтырып келді. Осыны жастардың зердесіне ұялатуды қажет деп ұққан қариялар «Көп сөз-күміс, аз сөз- алтын», «Ақылдың сөзі қысқа, көпке болар нұсқа», «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» деп, философиялық ой топшылаған.

Сөзшең, өнерлі ақын, я әнші азаматтарға жиын-тойларда төрден орын беріп, қошемет көрсеткен. Сөз бастаған шешенді қол бастаған батырмен пара-пар санаған. Жастарды шешендікке, сөз өнеріне үйрету үшін әке-шешелері, аталары мен әжелері оларға мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, терме, өлең-жыр жаттатып үйреткен. Ойын-тойда қыз бен жігіттер бір-екі ауыз өлеңмен қағысып, айтысуды әдетке айналдырған. Сол айтыс түрлерінен жеңіспен көзге түскен ақындарды көтермелеп, бүкіл ауылдың, рудың, елдің атынан ұлы дүбір тойларда сөз сайысына қосып, жеңген ақындарды көтермелеп, жорға мінгізіп, шапан жапқан. Немесе екі елдің дау-шарларын сөз тапқыш ақылды адамдарға жүгініп шешкізген. Сөйтіп, тапқыр ойлы шешендерге үлкен құрмет көрсеткен. «Тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып, қас шешендер сөз айтар», «Көп ішінде сөйлеген шешендіктің белгісі», «Шешен сөз бастар, батыр қол бастар» т.б. деген мақал-мәтелдер осы ойды дәріптеуден шыққан.

Жалпы, шешендік қазақ халқының бойына біткен табиғи қасиет екенін шығысты зерттеуші ғалымдар да байқап білген. Мысалы, академик В.В.Радлов өзінің «Образцы народной литературы тюркских племен» деген еңбегінің кіріспесінде ауыз әдебиетінің шығу тегіне, тәлімдік мәніне терең тоқтала келе: «Қазақтар нақтылы сөйлеуді бар өнердің алды деп білді, сондықтан да олардың поэзиясы дамудың жоғары сатысына жеткен», - десе, ал саяси сенімсіздігі үшін қазақ даласына жер ауып келген поляк офицері А.Янушкевичтің: «Қазақтардың ойлау қабілеттерінің кереметтілігіне менің барған сайын көзім жетті. Сөз дегенде ағып тұр. Бұл жағынан алғанда оларды Батыс Азияның француздары деуге болады. Өзіне жоғарыдан менсінбей қарайтын халықтар арасынан бұл көшпенділердің де құрметті орын алатын кезі келеді», - деп бұдан 150 жыл бұрын асқан сәуегейлік пікір айтуы бүгінде бізді таң қалдырды. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылар да, оны қастерлеп, жадында сақтаушылар да, келер ұрпақты тәрбиелеуде құрал ретінде жұмсаушылар да ақын-жыраулар болғанын, олар өздерінің жыр маржанымен жастардың сана-сезімін тәрбиелеп жетілдіруде қоғамдық тәрбиешілердің рөлін атқарғанын аңғарамыз.

Қазақтың ұлттық философиясының төртінші ерекшелігі- ұлттық базисі болып есептелетін көшпелі өмірмен, мал шаруашылығымен тығыз байланыстылығы. Тіршіліктің тұтқасы төрт түлік малда деп ұққан қазақ малды жанмен бірдей санаған. Екі қазақ кездесе кетіп амандық сұрасса, «мал-жан аман ба?»- деп сұрауы да сол пікірге саяды. Терісі мен жүнін киім қып киіп, еті мен сүтін азық етіп күн көрген, сауса сауын, мінсе көлік ретінде пайдаланған төрт түлікті (әсіресе, жылқы малын) қадірлеп, қастерлеу қазақ баласы үшін өмір заңы болып есептелген. Өйткені, малдан айрылу - шыбын жаннан айрылумен бірдей болған. (Бұған 1932 жылғы ұжымдастыру кезінде қазақтардың малдан айрылып, аштық-қырғынға ұшырауы айқын дәлел.) «Мал ашуы-жан ашуы», «малдың беті шарық, малсыздың күні кәріп», «Мал баққанға бітеді», «Жаманға жан жуымас, жалқауға мал жуымас» деп, ерінбей еңбек етсең ғана мал табасың, малсыз өмір жоқ, күн көрісің қараң деген ойды түйіндеген. Ол заңды да. Себебі, тіршілік етудің басқа түрі жоқ көшпелі қазақ елі үшін мал бағып күн көру- өмір сүрудің негізгі тірегі болып саналады. Осымен байланысты- төрт түлік малға арналған мақал-мәтел, ертегі-әңгіме, жаңылтпаш-жұмбақтардың қазақ ауыз әдебиетінде орасан көп болуы, мал атауларының молдығы, тіпті сұлу қызды «Ботакөз», ал батыр, алғыр жігітті «нар жігіт» деп атауы, немесе баласын «қозым», «құлыным», «ботам» деп айналып-толғануы, бір жағынан, ұлттық психологияның тілдегі көрінісі болып саналса, екіншіден фольклорлық шығармалардың этнопедагогикада тәрбие құралы ретінде қызмет еткенін байқатады.

Тұрмыс-тіршіліктің, еңбек пен кәсіптің өмірдегі көрінісі ұлттық салт-дәстүрлер арқылы марапатталатыны көпке аян. Ал, қазақ халқының салт-дәстүрі малмен, көшіп-қонумен байланысты туып дамыған. Наурыз тойлары, көшіп келген ағайынға ерулік немесе көшерде көршілерге көшерлік беру, бие байлау, сірне, қымыз жинау, малдың төлдеуімен байланысты уызға, күздікте қарын-майға, қыста соғымға шақыру, отқа май құю, келіннің отқа салар әкелуі т.б. ырым, жол жоралар, тіпті қыздың қалың малын немесе ердің құнын да мал санымен есептеу сияқты салт-дәстүрлердің халқымыздың тұрмыс-тіршілігімен байланысты туғанын дәлелдейді. Сөйтіп, салт-дәстүрлер, бір жағынан, халықтың тұрмыс-тіршілігінің айнасы іспетті болса, екіншіден, сол арқылы ғасырлар бойы өз ұрпағын еңбекке, адамгершілікке, өнерге, өмірге икемдеуде тәрбие құралы ретінде пайдаланған.

Халқымыздың сан ғасырлық ұрпақ тәрбиесі халықтық салт-дәстүрлер мен ауыз әдебиеті үлгілеріне негізделгенімен, оның да өзіндік мақсат-мүдделері, негізгі қағидалары бар.

УДК 378.146.9

12 жылдық қазақ мектептерінің оқушыларына ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді кәсіби дайындау тұжырымдамасы

Бөлеев Қалдыбек, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қаласы

Тұжырымдаманың қажеттігі және оның мақсаты

Қазақстанда 12 жылдық мектепке көшуге байланысты қазақ мектептерінің оқушыларына ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалiмдердi кәсіби дайындау белгiлi бағдарламаларға сай “Қазақ этнопедагогикасы” және “Қазақ этнопедагогикасының тарихы” атты оқу пәндерiн оқыту арқылы, оларға этнопедагогикалық бiлiм мазмұнын берумен жүзеге асырылады.

«Ұлттық тәрбие» терминін ендіру педагогика ғылымында әлі өз шешімін тапқан жоқ. Ол этнопедагогика ғылымында ендірілуі тиіс. Өйткені этнопедагогика – ұлттық тәлім-тәрбиені жинақтайтын, оны қорытындылап, жүйелейтін теориялық сипаттағы ғылым саласы.

Философия, саясаттану, мәдениеттану, психология, педагогика ғылымдарында соңғы жылдары ұлттану терминдеріне әртүрлі анықтамалар беріле бастады. Ұлт – адамдардың тарихи, әлеуметтік, этникалық тұтастығы. Ал ұлттық – белгілі бір ұлтқа тән, оның ерекшеліктерін көрсететін, қамтитын дәстүр. Ұлттық ерекшеліктер оның тілінен, тарихынан, мәдениетінен, салт-дәстүрінен көрініс береді. Егер осы ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, жеке тұлғаны тәрбиелесе және оқытса, ол ұлттық тәрбие алады. Сонда ғана оның ұлттық мінезі, санасы, намысы, дүниетанымы ұлттық сипатта дамып, біртұтас болып қалыптасады. Ұлттық мінез – ұлттың барлық психикалық ерекшеліктерінің жиынтығы; ұлттық сана – ұлттан ұлтты айыратын, тарихи себептердің ықпалымен қалыптасқан субъективті құбылыс; ұлттық намыс – өз ұлтының «мен» дегізерлік қасиеттерін қызғыштай қорғайтын, ұлтты іргелі, жоғары деңгейге көтеруді аңсайтын да қолдайтын, ісімен де, күшімен ұлттық намыс туын көтеріп, қара басын, керек болса, мәңгілікке жолдайтын қаракет; ұлттық дүниетаным – ұлттық болмыс көрінісі, саяси, адамгершілік, эстетикалық, діни наным-сенім, тәрбие, тарихи сана, басқа да дәстүрлі мәдени-рухани көзқарастар жүйесі, ал ұлттық білім – білім мазмұнындағы ұлттық дүниетаным [1, 2, 3]. Ал ұлттық тәрбие деп жеке тұлғаның ұлттық мінез-құлқының, ұлттық санасының, ұлттық намысының және ұлттық дүниетанымының Ана тілін, Ата тарихын, Төл мәдениетін және Ұлттық салт-дәстүрлерін меңгеруі арқылы қалыптасуын айтамыз.

Мектеп оқушыларына ұлттық тәрбие отбасында және мектепте берілуге тиіс. Өкінішке орай, қазіргі отбасындағы тәрбие және мектептегі тәрбие мен оқыту кеңестік педагогика және шетел педагогикасы арқылы жүргізілуде. Оқушыларға ұлттық тәрбие беруге мектеп мұғалімдері даярланбаған, ол этнопедагогикалық білім алмаған, өйткені этнопедагогика педагогтік оқу орындарында пән болып оқытылмады. Сондықтан ертеңге қазақ ұлты сақталсын десек, болашақ мұғалімдерге қазақ этнопедагогикасы мен оның тарихын жүйелі оқытып, оларға этнопедагогикалық білім беруді тезірек жүзеге асырып, солар арқылы отбасы мен мектепке қазақтың ұлттық педагогикасын енгізу керек. Сол үшін болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасын жасау және оны іске асыру қажет болды.

Тұжырымдаманың мақсаты – ұлттық құндылықтарды ескере отырып, болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім беру арқылы оларды оқушыларға ұлттық тәрбие беруге даярлау. Қазақ ағартушы-педагогтары мен ғалым-педагогтары көп жылғы ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қазақ этнопедагогикасы және оның тарихы жеке-жеке ғылым ретінде өз статустарын алды. Олардың осылайша қалыптасуы, оларды оқу пәндерді етіп оқытуға жол ашты. «Қазақ этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» атты оқу пәндерінің мақсаттары, міндеттері, объектісі, пәні, құзыреттері, әдістері, факторлары, принциптері, заңдары, заңдылықтары, теориялары, көздері, ұғымдары, терминдері мен категориялары анықталып, олардың әдіснамасы, теориясы мен практикасы жасалды.

«Қазақ этнопедагогикасы» – жалпы педагогика ғылымының құрамдас бөлігі, оның саласы, ол қазақ этнофилософиясының, этносаясатының, этномәдениетінің, тарихының, этнографиясының, этнос теориясының, фольклористикасының, этнопсихологиясының, этнопедагогика тарихының тоқайласуы арқылы педагогика ғылымының аясында қалыптасқан, біртұтас жүйелі этнопедагогикалық білім беретін дербес оқу пәні, оның өз пәні қазақтың ұлттық тәрбие процесі [4].

Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге даярлау үшін қазақ этнопедагогикасы мен оның тарихының әдіснамалық, теориялық және практикалық проблемалары бойынша арнайы курстар, арнайы семинарлар мен факультативтер ұйымдастырып, өткізуге болады. Мысалы, «Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері», «Қазақ этнопедагогикасының даму тарихы», «Қазақ ағартушы-педагогтарының этнопедагогикалық ой-пікірлері», «Қазақ этнопедагогикасындағы отбасылық тәрбие», «Қазақ этнодидактикасы», «Қазақ ғалым-педагогтарының ғылыми-зерттеу жұмыстары», «Қазақстан халықтарының этнопедагогикасы» т.б.

Этнопедагогикалық білім беру мазмұны

Этнопедагогикалық білім деп этнопедагогика ғылымының теориялық негіздерін айтамыз. Ал этнопедагогикалық білім беру – болашақ мұғалімдерге сол білімдерді жүйелі меңгерту арқылы олардың этнопедагогикалық іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыру процесі, нәтижесінде олардың оқушыларға ұлттық тәрбие беруге даяр болуы.

Болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім берудің міндеті – оларды ұлтжанды ұстаз етіп даярлау, яғни олардың ұлттық санасы мен ұлттық дүниетанымын өз халқының тіліне, тарихына, мәдениеті мен салт-дәстүрлеріне біртұтас етіп қалыптастыру.

Болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім мазмұны арнайы этнопедагогикалық бағдарламалар арқылы берілетіндіктен біз «Қазақ халқының этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» атты оқу бағдарламаларын жасап, оларды ғылыми талқылаулардан өткізіп, оқу процесіне ендірдік. Болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім мазмұны жоғары мектепте оқытуды ұйымдастырудың әртүрлі формалары мен әдістері арқылы жүзеге асырылады.

Этнопедагогикалық білім берудің аудиториялық формаларына: лекциялар, семинарлар, зертханалық және практикалық сабақтар, арнайы курстар, арнайы семинарлар мен факультативтер жатады. Ал аудиториядан тыс формаларына: экскурсиялар, рефераттар, конференциялар, диспуттар, конкурстар, олимпиадалар, курстық және дипломдық жұмыстар т.б. жатады.

Этнопедагогикалық білім беру әдістеріне: әңгімелеу, әңгімелесу, түсіндіру, пікірлесу, көрсету, талқылау, жаттығу, сұрақ-жауап т.б. жатады.

Этнопедагогикалық білім беру құралдары: ұлттық тіл, ұлттық әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер, ауызекі халық шығармашылығы, халық тарихы, ұлттық сәндік-қолданбалы өнер, ұлттық ойындар, ұлттық өнер т.б. Этнопедагогикалық білім берудің нәтижесінде болашақ мұғалімдердің оқушыларға ұлттық тәрбие беруге даярлығы қалыптасады, яғни олар ұлтжанды ұстаз болып шығады.

Этнопедагогикалық білім беру кезеңдері

Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындау оларға жүйелі этнопедагогикалық білім беру арқылы жүзеге асырылады.

Этнопедагогикалық білім жалпы педагогикалық білімнің құрамдас бөлігі болғандықтан, оны студенттер педагогика ғылымының теориялық мәселелерімен танысып болған соң, екінші курстың екінші семестрінен бастап беруді ұсынамыз.

Сонда бірінші кезең – II курста болашақ мұғалімдердің этнопедагогикалық даярлығы «Қазақ этнопедагогикасы» атты оқу пәні бойынша жүргізеледі.

Екінші кезең – III курста студенттерге этнопедагогикалық білім беру «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» атты оқу пөні бойынша, арнайы курстар мен семинарлар арқылы беріледі, ал этнопедагогикалық іскерліктері мен дағдылары ғылыми-зерттеу жұмыстар орындауда және педагогикалық практика кезінде қалыптастырылады.

Үшінші кезең – IV курста болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім арнайы курстар мен семинарлар, факультативтер арқылы беріледі, ал олардың этнопедагогикалық іскерліктері мен дағдылары ғылыми-зерттеу жұмыстар орындауда және педагогикалық практика кезінде қалыптастырылады.

Этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасын

жүзеге асыру жағдайлары мен жолдары

Болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім беруді жүзеге асыру үшін 1992 жылы Жамбыл педагогтік институтының ректораты мен педагогика кафедрасы төмендегідей ұйымдастыру-педагогикалық жағдайлар жасауға міндеттенді:

1) Педагогика кафедрасының жанынан «Қазақ тәлім-тәрбиесі» атты ғылыми-зертхана және оқу-әдістемелік ісбөлме ашу;

2) Кафедра жанынан этнопедагогика бойынша мамандардың біліктілігін арттыру үшін арнайы курс ұйымдастыру;

3) Педагогика кафедрасын қазақ этнопедагогикасынан көрнекті құралдар, оқу және әдістемелік құралдар, оқытудың техникалық құралдарымен қамтамасыз ету;

4) Тұжырымдаманы жүзеге асыруды ғылыми-әдістемелік жағынан қамтамасыз ету үшін:

- болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім беру жүйесін жасау;

- «Қазақ халқының этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» атты бағдарламалар жасап шығару;

- «Қазақ этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» оқу пәндері бойынша лекциялар курсы, оқулық және оқу-әдістемелік құралдар шығару;

- қазақ этнопедагогикасынан және оның тарихынан арнайы курстардың, арнайы семинарлар мен факультативтердің тақырыптарын анықтап, олардың бағдарламаларын жасау;

- қазақ этнопедагогикасынан және оның тарихынан студенттердің оқу-ғылыми зерттеу және ғылыми-зерттеу жұмыстарының тақырыптарын жасау;

- қазақ этнопедагогикасынан педагогикалық практика кезінде студенттер арнайы орындайтын тапсырмалар жүйесін жасау;

- қазақ этнопедагогикасы және оның тарихы бойынша курстық және дипломдық жұмыстар орындауға студенттерді көптеп тарту.

5) Кафедра оқытушыларының біліктілігін арттыру бойынша:

- педагогика кафедрасының оқытушыларын этнопедагогика мәселелері бойынша дайындық курсынан өткізу;

- кафедрада бірнеше ізденушілер мен аспиранттар этнопедагогика проблемасы бойынша ғылыми жұмыстармен айланысу.

Оқушыларға ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді

кәсіби дайындаудың нобайы

«Қазақ этнопедагогикасы» және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» оқу пәндерінің мектеп мұғалімдері мен болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге кәсіби дайындаудың негізі екенін жасау үшін қажетті «Қазақстанның педагог мамандар даярлайтын оқу орындарында оқушыларға ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді дайындаудың кезеңдік-мазмұндық нобайын» ұсынамыз (сурет 1).

«Тұжырымдаманы» және нобайды жүзеге асыру үшін ғылыми-зерттеу зертхана қажет екендігіне көзіміз жетті. Содан Жамбыл педагогтік институтының педагогика кафедрасының жанынан 1992 жылы «Қазақ тәлім-тәрбиесі» атты зертханалық ісбөлме ұйымдастырдық, ал ондағы мақсат – жас ұрпаққа және жастарға ұлттық тәлім-тәрбие берудің мазмұны мен әдістемесін жасау, ол үшін мектеп мұғалімдер мен болашақ мұғалімдерге этнопедагогикалық білім беру қажет.

Сурет 1. 12 жылдық қазақ мектептерінің оқушыларына ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді кәсіби дайындаудың кезеңдік-мазмұндық нобайы

Бастапқы

І кезең Проблема-1: Қазақ мектептерінің оқушыларына ұлттық тәрбие беру

I📷📷📷I кезең Мектеп мұғалімдерін этнопедагогикалық дайындау мазмұны 📷

I📷II кезең П📷едагогика кафедраларының оқытушыларын этнопедагогикалық дайындау мазмұны

IV кезең Проблема-2: Оқушыларға ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдерді кәсіби дайындау

V📷кезең Қазақ этнопедагогикасының

м📷азмұны

Қ📷азақ этнопедагогикасы тарихының мазмұны

📷

📷

VI кезең

Қазақ этнопедагогикасынан және оның тарихынан арнайы курстар, арнайы семинарлар және факультативтердің мазмұны

📷

VII кезең

Қазақ этнопедагогикасынан және оның тарихынан студенттердің оқу-зерттеу және ғылыми-зерттеу жұмыстарының мазмұны

📷

VIII кезең Қазақ этнопедагогикасынан және оның тарихынан студенттердің педагогикалық практика кезінде істейтін жұмыстарының мазмұны

Соңғы

І📷Х кезең 📷Оқушыларға ұлттық тәрбие беруге болашақ мұғалімдердің даярлығы

«Қазақ тәлім-тәрбие» зертханасының міндеттері:

– балабақша, жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік-техникалық, орта арнаулы білім беретін түрлі оқу орындарының тәрбиешілерін, мұғалімдерін, оқытушыларын, жоғары мектеп оқытушыларын этнопедагогикалық дайындықтан өткізу;

– педагогтік жоғары оқу орындарының студенттерін этнопедагогикалық дайындықтан өткізу;

– қазақ этнопедагогикасынан ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу.

Зертхананың жұмыс жоспары: үздіксіз білім беру жүйесіне арнап қазақ этнопедагогикасынан бағдарламалар жасау; рефераттар, баяндамалар, лекциялар, семинарлар, конференциялар тақырыптарын, олардың жоспарлары мен мазмұндарын жасау; курстық және дипломдық жұмыстардың тақырыптарын, жоспарларын жасау, оларды орындауға болашақ ұстаздарды үйрету; библиографиялық көрсеткіштер құру; ғылыми-зерттеу жұмыстарына болашақ ұстаздарды, тәрбиешілерді, мұғалімдерді, оқушыларды кеңінен тарту; түрлі әдістемелік нұсқаулар, дидактикалық материалдар, көрнекіліктер жасау; ата-аналар мен жалпы көпшілікке, мектептерде ұлттық тәлім-тәрбиелік мазмұнды іс-шаралар өткізу.

«Қазақ тәлім-тәрбие» зертханасына арнап институт ректораты шешімімен 12 × 6 м бөлме жөндеуден өткізілді. Зертхананың ішкі құрылымы үш бөлімнен тұрады.

Бірінші бөлім «Қазақ тәлім-тәрбиесінің мазмұны» деп аталады. Онда өлшемдері 2 × 1,5 м төрт стенд бар. Оларда қазақ этнопедагогикасынан әр түрлі кестелер сызылып салынған. Бірінші стендте «Қазақ халық педагогикасы, этнопедагогика – ғылым, оның пәні, міндеттері, құрылымы және негізгі ұғымдары», «Қазақ этнопедагогикасының зерттеу көздері, асыл-арналары мен бұлақтары», «Халық педагогтары» кестелер түрінде берілген. Екінші стендте «Қазақтың отбасы тәрбиесі», «Қазақтың мәдени өнері», «Қазақ халқының ауыз әдебиеті», «Қазақ халқының этнографиясы» кестелер арқылы көрсетілген. Үшінші стендте «Қазақ этнопедагогикасындағы тәрбие түрлері», «Қазақ этнопедагогикасындағы білім беру мазмұны», «Қазақ этнопедагогикасындағы тәрбие мен оқытудың әдіс-тәсілдері» кестелер арқылы берілген. Төртінші стендте «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» деп аталып, онда «Қазақ халқының салт-дәстүрлерінің түрлері», «Қазақтың бала тәрбиесіне байланысты салт-дәстүрлері», «Қазақтың тұрмыстық салт-дәстүрлері», «Қазақтың әлеуметтік-мәдени салт-дәстүрлері», «Жаңа заман салт-дәстүрлері» кестелері арқылы берілген. Осы бөлімнің екі жағында тарихи-педагогикалық әдебиеттердегі «Халықтық педагогика» мен «Этнопедагогика» ұғымдарына берілген 10 түрлі анықтамалар жеке-жеке екі стендте жазылған. Мысалы, профессор Қ.Жарықбаев «Этнопедагогика – халықтық тәлім-тәрбиені, оның тәжірибесін қорытындылап, жүйелейтін теориялық сипаттағы ғылым саласы» т.б.

Зертхананың екінші бөлімі «Қазақ тәлім-тәрбиесі тарихынан» деп аталады. Онда 30-дан аса ортағасыр ғұлама-ойшылдарының, ағартушы-педагогтардың, ақын-жыраулардың, ғалым-педагогтардың суреттері салынған өлшемі 100 × 60 см портреттері ілінген, яғни әл-Фарабидің, Шоқан Уәлихановтың, Ыбырай Алтынсариннің, Абай Құнанбаевтың, Шәкәрім Құдайбердиевтің, Ахмет Байтұрсыновтың, Жүсіпбек Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың, Міржақып Дулатовтың, Бауыржан Момышұлының, Мұхтар Әуезовтің, Мәлік Ғабдуллиннің, Төлеген Тәжібаевтың т.б. түрлі түсті суреттері, олардың туылған және қайтыс болған жылдары мен тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінен үзінділер жазылған. Мысалы, әл-Фараби: «Тәрбиелеу дегеніміз халықтардың бойына білімге негізделген этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту деген сөз»; Шоқан Уәлиханов: «Халықтың кемеліне келіп өркендеп өсуі үшін ең алдымен азаттық пен білім қажет»; Ахмет Байтұрсынов: «Ең әуелі мектепке керегі – білімді, педагогика, методикадан хабардар, оқыта білетін мұғалім»; Мағжан Жұмабаев: «Әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуы тиіс»; Бауыржан Момышұлы: «Қазақ халқының өткен тарихындығы барлық жақсы дәстүрлері бүгінгі таңда қайта салтанат құруы тиіс»; Мәлік Ғабдуллин: «Қазақ халқының өмірінен орын алған тәрбиенің тарихын жан-жақты қарастыру өз алдына зерттелетін мәселе» [5].

Портреттер астында алты шкаф, олардың ортасындағы жетіншісі – сөрелері 45° етіліп орналастырылған шкаф қойылған. Шкафтарда дидактикалық материалдар, кестелер, суреттер, газеттер, кітаптар тұрады. Ал ортаңғы шкафта этнопедагогикадан жарық көрген әдебиеттер, бағдарламалар, студенттердің рефераттары, баяндамалары, курстық және дипломдық жұмыстары, озық ұстаздардың іс-тәжірибелері жинақталған еңбектер көрмесі орналастырылған.

Үшінші бөлім «Қазақ халқының тәлімгерлері»: Абылай мен Әбілхайыр хандардың, Төле, Қазыбек және Әйтеке билердің, бірнеше ақын-жыраулардың түрлі түсті суреттері салынған өлшемдері 70 × 45 см портреттері ілінген.

Зертхананы жасауға және жабдықтауға сурет-графика және филология факультеттерінің студенттері кеңінен тартылды. Олар эскиздер, кестелер, суреттер, көрнекі құралдар жасады. Зертханада «Қазақ этнопедагогикасы» мен «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» оқу пәндерінен лекциялар, семинарлық және зертханалық сабақтар өткізіледі. Сонымен қатар, онда облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтының тыңдаушылармен дәрістер, әр түрлі ғылыми семинарлар, конференциялар, кездесулер тұрақты өткізілуде. Осындай зертхананы балабақшаларда, орта мектептерде, кәсіптік-техникалық оқу орындарында, әр түрлі орта арнаулы оқу орындарында, жоғары мектептерде жасап, оны тәрбие орталығы ретінде пайдалануға болады.

Сонымен, «Қазақ тәлім-тәрбие» зертханасы ұстаз-тәлімгерлерді және болашақ ұстаздарды этнопедагогикалық дайындықтан өткізетін ғылыми орталыққа айналды.

Нобайдағы бірінші проблеманы шешу үшін мектеп мұғалімдерін оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындау мақсатында «Ұлттық тәлім-тәрбие» атты бағдарламаның мазмұнын жасадық. Бағдарлама Ақтөбе қаласында 1993 жылы мамырдың 17-20 жұлдыздарында өткен «Озат педагогикалық төжірибе – білім беру мазмұнын жаңартудың негізі» атты шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдердің слëтінде талқыланып, пайдалануға ұсынылды. Оны барлық облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институттарына тараттық, ол олардың оқу процестеріне ендірілді [7, 8]. Ал екінші проблема – болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәлім-тәрбие беруге дайындау үшін «Қазақ халқының этнопедагогикасы» атты оқу бағдарламасын жасадық [6]. Ол 1992 жылы мамыр айының 19-20 жұлдызында Алматы қаласында Білім Министрлігі мен Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институты бірігіп өткізген «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқу-тәрбие ісінде қолданылуы» атты ғылыми-практикалық конференциясында талқыланылып, оны жоғары педагогтік оқу орындарының оқу процесіне ендіру туралы шешім қабылданды. Бағдарлама баспадан шығарылып, Қазақстанның барлық жоғары педагогтік оқу орындарында таратылды. Қазір ол болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындауда кеңінен пайдаланылуда. Ал үшінші «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» атты бағдарлама Алматы қаласында 1994 жылы қарашаның 22-23 жұлдызында өткен «Қазақстандағы этнопедагогика мен этнопсихология ғылымдарының теориялық және қолданбалы проблемалары» атты ғылыми-теориялық конференцияда талқыланылып, оны да жоғары педагогтік оқу орындарының оқу процесіне ендіріп, пайдалану ұсынылды.

Бағдарламаларға қажетті библиографиялық көрсеткіштер, оқу құралдары, оқу-әдістемелік құралдар, көрнекіліктер және тестілік сұрақтар жасалынып, олар баспадан шығарылып, оқытушыларға, мұғалімдерге және студенттерге таратылды.

Пайдаланылған әдебиеттер

Айталы А. Ұлттану. - Алматы: Арыс, 2000.

Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты. - Алматы: РБК, 1993.

Елiкбаев Н. Дәуір тынысы: қазақ ұлтының психологиясы. - Қарағанды: ҚРІІМ ҚарЗИ, 2000.

Ұзақбаева С.А., Қожахметова К.Ж. Жоғары мектеп студенттеріне этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы. - Алматы: Өнер, 1998.

Ғабдуллин М. Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес. - Алматы: Мектеп, 1966.

Бөлеев Қ. Қазақ халқының этнопедагогикасы. Оқу бағдарламасы. - Жамбыл, 1992.

Бөлеев Қ., Бөлеева Л.Қ. Мұғалiм және ұлттық тәрбие. - Алматы: Нұрлы Әлем, 2000.

Әбдіқасымов Р., Бөлеев Қ., Бөлеева Л.Қ. Ұлттық тәлім-тәрбие. Дайындық курсының бағдарламасы. - Жамбыл, 1993.

ОМБЫ ӨЛКЕСІНДЕГІ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАЛАРЫНДАҒЫ ТӘЛІМ-ТӘРБИЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Әмірғазин Қ..Ж.

педагогика ғылымдарының докторы, профессор,Омбы мемлекеттік университеті.

Жүнісова А.

«Мөлдір» Омбы қазақтары диаспорасы мәдени орталығының төрайымы (Ресей Федерациясы)

Бүгінгі конференция жұмысында біздер, ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбековтың өз халқына сіңірген еңбегін көріп, жақын танысып қуанып жатырмыз. С.Л.Сауытбеков сияқты ұрпақ қамын ойлаған көрнекті зиялы қауым өкілдерін біз, Ресей Федерациясындағы қазақтар қауымдастығы көп біле бермейміз. Біз өзіміздің профессионалдық-педагогикалық зерттеу жұмыстарымызға байланысты баяндаманы дайындап келгенімізбен, бүгінгі Сейтен Сауытбеков жайлы конференция барысында көптеген фото-видео материалдар, шығармашылық кездесулер өткізгендеріңіз жайлы деректі фильмдерді көргеннен кейін және қазақ этнопедагогикасына қатысты маңызды ақпараттармен таныс болғаннан кейін көпшілік қауым алдында Омбы өлкесіндегі қазақ диаспораларындағы ұлттық тәрбие жайында әңгімелеуді жөн көріп отырмыз.

Шоқан Уәлиханов «Ұлы дала философы» деп атаған Асанқайғы бабамыздың:

«Таза мінсіз асыл тас су түбінде жатады

Таза мінсіз асыл сөз ой түбінде жатады

Жел толқытса асыл тас су бетіне шығады

Ой толқытса асыл сөз шер тарқатса шығады»,- демекші қазақ ақын-жыраулары мен зиялыларының ұлттық педагогика жөнінде ерте заманнан қалыптасқан өзіндік ой-таным ерекшеліктері қалыптасқаны анық.

Қазақ даласында, әсіресе шөлейтті жерлерде ылғалды көп талғамайтын майқараған өсетіні белгілі. Қазақтар оны отын және дәрілік шөп ретінде пайдалынатыны белгілі. Қараған ду етіп жанады екен. Оның жалынына қызыққан өзбек ағайындарымыз бір жылы майқарағанды ерінбей жинап алып, Ташкентке алып барса керек. Бүкіл ағайын –туысын жинап алып, майқарағанға от салған кезде – қараған жанбай қойыпты. Сонда сасып қалған өзбек: « Атаңа нәлет, мына майқараған біздің жерімізде жанбай, тек өз жерінде ғана жанады» деп,- айтқан деседі жұрт. Сол сияқты біз де Омбы қазақтарының атынан осындай алқалы жиынға келген соң өз ана тілімізде сөйлеуді жөн көрдік.

Қазақ халқы талай ғасырлардан бері өзінің елін, жерін қорғап келді. Бүгін өз билігіміз өзімізге тиген соң – кешегі ел қорғаған батырларымыздың, халық қамын ойлаған хандар мен би-шешендеріміздің есімдерін қайта жаңғыртып, оның ішінде еңбегі ескерілмей, аты аталмай қалған бабаларымыздың атын шығаруға мүмкіндік алып отырмыз.

Сәбит Мұқановтың шәкірті болған Сейтен Сауытбеков те сондай адамдардың бірі болса керек. Ол кісінің еленбей қалған еңбектерін бүгінгі ұрпақ игілігіне айналдыруды мақсат еткен үлкен істеріңіз нәтижелі және жемісті болсын дегім келеді.

Былтыр Семей өңірінде данышпан Абайдың ұстазы болған кемеңгер жырау, батагөй шешен Дулат Бабатайұлының 300 жылдығы атап өтілді. Дулат бабамыздың есімі тарихта қалғанымен оның қаһармандық һәм батырлық рухты көксеген жырларын көптеген жас ұрпақтың өкілдері білмей, оқымай өсті. Сондықтан, осындай игі шараларды болашақта ауқымды масштабта өрбіту аса қажет дүние деп санаймыз.

Қазақ дүниетанымында «сабақтастық» деген этнофилософиялық ұғым бар. Оның негізгі түйіні – көне ғасыр қойнауларынан бүгінгі ұрпақ санасына жеткен халықтың рухани қазыналары десек те болады. Әр ауылдың өзіндік дәстүрі, өзіндік тарихы бар. Әр ауылда халықтың абыройына бөленген дана қариясы да бар екені мәлім. Өткен дүниедегі барлық асыл қасиеттерді сақтай білетін, қастерлей білетін және ұлт санасына жеткізе білетін де солар. Осындай сабақтастық дәстүрлерін одан әрі жалғастыру барысында – біз сіздер ұйымдастырып отырған халықаралық «Сейтен тағылымдары» конференциясының күндерін Омбы өлкесінде өткізу керек деген ұсыныс жасағым келеді.

Омбы өлкесінде жүз мыңнан астам қазақ диаспоралары тұрады. Кейбір елді-мекендердегі тұрғылықты халықтың басым көпшілігін қазақтар құрайды. Қазақ тілінде оқытылатын мектептер де баршылық. Қазақтармен қатар 200 мыңнан астам түркі-мұсылман халықтарының өкілдері тұрады. Сейтен Сауытбековтың «Сары кітабында» араб, татар, түрік аудармалары негізінде баяндалғандай, біздің өлкемізде татар, ноғай, башқұрт, алтай халықтарының өкілдері тұрады.

Омбыда өткізілетін «Сейтен тағылымдары» күндеріне жоғарыда аталған түркі тектес халықтардың өкілдерін шақыруға болады.

Омбы қазақтары өз ана тілінде сөйлейді. Қазақ тілінде хабар мен басылымдар тарататын орталықтар бар. Ара-тұра, тамыр-таныс арқылы Қазақстаннан газет-журнал және басқа кітаптар алып тұрамыз. Бірақ ол жеткіліксіз. Бізге, әсіресе соңғы буынғы жазылған мектеп оқулықтарын алып тұруға және пайдалануға мүмкіндіктер жасалса. Халық педагогикасы және соңғы ғылыми-педагогикалық озық технологияларға негізделген қазақстандық тәжірибелер, әдістемелік нұсқаулар, мемлекеттік және авторлық бағдарламалар аса қажет.

Жақында Омбы өлкесінде Білім министрлігі құрылды. Оның басшысы болып В.Я.Никитин бекітілді. В.Я.Никитин бұрын Қазақстанда жауапты қызмет атқарған. Омбы өлкесіндегі түркі тектес халықтар, әсіресе, қазақ халқына деген ол кісінің құрметі ерекше. Ол кісінің тікелей қолдауымен 2003 жылдың күзінде Омбы қаласындағы кәсіптік-техникалық училищесінде қазақ тілінде оқытылатын бөлім ашылды. Қазір училищеде екі қазақ бөлімі ашылып, жоспарға сай оқу-тәрбие үрдістерін жалғастыруда.

Оларға және өлкедегі қазақ тілінде оқып жатқан жас ұландарға ұлттық тағылым, ұлттық мәдениет пен тәлім-тәрбие керек. Өйткені – біз ана тілімізсіз, өркениетсіз, өнер мен білімсіз ел бола алмаймыз. Ата-бабаларымыз мұра етіп қалдырған ұлттық қазыналарымызды санасына сіңірмей, білмей, түсінбей өскен жас өскін – болашақта мәңгүрттікке душар болары анық.

Осыған орай, жоғарыда айтып кеткен «сабақтастық» ұғымына орай, біздер екі елдің арасын жақындата түсу үшін танымдық-тағылымдық маңызы бар аталмыш іс-шараларды мейілінше ауқымдырақ өткізуге күш салғанымыз жөн. Сондықтан «Сейтен тағылымдары» конференциясының дәстүрлі жалғасы ретінде осы іс-шараның Омбы өлкесінде ұластырылуына мен дәнекер болайын. Сондай-ақ, ол іс-шараларға татар, орыс,башқұрт, ноғай, алтай және халықтардың өкілдерінің ат салысуына жағдай туғызсақ дейміз.

Мен, Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің профессоры болумен қатар Омбы өнер колледжін басқарамын. Конференция аясында ұйымдастырылып жатқан көрмелерге біз өзіміз жасаған қолөнер бұйымдарын (темірден, ағаштан жасалған әр түрлі бұйымдар) әкелдік. Бұйымдардың көпшілігін студенттердің өздері жасады.

Конференцияда баяндама жасаған ғалымдардың айтуынша, 2007 жылы Сейтен Сауытбеков 100 жасқа толады екен. Аталмыш торқалы тойдың алдында үлкен дайындық керек екені рас. Біз өз тарапымыздан торқалы тойға үлес қосу мақсатында Сейтен Сауытбековтың темірден, керамикадан және басқа заттардан жасалған медалін, төсбелгісін, ескерткіш-бюст жасасақ деп отырмыз.

Ата-бабаларымыз ерте заманнан бері түсті металдарды балқытып, одан әр түрлі формадағы әшекейлер мен қолөнер бұйымдарын жасағандары тарихтан белгілі. Әлем мәдениетінде көне сақтар мен ғұндардан қалған ол қолөнер бұйымдарын «скифский зверийный стиль» деп атайды. Ол жөнінде мен Москва университетінде «Қазақ қолөнерінің тарихы мен мәдениеті» тақырыбы бойынша докторлық диссертация қорғадым. Сондықтан, қарапайым суреттен гөрі түсті металдан немесе керамикадан жасалған қолөнер бұйымдары ғасырлардан ғасырларға сақталады. Көне сақтардың қолөнер бұйымдарын топырақ қабатынан аршып алған археологтардың пайымдауынша, біздің ата-бабаларымыз бұдан 1800-2000 жыл бұрын түсті металдарды балқытып, әр түрлі формадағы ұлттық қолөнер бұйымдарын жасай білген.

Жер қойнауынан табылған асыл заттар – Қазақстан мемлекетінің атын шығарары анық. Сондықтан ол дүниелерді сақтап, қастерлеп қана қоймай, терең зерттеуіміз керек.

Сейтен Сауытбеков Көкшетау жерінде қызмет етті. Солтүстік Қазақстан облысының атын шығарды. Көкше жерінде ерте уақытта Шоқан Уәлиханов, Балуан Шолақ, Ақан сері мекен етті, халқының даңқын арттырды. Сәкен Сейфуллин Көкшетаудың сұлу табиғатына қайран қалып, оны ән мен жырға бөледі. Бүгінгі жиынға қатысып отырған қазақ халқына белгілі адамдар – Сәкен Жүнісов, Қожахмет Балахметов, Естай Мырзахметов осы Көкшетаудың азаматтары.

Бүгін өзіміз куә болған деректі фильмде Қазақстанның халық жазушысы Тұманбай Молдағалиев айтқандай: «Шөп шығатын жеріне ғана шығады» демекші, Сейтен Сауытбековтың текті ұрпақтан шыққанын дәлелдей түседі. Қазақ жері, қазақ даласы текті ұрпаққа кенде емес. Ол кісінің ашаршылық жылдарында Ғабит Мүсіреповтың айтқанына қарамай Алматыдағы оқуын тастап, өз еліне келіп, әке-шешесіне қамқорлық жасауы, қара шаңырақты ортасына түсірмей сақтап қалуы және 15 жасынан бастап мұғалім болуы – ол кісінің ұлылығы деп білемін.

Өзіміз бір шаңыраққа ие бола алмасақ, онда елге де ие бола алмағандығымыз деп білемін. Ел боламыз десек, әрбір ер-азамат өз шаңырағына ие болуы керек. Сонда ел озады. Осындай патриоттық, парасаттылық сезімдерге толы Сейтен Сауытбековтың педагогикалық идеялары бір диссертациялық жұмыс деуімізге тұрады.

Сейтен ақсақал тек қана ауыл ақсақалы, білікті басшы, ұлағатты ұстаз болып қана қоймай қоғам қайраткері және ақылшы бола білді. Ол өзіне үй салмай, халық баласына арнап мектеп салды, Ыбырай Алтынсариннің дәстүрін жалғастырды.

Сейтен Сауытбеков - Сәбит Мұқановтың өмір мектебінің жалғасы ма, жоқ әлде замандасы ма, міне осы мәселелер ғылыми тұрғыда зерттелуі керек.

Абайтану мұрасына қомақты үлес қосқан қажымас қайраткер Қайым Мұхамеджан сол кездегі солақай саясаттың салдарынан 14 жыл түрмеде отырған екен. Абайтануды дәріптегені үшін ол кісі Карлагқа кісендетіліп айдатылған. Сондықтан болашақта Сейтентану дүниесін зерттеу мен зерделеу, оны халық пен ұрпақ игілігіне айналдыру сіздер үшін оңай іс болмасы анық.

Өнертану әлемінде бүгінде этнодизайн мәселесі қайта жаңғыру үстінде. Атақты суретші Әбілхан Қастеевтің айтуынша, «мені сурет әлеміне баулыған дала келбеті, шөптің тербелісі, құстардың сайрауы, бұлақтың сылдыры» деген екен. Қазақ танымында дала өрнектері суретші қиялын одан әрі шыңдауы хақ. Суретшінің дүниетанымы этнотопономикалық атаулар мен этнофилософиялық қағидалармен ұштасып, өз үйлесімін тапқанда ғана туынды өз ойыңдағыдай шығуы мүмкін.

Міне, осындай күрделі дүниелерді жас ұрпақтың санасына ерте бастан сіңіруде халық педагогикасының маңызы зор. Халық педагогикасы ана сүтімен санаға сіңген ұлы қазына. Оны талдау мен саралау кемеңгерлік жұмыс.

Данышпан бабамыз Абай айтқандай:

«Сенбе жұртқа қаншама тұрса мақтап,

Қор етеді ішіне қулық сақтап.

Сену керек өнерің мен ақылыңа

Екеуі алып шығар екі жақтап»,- дегендей, халық педагогикасында ежелден бері маңызды орын алып келген ақыл мен өнер құндылықтары бүгінгі ұрпақ тәрбиесінде өз жалғасын тапқаны дұрыс деп санаймыз.

Осыған орай «Сейтен тағылымдары» конференциясында ұлттық педагогика дүниелерін философиялық тұрғыдан зерттеу мәселелеріне арналған секция жұмысы болуы керек деп тұжырымдаймыз.

КАЗАК ЭЛИНИН ДӨӨЛӨТТӨРҮ

(Сейтен Лимануулу Сауытбек атага арналат) Конурбаев Т.А.

Ж.Баласағұн атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті, Бишкек шаары (Кыргыз Республикасы)

Кыргыз, казак эли бир тууган эл. Алардын туугандыгынын тамыры терен. Бул эки элдин көргөн-укканы, баскан-турганы, кийген кийими, ичкен тамагы, каада-салты бири-бирине окшош. Мындай окшоштук өзүнөн-өзү эле жаралбайт. Анын ички закон ченемдүүлүктөрү бар. Ошол ички закон ченемдүүлүктөрдү табуунун бирден бир жолу-эки элдин асыл дөөлөттөрүн которуп, эл арасына таратууда жатат. Эки элдин асыл дөөлөттөрү менен таанышкан жаштарда өз ара түшүнүшүү жаралары бышык.

Көкче-Тоо (Көкшетау) университети менен Ж.Баласагын атындағы Кыргыз улуттук университетинин ортосундағы байланыш байыртан келе жаткан кыргыз, казак элинин ортосундагы улуу салттын жаңы формасы, уландысы деп айтууга негиз бар.

Мен Көкчө баатырдын жерине баргандан бери (ал кыргыз элине ак эмгек кылган сыяктуу), казак элинин бир мүдөөсүн аткарсам деген ойдо жүрдүм. Бұл ойду ишке ашыруннун учуру эми келди. Көкче-Тоо университетинде уюштурулган методологиялык семинарда аталган университетинин ректору, профессор Ж.Ж.Касымдан Сейтен Лиман уулу Сауытбек атанын «Тагылым теги» аттуу китебин белекке алгам.

Бул китепти окуп чыгып, өзүмдүн изилдөөмө жакындыгын байкап, аны кыргыз тилине которууну чечтим.

Котормосуз эле бири-бирин эң жакшы түшүнгөн эки эл бүгүнкү өз алдынча мамлекет болгондо чек аралык мамиледен, илимий жаңы терминдердин жаралышынан түшүнбөген көп сөздер пайда болгондугун көз жаздымда калтырбай келет.

Ошондуктан Сейтен Лиман уулу Сауытбек атанын китебин «Казак элинин дөөлөттөрү» деген а менен кыргыз тилине которууну максат кылып койдук. Бул котормо жарык көрсө кыргыз жаштарында, эки элдин каада-салттары, үрп адаттары, жашоосу бир экендигинше ишене турган факт жаралат.

Мында кыргыз элинин макалында камтылган чоң философия жаткандай: «Түбү бирге биригет, учу бирге айрылат». Кыргыз, казак элинин түбү бир, демек биз биргелешкен аракеттин негизинде гана бүгүнкү экономикалық «кризистен» чыга алабыз. Сауытбек атанын китеби ушундай ойлорду жаратуу менен эки элдин байланышын чындаган «көпүрө» болуп бере алат. Бүгүн касиеттүү Көкчө-Тоо жергесинде Сейтен Лиман уулу Сауытбек атаны эскерүү кечесин өткөрүп жаткан учурда жаңы котормодон үзүндү берүүнү туура көрдүк.

Адам дүйнөгө келгендеги алгачкы тойлор

Жарыш казан

Перзент күткөн казак эли тойду аялдын боюна бүткөн күндөн эле баштайт. Алар: «Курсак той», «Талгак той».

Келиндин боюнан бошонууга аз калгандыгын билген эне, анын төрөтүн башкара турган билги – тажрыйбалуу аялга, киндик эне болууга макулдугун берген келиндин курбусуна, өзүнүн сырдаштарына кабарлайт. Бир эптүү жигитке мал сойдуруп, казан астырат. Толгоо кыш мезгилинде болсо, согум эти салынат.

Казанга салынган эттин бышуусу менен бөбектүн жарык дүйнөгө келүү мезгили (толгоонун бышып жетилүүсү – К.Т.) жарышкандай болгондуктан «Жарыш казан» атанган. Келиле байланган белбоону кошколдоп кармап, алсыз үн чыгарып, кабагын чыта баштаган келинге көзү түшкөн «бата көй аял»:

Толгоо бышты, камдануу керек деп кабарлайт. Ага аралаш:

Эт бышты. Казандан чыгаралыбыз – деген суроо берилет. Ошол мезгилде келиндин да шайы оой баштайт. Ал жагдайда:

Ак төөнүн карды жарылууга таяды,- деген сөздү ашыга күтүп жүрген эне:

Иэ жараткан, ин Бибатима пирим, ей арбактуу энелер жөлөп-таяй гөр – деп, көз

Жашын колунун сырты мене сүртүп, бир сап жибек жип менен макини жакын турган жаш аялга кармата салат. Эптүү аял келиндин арка жагына өтүп, колун төмен карай багыттайт. Ошол кезде баланын тону да түшүп, ыңаалаган бала үнү улулат.

Ким төрөдү ? «Боосу бекем болсун», «Келинжан, колуңду бооруңа алган кубанычың кут болсун». Уул төрөлсө: «Баатыр болсун», «Ага-туугандарга башчы болсун», «Алдыгы умтулсун».

Кыз төрөлсе: «Берекелүү, ырыс алды кыз», «Элдин көркү кыз», «Кыз төрөлдү, кырмызы гүл төрөлдү» - деген каалоо-тилектер айтылат. Жарыш казандын деми менен асыл машашалар, күмүш күлкүлөр бирин-бири коштоп улана берет.

2. Чилдехана

Бөбөктүн жарык дүйнөгө келүү урматына карата жасалган алгачкы той-тамаша чилдехана деп аталат. Бул тойго бой жеткен кыздар, боз балдар, үй-бүлөлүү жаштар, келинчектер катышышат. Оозунда сөзү бар, өнерлүү адамдар, акындар чакырылат. Бул шаан-шөкөт күн чыкканга чейин созулат. Кубанычтын акыры улуттук оюндар менен котолот.

Жаш өспүрүмдөр: алтыбакан, ак сөөк, аларман ж.б. оюндарды ойношот. Илдехана кээде үч күнге созулат.

3. Ат коюу

Казактар жаңы төрөлгөн баланын ысмын молдого койдурушат. Ат коюу аземине аттуу-баштуу адамдар, айылдаштар қатышышат.

Молдо жайнамазды жайып, алдына жөргөктөлгөн баланы жаткырып, бетин ачып кюп, азан чакырат. «Аллаху акбар» 4 жолу, «Ашхаду ан ла иллаха илла аллаху» 2 жолу, «Ашхаду анна мухаммадан расул аллаху»- деп аяктайт.

Андан кийин молдо бөбөккө эңкейип, эки кулагына кезеги менен «Сенин ысмың» (баланча уулу, баланча кызы)

аталды. Ысмың жалпы журтка белгилүү болсун !- деп бата тартышат. Улгайган адамдар аңгеме курушуп, молдодан шариат жолун сурашып, эс алышып тарашат.

4. Бешикке салуу

Бешикке салуу тоюна аялдар катышат. Бөбөктун чоң энеси, тайке журту, айылдагы энелер той үстүндө болушат. Чычала чачылып, мал союлуп, сый-урмат жасалат. Бешикти арча менен аластап, жабдыктарын карап, төшөктөрүн оңдоп, бөбөктүн чоң энеси:

- Бөбөктү биринчи жолу бешикке салуу – бөлөө жолу баланча байбичеге ылайык деп жариялайт. Бөбөктүн апасы байбиченин аракетин үлгү-өрнөк катары кабыл алат. Байбиче бөбөктү кароону, жондорун сылап-сыйпоону кантип баштан, эмне менен аяктоо керектигин айтат.

«Өс-өс» кандай жасалат ? Наристенин такымдарын тамак астын, муундарын кантип сактоону толук түшүндүрөт. Бөбөктүн денесин эне өз сүтү менен сүртүп туруусун унутпоону тапшырат.

Бул котормонун үзүдүсүнөн Сауытбек атанын казак элинин келечегин көдөгөн максаттары болгондугун байкоого болот. Чынында урпактар уланбаса жана алар жөнүндө кам көрүлбөсе, анда улуттун келечеги болбой тургандыгы анык. Сейтен Сауытбек атанын бул багыттагы ой толгоосу бүгүн мамлекеттик программаларда кабыл алынып жаткандыгы, өз кезегинде ал кишинин келечекти көрө билгендигинин далили.

С.Сауытбек атанын идеясынын негизинде, балдар үчүн тартылган мультфильмдерди көрүп, Көкчө-Тоо университетинин жамаатына, ректору Ж.Ж.Касымга, биздин жолугушууларды уюштурууга шарт түзгөн – илимий иштер боюнча проректор Р.Р.Бирюшевге ыраазы болгонум эсимде.

Сейтен Лиман уулу Сауытбек атаны эскерип жаткан кече – Көкчө-Тоо университетинин жамаатының жогорку деңгээли деп кабыл алууга арзыйт. Улуу муундар жаштар жөнүнде кам көрүшсе, жаштар улуу муундарды унутпаса – ушундай өз ара байланыш гана адамзатты сактап, өнүктүре алары бышык.

Каада-салттардагы, жашоо турмуштагы окшоштуктар жана Сауытбек атанын китебинин кыргызча котормосу казак, кыргыз элинин ортосундагы туугандык сезимди андан ары өнүктүрүүнүн негизи болуп калат деп терең ишенем. Сауытбек атанын арбагы колдоп, ишиңизлер илгери жыла беришин каалайм.

ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ БАҒЫТТАРЫ МЕН БҮГІНГІ ЖАЙЫ

Дүйсембінова Р.Қ.,

п.ғ.д., профессор, Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Талдықорған, (Қазақстан)

Этнопедагогика қоғамның тарихи дамуы барысында көкейкесті проблема болғандығын өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Оның көкейкестілігі соңғы жылдары әр республиканың егемендік алып, жеке мемлекет болуына, сонымен бірге ұлттық сана-сезімнің жетілуіне, қоғам өмірінің рухани жандануына байланысты бұрынғысынан да артуда. Мұны ғылымның барлық саласында орындалған зерттеу еңбектері де дәлелдеуде.

Зерттеушілердің басым көпшілігі бұл ұғымға түсінік беруде. Этнопедагогика проблемасы көкейкестілігінің жаңа қоғам талаптарымен ұштасып жатқанын ҚР Үкіметінің, білім және ғылым министрлігінің нұсқаулары, нормативті құжаттары мен бағдарламалары «Халық педагогикасы дәстүрлерін оқу-тәрбие процесінде пайдалану», «Этнопедагогика және білім жүйесіндегі дарынды балалар проблемасы», «Этникалық педагогика курсы», ғылыми-практикалық конференция материалдары және соңғы буын оқулықтарының жарық көруі дәлелдеп отыр.

Орындалған зерттеулерге жасаған талдау бойынша мынадай көріністерді байқауға болады:

Этнопедагогика проблемалары барлық мемлекетте педагогика ғылымының көкейкесті мәселесі болып саналады.

Этнопедагогиканы мектеп практикасына кешенді ендіру мәселесі жеке зерттеу проблемасы тұрғысында қарастырылмайды. Зерттеулердің басым көпшілігі халық педагогикасы аясында орындалған.

Этнопедагогика мен халық педагогикасы материалдары (поэтикалық, музыкалық, сәндік-қолданбалы, салт-дәстүрлер) мектеп жасына дейінгі мекемелерде (О.В.Леонова, З.Б.Лопоносова, Р.Ш.Халикова, Ж.М.Орозбаев) мектептерде (В.И.Баймурзина, А.Ш.Хасанов, В.Ж.Хамаганов, Л.Г.Агурашвили) тәрбие құралдары ретінде зерттелді.

Этнопедагогика мен халық педагогикасы материалдарын жеке пән сабақтарында пайдалану жолдары – математика Х.Г.Валицис, әдебиет А.А.Полякова, Ж.А.Доржиева, еңбекке баулу А.К.Атдаев, Л.В.Ершова, денешынықтыру Е.Сағындықов, В.П.Красильников еңбектері негізінде анықталды.

Ал, енді қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендіру проблемасына келетін болсақ, тарихи деректерге қарағанда Қазақстан егемендігін алғанға дейін бұл мәселе педагогика ғылымының аясынан қалыс қалып отырған. Бұл мәселе саласында бірқатар тәжірибелер жинақталды, өнеге тұтар құнды идеялар, көзқарастар сарапталып, оны дамытуға, жеткіншектер тәрбиесінде пайдалануға байланысты ұсыныс-нұсқаулар берілді. Егер дәлелді сипаттама беретін болсақ:

Оқушылардың адамгершілік қасиеттерін, ұлттық сана-сезімін дамыту мақсатында халық педагогикасы материалдарын мектеп практикасында пайдалану қажеттігін кезінде ұлы ағартушы Ы.Алтынсарин өзінің тәжірибесі мен еңбектері арқылы дәлелдеп берді (ұлттық мектеп ашты, халықтың ауызекі шығармаларын, қолөнерін, салт-дәстүрлерін бала тәрбиесінде пайдаланды).

Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына мектеп практикасында пайдалану қажеттігін тікелей атап көрсетпегенімен, оның бала тәрбиесіндегі рөліне, құнды адамгершілік қасиеттері мен ұлттық сана-сезімін қалыптастырудағы мәніне ғұлама ағартушылар Ш.Уәлиханов пен А.Құнанбаев та ерекше назар аударған.

Қазақ зиялылары мен ғалым-педагогтары Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Дулатов және т.б. халықтың өнегелі салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрпын, ауызекі шығармашылығын оқу-тәрбие процесінде ұлттық сананы ояту, туған жерге, елге аялы көзқарасты қалыптастыру мақсатында пайдалану, ана тілінде мектептер ашу мәселелеріне аса мән берді.

Қазақ этнопедагогикасы материалдарын мектептерде пайдалану туралы қазақ зиялыларының айтқан ой-пікірлерін кейінгі жылдардағы ғалым-педагогтар (М.Ғабдуллин, Т.Тәжібаев, Қ.Бержанов) қолдап отырды. Еңбектерге жасалған талдау қазақ этнопедагогикасының арнайы зерттеу объектісі болмағандығының және мектеп тәжірибесінде жүйелі пайдаланылмағандығын дәлелдейді.

Қазақ этнопедагогикасы 70-ші жылдардың басынан (А.Х.Мұхамбаева, И.Оршыбеков) зерттеле бастады. Кейінгі он жыл көлемінде әр түрлі ғылыми-педагогикалық еңбектер (іргелі, қолданбалы, өңдемелер) ғылыми мақалалар, кітаптар мен қолжазбалар жарық көрді.

Мектеп тәжірибелеріне жасаған талдау нәтижесінде былайша ой түйіндеуге болады:

Қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалануда мұғалімдер басылым көрген кітаптар мен қолжазбаларды, оқу құралдары мен қолданба құралдарды, кітапшаларды негізге алумен шектелген.

Қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалануға байланысты жасалған бағдарламаларда педагогикалық талаптар ескерілмейді және мазмұны теориялық тұрғыда негізделмейді.

Материалдарды практикада тиімді пайдалану факторлары мен шарттарын анықтау ескерілмейді.

Бағдарлама мазмұнына ендірілген нақты көрсеткіштер арқылы сұрыпталмайды.

Қазақ этнопедагогикасы саласында қалыптасқан озық тәжірибелерді мектептерге ендіру мәселесіне назар аударылмайды.

Қазақ этнопедагогикасы аясында орындалған ғылыми-зерттеу еңбектерін оқу-тәрбие процесінде пайдалану жолдары қарастырылмайды.

Мұғалімдер мен тәрбиешілердің қазақ этнопедагогикасы саласындағы даярлығын зерттеу барысында олардың білім, іскерлік, дағды деңгейлерінің төмендігі анықталды. Мысалы, сауалнама нәтижесінде мұғалімдердің 63 пайызға жуығы ұлттық мәдени дәстүрлерді бала тәрбиесінде жүйелі пайдалануға теориялық даярлығының жоқтығын көрсетсе, бұл саладан білімі бар дегендер оларды өз тәжірибесінде пайдаланбайтындығын байқатып, 17 пайызға жуық мұғалім қазақ этнопедагогикасы жөніндегі білімді отбасынан, педагогикалық колледж, университет пен институттан алатындығын айтты.

Бүгінгі күннің ең көкейкесті проблемасының бірі мектеп практикасына қазақ этнопедагогикасы бойынша орындалған ғылыми зерттеулердегі жетістіктерді, қазақ этнопедагогикасының озық тәжірибелерін ендіру болып отыр.

Қолданбалы зерттеулердің көкейкестілігі – проблеманың практикадағы қажеттілігімен; ал маңыздылығы – зерттеудің көлемі және бағыттылығымен сипатталады. Зерттеу нәтижелерін практикада пайдалану мүмкіндіктері басты көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Бұл зерттеулердің бірқатары теориялық мәселелерді шешуге де өз үлесін қосып отыр.

Іргелі педагогикалық зерттеулерде авторлар (С.Қалиев, Қ.Жарықбаев, С.А.Ұзақбаева, Ж.Наурызбай, К.Қожахметова) өзінің әдіснамалық, теориялық көзқарасын дәлелді негіздеуге талпынады, шешімі қарастырылып отырған проблеманы теориялық тұрғыда көлемді негіздейді. Зерттеу нәтижелерін мектеп практикасында пайдалануға байланысты қолданбалы әдістемелік ұсыныстар беріп, өңдемелер жасайды.

Қорғалған ғылыми-зерттеу еңбектері республика баспаларында жарияланым көрмей, кітапхана сөрелерінен орын алуда. Ал, бұл болса қазақ этнопедагогикасы аясында орындалған зерттеулерге, біріншіден – мұғалімдер сұранысын шектейді, екіншіден – олардың мектеп практикасына мерзімінде ендірілуіне кедергі келтіреді. Зерттеу еңбектеріндегі ғылыми нәтижелерді мерзімінде мектеп практикасына ендіру мәселесін шешу – Білім және ғылым министрлігінің құзырында.

Ғылыми конференцияларда көрініс тапқан баяндамалар мазмұны ғалымдар мен оқытушыларды қазақ этнопедагогикасының мынадай салалары толғандыратынын айғақтайды:

Этнопедагогиканың кейбір теориялық және практикалық мәселелері.

Іс-әрекет.

Ұлттық мәдениетті меңгерудің әдіснамалық негіздері.

Мақал-мәтелдердегі еңбек тәрбиесі.

Халық ауызекі шығармашылығы.

Танымдық қызығушылықты қалыптастыру құралдары.

Мұғалімнің әдістемелік даярлығы.

Қазақ этнопедагогикасындағы патриоттық тәрбие.

Қазақ этнопедагогикасы мәселелерін мазмұндайтын өңдемелер, қолжазбалар, қолданбалы құралдар, жинақтар да мектеп мұғалімдері мен жоғары және арнайы орта оқу орындары оқытушыларына көмекші құрал міндетін атқарып жүр. Зерттеу еңбектеріне жасаған талдау қазақ этнопедагогикасы саласында бірқатар еңбектердің орындалғанын, оларда бүгінгі күн талабына сай көкейкесті проблема шешімін тауып отырғанын, соған қарамастан олардың басым көпшілігінің республика мектептері практикасына ендірілмегенін, тек өздері эксперимент жүргізген мектептермен шектелгенін, қала берді мұғалімдермен қатар мектеп басшылары да мұндай жұмыстардың орындалғанынан хабарсыз екендігін дәлелдейді.

https://stud.kz/referat/show/88709

Құрсабаев М.Қ. Сейтен Сауытбеков шығармалары негізінде бастауыш сынып оқушыларына этноэкологиялық тәрбие берудің педагогикалық негіздері, Көкшетау, 2004 жыл

ФОРМИРОВАНИЕ ГРАЖДАНСТВЕННОСТИ И ПАТРИОТИЗМА У КАЗАХСТАНСКОЙ МОЛОДЕЖИ

Джилкишиева М.С. Университет «Аулие-Ата» (г.Тараз)

Новые концепции, изменяющие взгляд на педагогику и современное образование, отражающие увеличение их роли в развитии общества и государства, касаются каждого гражданина и, в конечном счете, способствуют дальнейшему эффективному развитию общества. Появляются принципиально новые подходы к пониманию сущности, содержания, методов и других важных аспектов современного воспитания различных категорий казахстанских граждан, особенно молодежи.

В настоящее время как реальное социально-педагогическое явление рассматривается патриотическое воспитание, которое занимает все более приоритетное положение по сравнению с другими видами и направлениями воспитания.

Гражданско-патриотическое воспитание молодежи отражает внутреннюю политику государства, является компонентом его идеологической деятельности. Закон РК «Об образовании» в числе важнейших задач системы образования выделяет «воспитание гражданственности и патриотизма, любви к своей Родине, Республике Казахстан, уважения к государственным символам, почитания народных традиций, нетерпимости к любым антиконституционным и антиобщественным проявлениям».

В «Государственной Программе развития образования в Республике Казахстан на 2005-2010 годы» четко сформулирована цель – «воспитание казахстанского патриотизма, толерантности, высокой культуры, уважения к правам и свободам человека».

Наиболее значимые научно-педагогические проблемы патриотического воспитания на сегодняшний день – совершенствование содержания и методики патриотически ориентированного воспитательного и образовательного процессов, формирование патриотических ценностных ориентаций и их ядра - идеалов у молодежи, место и роль семьи в этом виде воспитания и др.

Формирование личности человека происходит в трех его наиболее важных сферах жизни - сознании, отношениях и деятельности. Но если результаты патриотического воспитания в сфере сознания и отношений отражены достаточно четко в программах, научных исследованиях, учебно-методических разработках (патриотическое сознание и чувство любви, верности Родине), то о необходимости патриотического поведения и деятельности гражданина говорится невнятно, не проводится важнейшая мысль – патриотизм в первую очередь должен проявляться в патриотических поступках, социальной активности [1].

Обеспечение активной роли молодежи в своем нравственно-патриотическом развитии - актуальная задача современного воспитательного процесса. Активная субъектная позиция молодежи в современном казахстанском обществе отвечает принципам демократизации и гуманизации воспитания подрастающего поколения в нашей стране.

За последние годы произошло заметное возрастание значимости гуманистических начал и общечеловеческих ценностей в обществе. По словам Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева, «экономический уровень страны и ее конкурентные позиции в мире в первую очередь зависят от качества ее людей – человеческого капитала» [2]. Сегодня жизненно важно сформировать в казахстанском обществе чувство истинного патриотизма как духовно-нравственную и социальную ценность, сформировать в молодом человеке граждански активные, социально-значимые качества, которые он сможет проявить в созидательном процессе. За годы независимости Казахстана в этом направлении сделано уже немало: активно разворачивают свою деятельность 130 молодежных организаций, объединений и движений. 13 тысяч молодых людей на сегодня являются членами Молодежного крыла народно-демократической партии «Нур Отан» - «Жас Отан». Говоря «Молодежь – наше будущее!», партия «Нур Отан» стремится обеспечить возможность молодежи быть той силой, у которой есть будущее. С этой целью состоялись два Республиканских форума молодежи, в задачи которых входила пропаганда Послания Президента народу Казахстана среди поколения NEXT, консолидация молодежи страны вокруг инициативы Главы государства о вхождении Казахстана в число 50-ти наиболее конкурентоспособных стран мира.

Принятый Закон «О государственной молодежной политике в РК», разработанная Программа «Молодежь Казахстана - 2009» направлены на реализацию патриотического воспитания, предусматривающего массовое участие молодых людей в крупных социальных проектах, наполненных энтузиазмом, инициативой и любовью к делу. Активная социальная позиция юных патриотов проявляется в деятельности молодежных организаций «Конгресс молодежи Казахстана», «Будущее без наркотиков», «Союз сельской молодежи Казахстана», общественного фонда «Развитие гражданских инициатив», общественного объединения «Выбор молодых», молодежных движений «Жасыл ел», Альянс студентов Казахстана (АСК), студенческих строительных и молодежных трудовых отрядов.

На воспитание патриотизма направлен Конституционный закон «О государственных символах РК», проект новой редакции которого принят в Парламенте. Необходимость его разработки продиктована объективными процессами, происшедшими за годы динамичного развития нашего общества, и укреплением национального самосознания граждан. Прежде применение государственных символов было оторвано от системы патриотического воспитания. Поэтому законопроектом предусмотрено введение госсимволов в основные общеобразовательные программы средних и специальных учебных заведений. Примечательно, что, изучив мировой опыт, разработчики впервые наделили правом использования госсимволов не только юридические лица, но и физические. Новый гимн республики, принятый год назад, за короткий срок завоевал сердца миллионов казахстанцев. За 15 лет независимости наш флаг и герб, которые узнал весь мир, превратились в национальную гордость. И весьма показательна активная патриотическая деятельность АСКеров, которые провели широкомасштабные акции по пропаганде государственных символов во всех регионах страны.

Безусловно, нельзя воспитать патриотизм на словах, путем призывов и лозунгов. Именно практическая деятельность в масштабах школы, университета, города, региона стимулирует гражданскую активность, позволяет молодому человеку перейти от слов о любви к Родине к конкретным действиям, подтверждающим эти слова.

И сегодня, когда «на повестку дня выходит необходимость формирования нового казахстанского общественного сознания, адекватного сути проводимых в стране преобразований» [3], со всей остротой стоит задача, обозначенная Президентом РК Н.А.Назарбаевым: «воспитание патриота, умеющего делать осознанный выбор и принимать самостоятельные решения на благо своей страны» [3].

Литература:

Быков А.К. Проблемы патриотического воспитания // Педагогика, №2, 2006. – С. 39

Назарбаев Н.А. К экономике знаний через инновации и образование // Казахстанская правда, №131-132, 27 мая 2006

Назарбаев Н.А. Казахстанский путь. – Караганда, 2006. – С. 360, 367.

Джилкишиева Майра Сейтжапаровна

📷📷 https://www.famous-scientists.ru/12985/ 📷

Учёная степень: Кандидат педагогических наук, доктор педагогических наук Кыргызской Республики

Ученое звание: Доцент

Профессор Российской Академии Естествознания

Научное направление: Педагогические науки

Регион: Казахстан

Рейтинг: 45 (по количеству просмотров анкеты за последний месяц)

СЕРТИФИКАТ участника энциклопедии "Известные Ученые"

Джилкишиева Майра Сейтжапаровна родилась 12.03.1959г. в Жамбылской области (Казахстан). После окончания в 1982г. КазГУ им. С.М.Кирова работала преподавателем в Чимкентском педагогическом институте им.М.Ауэзова. Успешно окончив очную аспирантуру АГУ им. Абая, в 1994г. защитила диссертацию на соискание ученой степени кандидата педагогических наук по специальности 13.00.02-«Методика преподавания русского языка» в УзГУМЯ (г.Ташкент), с последующей переаттестацией в ВАК МОН РК. В 2003г. присвоено ученое звание доцента. Научно-педагогический стаж – более 30 лет. Опубликовано свыше 100 научных работ, в числе которых 8 учебных пособий и монографий, используемых в образовательном процессе вуза.В 2013г. избрана членом-корреспондентом Академии педагогических наук Казахстана.В 2015г. защитила диссертацию на соискание ученой степени доктора педагогических наук по специальности 13.00.01 – «Общая педагогика, история педагогики и образования» в КГУ им.И.Арабаева (г. Бишкек).

Работала в должностях заведующей кафедрой, заместителя декана, декана, проректора по науке и международным связям, начальника отдела аккредитации и академической мобильности в Таразском государственном университете им.М.Х.Дулати, Жамбылском гуманитарно-техническом университете «Аулие-Ата», Таразском государственном педагогическом институте.

Научно-педагогическая деятельность Джилкишиевой М.С. направлена на реализацию важнейшего направления молодежной политики государства – формирование у студентов высоких нравственных качеств, чувства патриотизма и гражданственности. Пути решения этих задач средствами преподаваемых дисциплин, поиск оптимальных форм и методов гражданско-патриотического воспитания нашли отражение в выполненном ею научном исследовании в объеме докторской диссертации, в которой представлена авторская концепция и оригинальная педагогическая технология гражданско-патриотического воспитания студенческой молодежи в условиях целостного педагогического процесса вуза.

В качестве руководителя вузовских подразделений зарекомендовала себя организатором, сплотившим вокруг себя коллектив единомышленников с высоким научно-педагогическим потенциалом.

С учетом долголетней плодотворной деятельности в системе вузовской подготовки специалистов, за высокий профессионализм и достижения в педагогической деятельности Джилкишиева М.С. награждена нагрудными знаками Министерства образования и науки РК «Почетный работник образования Республики Казахстан», «И. Алтынсарин», Почетной грамотой Акима Жамбылской области. В 2009г. стала обладателем государственного гранта МОН РК «Лучший преподаватель вуза».

Научные публикации:

Джилкишиева, М.С. Гражданско-патриотическое воспитание студенческой молодежи Казахстана: монография / М.С.Джилкишиева. – Тараз: ЖГТУ, 2010.- 424 с.

Теория и методика вузовской подготовки студентов к патриотическому воспитанию учащихся: учеб. пособие / М.С.Джилкишиева. – Тараз: ЖГТУ, 2008.- 233с.

Гражданско-патриотическое воспитание в контексте новых педагогических тенденций: учеб. пособие / М.С.Джилкишиева. – Тараз: ЖГТУ, 2007.- 186 с.

Джилкишиева М.С. Воспитание гражданственности и патриотизма в условиях демократизации и гуманизации общества.- В сб.: Материалы международной научно-практической конференции «Сотрудничество и связи в сфере высшего образования стран Европы и Центральной Азии в области информационных и инновационных технологий». - Бишкек, Кыргызский национальный университет им.Ж.Баласагына,2009. – С.44-48

Джилкишиева М.С. Концепция гражданско-патриотического воспитания студенческой молодежи Казахстана // В мире научных открытий (Проблемы науки и образования). - Красноярск, №2.4(26), 2012.- С.76-99

Джилкишиева М.С. Структурно-содержательная модель гражданско-патриотического воспитания студенческой молодежи Казахстана // Сибирский педагогический журнал.- Новосибирск, №3, 2012.- С.128-134

Джилкишиева М.С.Гражданско-патриотическое воспитание студенческой молодежи Казахстана // Современные проблемы науки и образования. - М., №4, 2012.- URL:www.science-education.ru/104-6587

Джилкишиева М.С.Проблема повышения квалификации учителей в свете непрерывного профессионального развития.- В сб.:Материалы международной научно-практической конференции «Новый формат системы повышения квалификации Республики Казахстан: тенденции и перспективы развития». – Астана, 2013

Dzhilkishiyeva M. The model of civil-patriotic education of student youth of Kazakhstan // International Journal Of Applied And Fundamental Research. – 2015. – № 2 – URL: www.science-sd.com/461-24940

Джилкишиева Майра Сейтжапаровна имеет награды:

📷Участник Интернет-энциклопедии "Ученые России"

ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ ВОСПИТАНИЕ В УСТНОМ НАРОДНОМ ТВОРЧЕСТВЕ Постникова Л.М.

аспирант Кыргызской Академии Образования (Кыргызская Республика) С первого дня своего появления на Земле человек жил среди природы и взаимодействовал с ней. Это взаимодействие исторически видоизменялось как в связи с развитием природной среды, так и с социально- эволюционным развитием человека и общества. Особенно напряженными эти взаимоотношения стали вследствие развития промышленного производства, интенсивного земледелия и научно-технического прогресса 20-го века.

Нарушение равновесия биосферы вследствие стихийной деятельности человека и превращение его в основную природообразующую силу планеты неизбежно приведет к общепранетарному экологическому кризису. Его преодоление будет означать переход к состоянию коэволюции природы и общества, смысл и содержание которого еще придется познать.

Преодоление экологического кризиса только техническими средствами невозможно. Невозможно поддержание состояние равновесия, если общество не будет преобразовывать само себя, свою нравственность и менталитет, а будет опираться на технические решения. Человечество ожидает весьма сложный процесс совместного преобразования природы и общества, причем решающее значение в его деятельности будет иметь формирование цивилизации, отвечающей новыми потребностями человека, согласованными с новыми реалиями окружающей природы.

Природная среда для каждой цивилизации, прежде всего источник средств к существованию, источник природных ресурсов. Экологические взаимоотношения человеческого общества и природы пронизывают все виды общественного сознания и мировоззрения, начиная с мифологии и религии, переходя в искусство, философию, в естественные и общественные науки, и, наконец, немногим более ста лет назад, становятся предметом особых научных изысканий и заботой человечества.

Новая цивилизация, для того, чтобы она оказалась способной обеспечить дальнейшее существование на Земле человечества как развивающегося вида, должна опираться не только на новую технологическую основу производственной деятельности людей, но и на глубокое понимание места человека в окружающем мире, без чего невозможно формирование новой нравственности, т.е. нового общественно необходимого поведения людей. Широкая образованность населения планеты необходима и для становления новой морали, т.е. духовного мира людей.

Только по-настоящему образованное и интеллигентное общество будет способно вступить в эпоху ноосферы или в период своей истории, когда оно сможет реализовать режим коэволюции природы и общества. Наряду с новой модернизацией человечеству предстоит создать новую культуру во взаимоотношениях, как между людьми, так и с природой, субъектом которой является человек. В её основе должно лежать всеобъемлющее воспитание и образование, которое естественно назвать экологическим.

Несмотря на разнообразие цивилизаций, которое будет существовать и впредь, начнет формироваться некоторая общепланетарная система экологических знаний и принципов взаимоотношения с природой, в равной степени необходимой всем обитателям планеты. В современных условиях человечество взаимодействует с биосферой как одно целое, значит, оно должно обладать некоторыми общими стандартами в своих взаимоотношениях с природой. Сегодня вряд ли возможно предложить некую единую и универсальную систему воспитания и образования. Она будет формироваться постепенно, так как возможно обобщение опыта специалистов в области образования и науки.

Экологические взаимоотношения организмов между собой и с окружающей их неорганической средой изучает многогранная наука – экология. В центре внимания экологии – жизнь, живые объекты, включая человеческое общество. Эта наука возникла и развивалась как изучение связей, способствующих поддержанию жизни. Развитие экологии, первоначально занимавшейся растениями и животными и не имевшей к глобальным проблемам никакого отношения, обнаружило, что в основе многих исторических событий лежат единые, подчиняющиеся достаточно строгим законам экологические процессы. Экология обманчива своей простотой. За любым простым проявлением взаимосвязей стоит их сложный системный характер. Современная экология – огромная, сложно структурированная область научного знания. Это целый комплекс теоретических и прикладных наук, к тому же экологические аспекты отражаются в других науках.

Как сфера воспитания системного мышления, системного видения мира, экология обладает уникальными возможностями, чему могут служить многие живые, образные, доступные восприятию демонстрации и примеры. Эти примеры можно черпать из культуры любого народа, выражающейся в традициях, обычаях, пословицах, поговорках. Культурное наследие каждого народа содержит идеи и опыт воспитания, обогащающие мировую педагогическую мысль. Изучение и использование достижений современной науки поможет создать основы теории и практики воспитания подрастающего поколения.

Обращение педагогов к народной педагогике, критическое осмысление жизненного и педагогического опыта предшествующих поколений, способствует выявлению более эффективных средств и методов правильного воспитания подрастающего поколения. Каждому поколению необходимо осваивать опыт своих предков, углубляя и обобщая его, исходя из опыта поступательного развития жизни общества.

Достичь этого невозможно без знаний народной педагогики, её идей, приёмов, методов, средств и условий использования их в решении воспитательных задач. В народной педагогике различных этнических групп прослеживается единая мысль об отношении человека к природе, его экологическом воспитании. Это нашло свое отражение в пословицах и поговорках, крылатых выражениях используемых нами в повседневном общении друг с другом. В целом это так же сказалось на формировании культуры, устного народного творчества.

В условиях осуществления экологического воспитания одновременно представителей различных национальностей представляется наиболее целесообразным на учебных занятиях использовать пословицы и поговорки разных народов, в которых прослеживается единая мысль по данной тематике. Это будет способствовать лучшему усвоению материала и сделает понятной поставленную проблему. Пословицы и поговорки очень легко запоминаются и надолго остаются в памяти учащихся. Этот метод практикуется широко в ходе экологического воспитания в дошкольных учреждениях и в младшей школе. Но их использование представляется возможным и в старшей школе, где и закладывается научное образование экологии.

Содержание одной лишь пословицы и поговорки нередко можно приравнять к рассказу о каком-нибудь событии, т.к. основным источником формирования пословиц и поговорок явилась сама жизнь, предоставляющая богатый материал для них. Общность в пословицах и поговорках разных народов, прежде всего, вытекает из объективности мира, общего взгляда людей на жизнь в один и тот же период у различных народов, или пословицы и поговорки, появившиеся у того или иного народа в результате торговых и культурных связей, могут проникнуть в фольклор другого народа.

Пословицы и поговорки – это языковое явление. Все образные системы, которые использованы для создания пословиц и поговорок, у различных народов разные. Это зависит, прежде всего, от жизненного пути, истории, экономики, географических особенностей, присущих народу. Независимо от формы содержание пословиц и поговорок разных народов по экологическому воспитанию остаётся неизменным. Мы постараемся проследить отраженную мысль по экологическому воспитанию в пословицах и поговорках только некоторых народов, так как все народности и национальности охватить не представляется возможным.

Пословицы и поговорки различных народов на экологическую тему мы классифицировали следующим образом:

Пословицы и поговорки о животных и растениях.

Пословицы и поговорки, выражающие заботу о здоровье человека.

Пословицы и поговорки, направленные на защиту окружающей среды.

Пословицы поговорки, отражающие наблюдения человека за природой.

Пословицы о животных и растениях отражают экологию этих живых существ: повадки, поведение, местоположение в экосистеме, доносят краткую информацию о животных и растениях, воспитывают бережное отношение к живым существам.

Например, кыргызская пословица «Жоорунун озу тооодо болсо да, козу ойдо. (Гриф хоть сидит нагоре, а глаза его на предгорье)». Аналог русской пословицы: «Натура волка к лесу гонит».

«Кекилик оз атын озу чакырат (Кекилик сам себя по имени зовёт)». Русский вариант: « Сама сорока скажет, где гнездо свила».

«Дарак бир жерден когорот (Дерево на одном месте зеленеет)». Русский вариант: «Не беречь и поросли, не видать и леса».

«Арпа жеген ат ойнот (Лошадь, кормленная ячменём - резвая)». – Коня ячменём не испортишь.

Пословицы и поговорки, в которых отражается забота о здоровье человека, раскрывают отношение человека к своему здоровью, закладывают основы гигиены, что является частью экологии человека.

«Даам таткан кудукка тукурбо (Из какого колодца воду пил, туда не плюй)». – Не плюй в колодец, пригодиться воды напиться.

«Дат темирди жейт, дарт омурду жейт (Ржавчина железо пожирает, болезнь жизнь уничтожает)» - Дай боли волю, и она в дугу согнет.

«Тазалык – ден соолуктун негизи, ден соолук – байлык негизи (Основа здоровья чистота, основа богатства - здоровье)». Чистота – лучшая красота.

Пословицы и поговорки, отражающие заботу человека об окружающей среде.

Данные пословицы направлены на воспитание бережного отношения к окружающему миру, отражают взаимоотношения человека и природы.

«Жер байлыгы – эл байлыгы (Земное богатство – народное богатство)». Земля кормит людей, как мать детей.

«Жер куураса, алабата чыгат (Когда истощается земля, то вырастает лебеда)». Пересохший пласт урожая не даст.

«Дарыянын жанына кудук казбайт (Около реки колодец не роют)».

Пословицы и поговорки, отражающие наблюдения человека за природой.

Данная группа пословиц показывают наблюдательное отношение человека за природой. Какие-то случайные события, ставшие закономерностью, описывались в ходе наблюдения за природными явлениями. Они в свою очередь отражались в пословицах и поговорках различных народов.

«Жазгы суук жандан отот (Весенний холод душу пронизывает)». Красна весна, да холодна (голодна).

«Жайдын куну жаш баладай (Летний день как младенец (изменчив))». Весенний ледок, что чужой избы порог (ненадежен).

Таким образом, анализ пословиц и поговорок по проблемам экологии подводит нас к мысли о едином подходе разных народов к природе, которые можно использовать в учебно-воспитательном процесса.

Пословицы и поговорки – это только часть устного народного творчества, составляющего духовное богатство любого народа. В ходе экологического воспитания в старших классах, можно использовать крылатые выражения, былины, сказки, легенды, отрывки литературных памятников, ставших народным достоянием, служащих основой любой культуры. Во многих произведениях устного народного творчества содержаться идеи охраны защиты окружающей среды, живой и неживой природы, которые перекликаются с сегодняшними актуальными проблемами.

Так же как мы разделили пословицы и поговорки на группы, можно классифицировать и другие элементы устного народного творчества – сказки, былины, легенды, песни, частушки и т.п. Попытаемся далее рассмотреть лишь некоторые элементы народного фольклора.

В сказках многих народов животные и растения, как правило, помогали человеку в его опасных предприятиях, или человек, сначала спасает животных, а потом они помогают ему. Например, в сказке «Гуси-лебеди» девочка сначала помогает окружающим – живой и неживой природе, в заключении они помогают девочке. Или, в эпосе «Эр Тоштук» говориться:

Мощный медведь

Попал в глубокую обледенелую яму.

Стараясь выкарабкаться,

Лишился когтей.

Если бы Тоштук не подоспел,

Познал бы тот свою гибель.

Эпосы, сказки, легенды на экологическую тему отражают мудрую мысль народа, что все живые существа на земле взаимосвязаны и зависят друг от друга.

В ходе наблюдения за природными явлениями, так же было выработано отношение к природы. Например, «солнце» у русского народа было особенно почитаемо. Его называли «красное солнышко», что означает хорошее, доброе. В творчестве мудрецов кыргызского народа так же особое внимание уделяется солнцу.

Лучи восходящего Солнца

Даруют жизнь всем живым существам.

Даже крошечным насекомым

Даруют силу лучи восходящего Солнца.

Худой скот тучнеет, наливаясь жиром

От лучей восходящего Солнца

Люди и звери благоденствуют

От лучей восходящего Солнца.

Устное народное творчество имеет исключительно большое воспитательное значение в работе с учащимися. В нем источник любви и понимания окружающего для нас мира, бережного отношения к природе, разумного использования её богатств. Это позволит духовному обогащению и развитию экологической культуры. Не важно, какой элемент устного народного творчества будет использоваться в ходе учебно-воспитательного процесса, важно, что бы он отражал суть рассматриваемой проблемы, способствовал гуманному экологическому воспитанию.

По мнению героя народной легенды Асан-Кайгы, причиной угрозы человеку является утрата этического норматива, уважения к природе. По его мнению, чтобы познать мир, нужно жалеть всё живое, ценить его и уважать. Он говорил, что «Каждое полезное дело, совершенное человеком, его положительное качество, а плохое дело, совершенное им – недалекость его ума».

Такого рода нравственные аспекты экологического знания привьют обществу новую мораль. Если раньше у общества существовало направление антропоцентризма, которое выдвигало парадигму, что человек – это венец природы, то сейчас на смену ему должен прийти биоцентризм – перемещение центра внимания с себя на живую природу. Биоцентричность означает принятие системного мышления и понимания того, что только система жизни на планете в целом обеспечивает и сохранение, и прогресс человеческого общества. Эта новая мораль, включающая и уважение к природе, и ответственность за неё. Эта парадигма, которая должна лежать в основе воспитания молодежи, может быть достигнуто при помощи использования крупиц народной мудрости, собранной и отточенной за долгое время существования Человека на Земле.

ТІЛДІК МАТЕРИАЛДЫ САТЫЛАЙ КЕШЕНДІ ТАЛДАУ-ОҚУШЫ БІЛІМІН ТҰРАҚТАНДЫРУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛЫ https://kk.convdocs.org/docs/index-18813.html?page=50

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, Б.К.Мергенбаев атындағы №226 гимнзияның қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Тиышбаева Бақыткүл Әділбекқызы

Барша адамзат қоғамының ХХІ ғасырдың білім көкжиегіне, ғылыми-техникалық прогресс пен өркениетті даму дәуіріне бет бұру кезеңінде жаңа қоғамға лайықты саналы, білімді, ой-өрісі жоғары, жан-жақты жетілген жеке тұлғаны қалыптастыру – бүгінгі мұғалім алдында тұрған негізгі міндет.

Кез-келген қоғамның дамуы оның ғылым саласы мен оқу жүйесіне тікелей ықпал ететіні белгілі.

Қазіргі кезде қоғамның әлеуметтік өмірде болып жатқан құндылықтарды қайта қарау мен күрделі тоғысу процестері мектептегі оқу жүйесіне де әсерін тигізіп отыр. Оқушыларға білім беру жолында пәнаралық байланыс іске асырылып қана қоймай, материалды меңгеру барысында интеграцияланған оқыту үлгісі де жолға қойылып, тиімділігін көрсетіп келеді. Бұл – оқушының қажетті материалды жеке –жеке салаларға жіктемей, тұтас игеріп, толық қабылдауына мүмкіндік жасайды.

Материалды интеграциялық меңгере оқыту-оқу жүйесіне жаңа педагогикалық технологияның енуіне жол ашты. Жаңа технология сабақты қызықты әрі сапалы жүргізудің жинақталған тәсілі бола келіп, оқытылатын пәндердің жете меңгерілуіне әсер етеді. Оқу жүйесіне тың тәсілдер жүйесінің тиімді технологиясының енуі – бүгінегі күннің талабы.

Өз сабағымды қызықты әрі тартымды өту баррысында ата-ана мен оқушы сұранысын қанағаттандыру үшін жаңа және ұтымды техноллогияны іске асырудағы мақсатым – оқушылардың теориялық материалды үнемі бір жүйеде баяндауына лайықтап бере отырып, жүйелі баяндалған білім-дағды арқылы оқушылардың есінде ұзақ сақтауына жағдай туғызып, білімін тұрақтандыру.

Осы мақсатқа жету барысында мынадай міндеттер іске асыру көзделді:

ақпаратты жинақтап, жүйелеп жеткізуге үйрету;

ең құнды пайдалы ақпаратты табуға бағыттау;

өз бетінше ізденіспен шұғылдануға талпындандыру;

есте сақтау қабілетін, ойлау, сөйлеу дағдысын қалыптастыру;

шығармашылық қабілетін арттыру;

уақытты үнемді пайдалану;

өз ойын тірек сызбалар арқылы тұжырымдап айтуға дағдыландыру;

Жаңа және пайдалы әдістердің бірі – қазақ тілі пәнінде жүзеге асырылатын сатылай комплексті талдау әдістемесін қазақ тілінің барлық салаларын (фонетика, лексика, морфология, сөзжасам, синтаксис) жүйелі әрі сапалы меңгерумен қатар басқа пәндермен тығыз байланысты оқытуды да көздейді.

Оқушыларға қазақ тілі ғылымының мазмұны мен жүйесін, сөйлеу тілінің байлығы мен әдеби тіл формасын үйрете отырып, шығармашылық жұмыс істеуге баулу – осы әдістің басты міндеті.

Сатылай комплексті әдісін жүргізуде әр сатылардың көрсетілген жүйесін қатаң сақтау керек. Өйткені талдау сатысы теориялық материалдардың оқулықтарда берілу жүйесі мен педагогикалық жүйелілік – бірізділік принципіне негізделіп жасалынған. Сондай-ақ, оқушының теориялық материалды үнемі бір жүйеде баяндауына лайықталып берілген. Бұл үнемі жүйелі баяндалған білім дағды арқылы оқушының есінде ұзақ сақталады. Белгілі дағды арқылы оқушы ұғымында тұрақтаған білім оқушы жадында ұзақ сақталып, қажет болған жағдайда оңай естеріне түсірілуіне болады. Қалыптасқан сызба бойынша теориялық білімді баяндауға дағдыландыру үшін логиекалық ойлау қабілетін дамыту мақсатында белгісіздік пен өрнектелген түрлі сызбалар, кестелер ұсынылады. Ол үшін оқушы теориялық білімді сызба арқылы баяндауға жаттығу – басты шарт.

Тілдік материалды сатылай кешенді талдай меңгерту – тіл білімі салаларын толық игеруіне мүмкіндік беретіндігін өзім сабақ беріп жүрген сынып оқушыларының қызығушылығынан байқадым. Оқушылар талдау жұмысын жүргізуге жеке дәптер арнаған. Әр материалды меңгерте отырып, практикада қолданып, оқушылардың теориялық білімі мен практикалық біліктілінің ұштасатындығын тәжірибемде байқауыма мүмкіндік туды.

V сыныпта тіл біліммінің фонетика сабағын оқытуға бірнеше сағат бөлінеді. Негізінен, дыбыстардың жіктелуін, тасымал, екпін, үндестік заңын толық оқып болған соң, сөзге фонетикалық талдауды сатылап жүргізуде фонетикалық талдаудың сызбасын басшылыққа алып, сызбада көрсетілгендей рет-ретімен талдаудың тәртібін үйретуден бастадым.

Фонетикалық талдауды сатылай кешенді түрде жүргізгенде жеңілден күрделіге қарай ең әуелі түбір сөз, онан соң бір қосымшаны, одан кейін екі қосымшалы сөзді талдауды үйреттім.

Талдауға әбден жаттыққан соң бірнеше қосымшалы сөзді тез және қатесіз талдауға дағдыландырдым.

Сатылай кешенді талдау түбір мен қосымшаның, қосымша мен қосымшаның арасындағы ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпалдарды жете меңгеруге де мол мүмкіндік туғызатындығына көзім жетті.

Сатылай кешенді талдау технологиясы – педагогика ғылымының кандидаты М.М.Жанпейісова негізін салған модульдік оқыту технологиясымен тығыз байланысты. Ең алдымен кіріспе бөлімінде ақпаратты толық беріп, диалог бөлімінде алған теориялық білімін практика мен ұштастырсам, сатылай кешенді талдау технологиясы да оқушы жинақтаған ақпараттарын сызбаға түсіріп, жүйелі түрде ауызша баяндайды, сонымен қатар белгісіздік пен өрнектеуге арнап кесте құрады, шығармашылықпен жұмыс істеуге дағдыланады. Қорытынды бөлімінде жаттығулар орындау, тест жұмыстары, шығармашылық диктант түрлерін жүргізу арқылы оқушы білімін тұрақтандыруға мүмкіндік туады.

Фонетика бөлімі бойынша оқушылар шығармашылық бағытта жұмыс жүргізуге төселді. Әсіресе, математика пәнін тереңдетіп оқитын 7 «Ә» сыныбының оқушыларына дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме беру әдісі арқылы сатылай комплексті талдаудың фонологиялық, фонетикалық талдау жүйесі өте қолайлы болғаны соншалық, кейбір балалар өз бетінше дыбыстарды геометриялық фигуралар арқылы белгілеп белгісіздікпен өрнектеу жолын тапты. Дыбыстарға математикалық тәсілмен басшылыққа алып, оқушылар дыбьстарды «геометриялық белгілерді» бейнелеп, фонетикалық талдауды жасауға дағдыланды.

∞ (шексіздік) – дыбыс

║(параллельдік белгі) – дауысты дыбыс

┴ (перпендикулярлық белгі) – дауыссыз дыбыс

Берілгені: адам

Табу керек: ║ + ┴ ═ ∞

Шешуі: 2 ║ + 2 ┴ ═ 4∞

║ - ?

а) 2 ║ ═ 📷 ә) 2 📷═ 📷 б) 2 📷═ 📷

┴ - ?

2 ┴ ═ 📷

Фонологиялық талдау

📷📷📷📷📷📷┴ ║ ┴ ║ ┴ ┴║ ┴ 1. Қандай буынды сөз? 2. ┴ ║ - ┴ ║ ┴ - ┴║ ┴

📷📷📷📷📷📷

? ? 📷

3. ┴ ║ - ┴ ║ ┴ -

┴ ║ ┴

4. ┴ ║ ┴ ║ ┴ ┴║ ┴ 5. ┴ ║ ┴ ║ ┴ ┴║ ┴ - (- ∞)

📷📷

┴

┴ 6. ┴ ║ ┴ ║

+ ║ ┴ (талапкер)

Фонетикалық материалдарды өту барысында сатылай кешенді талдауды жетік меңгерген оқушы тест сұрақтарына жылдам әрі қатесіз жауап берді. Оқушылардың білім деңгейін мына көрсеткіштен көруге болады.

📷

Бала саны

📷

7,8 сыныптарға фонологиялық талдаумен бірге сөз құрамын, лексика грамматикалық мағынасын сатылай комплексті талдауды меңгерттім.

Сөз құрамын талдауда тірек сызба басшылыққа алынып, сатылап талданатындығын үйреттім.

Талдау барысында мүмкіндігінше әр сөздің лексикалық және грамматикалық мағынасын айқындауға, тілдік талдауды жан-жақты жасауға дағдыландырдым.

Бұл жұмысты жүргізу барысында байқағаным тілдік материалды меңгеруде грамматикалық тұлғалардың қызметін жетік білуде, сөйлеу дағдыларының дұрыс қалыптасуына алған білімнің санада ұзақ сақталуына сатылай комплексті талдаудың тигізер ықпалының мол екендігі.

Ал, 9- сыныпта тіл білімінің синтаксис саласын меңгерту барысында синтаксисті сатылай комплексті талдаудың ықпалы зор. Сөздер мен сөйлемді құрылысына қарай талдауға дағдылану үшін синтаксистік талдаудың сызбасын басшылыққа алдым.

Сөздердің байланысу тәсілдерін, сөздердің байланысу түрлерін, сөз тіркесін, сөйлем мүшелерін практикада қолданып, іс жүзіне асыруға мүмкіндік туды.

Оқушылардың талдауды тез игеріп, терең меңгеруіне қызығушылықтары оянып , тақырыптарды өту барысында үнемі талдауға, қатесіз талдауға барлық оқушылар дағдыланды деп айтуыма болады.

Сатылай кешенді талдау оқушы білімін тұрақтандырудың

ең тиімді жолы Сатылай комплексті талдау технологиясы өткен, қазіргі және кейінгі тілдік материалдарды өзара бірлікте игеруге мүмкіндік береді әрі оқушы жадында ұзақ жаңғырып тұрады.

Сатылай комплексті талдау әдісін пайдалану барысында оқушы білімі тұрақтанып, өсу процесі жүрді.

📷

5

4

3

2003-2004 оқу жылы

2002-2003 оқу жылы

Мерей Ажар Қайырбек Гүлбақыт Еркебұлан

Сатылай комплексті талдай оқыту оқушыларды нақтылыққа, ізденімпаздыққа үйрете отырып, тілдік материалды терең, ғылыми негізде меңгеруіне көмектеседі. Бұған әр сабақта үздіксіз талдаудың барлық түрін (фонетикалық, лексикалық, синтаксистік) жүргізгеннен кейін кері байланыс (синтаксистен фонетикаға қарай) жүргізіледі, қайта талданады.

📷

📷📷📷📷📷

📷📷📷 📷 Оқушының шығармашылық қабілетін арттырап, уақытты үнемді пайдаланып, өз ойын тірек сызбалары арқылы тұжырымдап айтуға дағдыландырып, шығармашылық ізденіске жол ашатын ең тиімді инновациялық әдіс – тілдік материалды сатылай кешенді талдау. Сатылай кешенді талдауды жүйелі түрде жүргізудің сызбасы

Ақпаратты жинақтап жүйелеп жеткізуге үйрету

Ең құнды пайдалы ақпаратты табуға бағыттау

Өз бетінше ізденіспен шұғылдануға талпындыру

Есте сақтау қабілетін, ойлау, сөйлеу дағдысын қалыптастыру

Шығарма-шылық қабілетін арттыру 📷📷📷📷📷 Мақсаты

Уақытты үнемді пайдалана білуге машықтандыру

Өз ойын сызбалары арқылы тұжырымдап айтуға дағдыландыру

📷📷📷 С.К.Т

Нәтижесі 📷📷📷 Логикалық ойлау қабілеті дамиды 📷 Теорияны практикада қолдануға төселеді 📷 Тіл білімі салаларының материалдары саналарында ұзақ сақталады ЖОО –на түсіп қалаған мамандық иесі атанады

Жетістігі 📷📷📷📷📷

Ғылыми жоба жазады

Аудандық, облыстық байқаулардың жүлдегері

Аудандық, облыстық олимпиада жүлдегерлері

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

С.Исаев Сөйлемді грамматикалық талдаудың тәсілдері

Алматы, 1985 жыл

Н.Оразахынова. Қазақ тілін сатылай комплексті талдау.

Алматы, 1997 жыл

Н.разахынова. Сатылай комплексті талдау.

Алматы,1999 жыл

К.О.Өмірбаева. Оқыту процесіндегі инновациялық ізденістер

Ақтөбе, 2001 жыл

Ж.А.Караев. Педогогическая технология обучения

Республиканский издательский кабинет. Алматы,1999 жыл

Б.Б.Баймұханов, Б.Барсай. Оқытудың жаңа технологияларының негізгі ерекшеліктері.

Бастауыш мектеп №8-9, 2000 жыл

Н.Оразахынова. Сатылай комплексті талдаудың сызбалары

Қазақ тілі мен әдебиеті №1, 2002 жыл

Ғ.Сыздықова. Фонетикадан өткенді қайталау.

«Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы №3,2003 жыл

Дарынды балалардың жеке тұлғалық даму жағдайындағы қиыншылықтарға төзе білуіне педагогикалық қолдау көрсете алу

Зұлқарнаева.Ж.А.

Көкшетау Университетінің аға оқытушысы Қай мемлекеттің де негізгі тірегі -білімді де білікті, іскер де белсенді адамдар. Сондықтан қоғам талабына сай ол қоғамды көркейтетін, дамытатын жастар тәрбиелеу ең маңызды мәселе екені даусыз. «Қазақстан Республикасының Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет "Әр баланың жеке қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы, жеке адамның дарындылығын дамыту" сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. «Адам ұрпағымен мың жасайды»-дейді қазақ мәтелі. Ұрпақ жалғастығымен адамзат баласы мың емес миллиондаған жылдар жасап келеді және ол сәт сайын өзгеріп, өрлей дамыған саналы тірлік адамзат еншісіне ғана тиісті сол тірлік дамуының бағбаншысы-тәрбие. Ұрпақ тәрбиесі - қай заманның, қай қоғамның болмысын көкейкесті мәселесі болып келгендігі дәлелдеуді қажет етпейді. Қазіргі жас ұландар-болашақтағы еліміздің тіректері, еліміздің болашақ өкілдері болып табылады.

Ел Президенті 2030-жылға қарай Қазақстан Орталық Азия барысына айналады және өзге дамушы елдерге үлгі болады деген асқақ сезімді алға тарта отырып, «Біздің жас мемлекеттіміз өсіп-жетіліп, кемелденеді, біздің балаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді. Олар өз ұрпағының өресі биік, денсаулығы мықты өкілдері болады»-дейді. Ендеше, біздер ұстаздар қауымы 2030 жылдары еңбек етіп, ел басқаратын болашақ жастарымыздың білімділігі мен біліктілігін қамтамасыз етіп, Президентіміздің үкілі үмітін атқаруға барлық іс-әрекет, күш- жігерімізді жұмылдырғанымыз жөн. Жолдауда атап көрсетілгендей, өз болашақ ұрпағының жауапты да жігерлі болып, өресі биік жеткішекті тәрбиелеуде мұғалімнің жаңаша ойлау түрін педагогикалық іс-әрекеті ғылыми тұрғыда ұйымдастырғанда ғана қол жетеді. Ол үшін оқу үрдісінің мәні заңдылықтарын жетік білу, жаңа оқу технологиясын жетік білу және олардың бойындағы ерекше қасиетті бағалап, өмірден өз орындарын табуға көмектесу де қосылады.

Тарихта халыққа басшылық етіп, әр салада жаңалықтар ашып, таңдаулы шығармалар мен қызметтер ұсынған дарынды қабілеттер аса жоғары бағаланған. Оларға дұрыс тәрбие берудің алғы шарты-дарын иелерін жастайынан таңдай білу.

Талабы таудай, қабілеті - қарым мол ізденімпаз жастар көбейіп адамзат игілігіне үлес қосып жатса, олар ұлтымыз үшін мақтаныш, іліміз үшін абырой. Жалпы дарынды баланы таңдап алу ұзақ уақыттың жемісі десек қателеспейсіз. Мектепке оқу-тәрбие жұмысындағы әдіс-тәсілдің қай-қайсысы болсын, негізінде оқупшлардың сана-сезімі, ақыл-ойын мақсат ететін болғандықтан олардың дара ерекшеліктерін біліп, санасып отыру қажет. Дарынды балаларға білім беруді әр ғалымның бүгінгі даму дәрежесіне сәйкес жүргізу бір жағынан қоғамға талантты мамандар даярлауда тиімді болса, екінші жағынан ерекше дарынды балалардың тек өзінің интеллектуалдық дамуын қанағаттандыруды қамтамасыз етеді. Жас өркеннің бойындағы табиғат берер ерекше қабілетті, дарыңдылықты тани білу, оның ары қарай дамуына бағыт-бағдар бере білу ерекше қиын іс. Алайда әр баланың жеке қабілетін анықтап, оны сол бағытта жетелеу — ұстаз парызы. Ұстаз болу жауапты да қиын мамандық. Баланы заманына қарай икемдеп, өз заманының озық өнегесін оның санасына сіңіре білу, оларды шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту — бүгінгі күіннің басты талабы.

Дарынды оқушымен жұмыс істейтін әрбір мұғалімнің көкейінде мынадай сан қилы сұрақтар тұрары сөзсіз. "Дарындылық, даныпшандық, қабілеттілік дегеніміз не?, "Дарындылықтың пайда болу негізінде қандай себеп жатыр: қоршаған орта ма, тұқымқуалаушылық па, әлде тәрбие ме?", "Оқушы дарындылығын, оның әлеуетті қабілетін қалай анықтауға басады?", "Дарындылықты анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің қайсысы нәтижелірек, қайсысы тиімдірек?", "Неліктен кейбір адамдардың (Паскаль, Моцарт, Гаус, Гете, Архимед, т.с.с.) қабілеті ерте жасында байқалады, ал тағы басқа біреулердікі (Нъютоп, Гегель Дарвин, Менделеев, Декарт, т.с.с.) ересек жаста пайда болады?" Осы сұрақтарға талмай жауап іздеп және соны таба білген мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс жасай алмақ. Оқушы дарындылығының дамуы, қабілетінің ашылуы көбіне мұғалімнің кәсіби біліктілігіне және оның тұлғалық қасиетіне байланысты екені айдан анық.

Көбіне "Дарынды оқушы - бұл жақсы оқитын оқушы" деген пікір қалыптасқан. Белгілі ағылшын психологі П.Торранстың зерттеулері бұл пікірдің мұғалімдер арасында да жиі кездесетінін анықтады. Оларға оқуда қиыншылық туғызбайтын, тәртіпті ұйымшыл, білімді, тұрақты, ұғымтал, өз ойын нақты және түсінікті жеткізе алатын оқушылар көбірек ұнайды. Ал қисынсыз сұрақтар қоятын, өз жұмысымен ғана айналысатын, тәуелсіз, көбіне, түсініспеушілік туғызатын, қиялы, әр нәрсеге көзқарасы бөлек оқушылар ұнамайды. П.Торранстың зерттеуі нақ осы қасиеттер оқушының шығармашылық дарындылығын көрсететіні және оның нашар оқитын оқушылардың арасында да аз емес екендігін айқындаған. Сондықтан мұғалімдер осы зерттеудің нәтижесін есте ұстағандары жөн. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты - олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушының танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады.

Дарынды оқушымен жұмыс жүйесінде мұғалім маңызды орын алады. Оқушының болашақтағы мамандығына байланысты, яғни кәсіби тағдыры тек қана жақсы мұғалімге байланысты. Өкінішке орай дарынды баланы анықтау, дамыту, оған қолдау көрсету қазіргі уақытта білім жүйесіндегі қолға алынып жатқан өзекті мәселе екеніне қарамастан еліміздегі жоғары оқу орындары осындай категориялы оқушыларымен жұмыс істейтін мұғалімдерді даярлау мәселелерін нақты әрі мақсатты қарастырмаған. Мектепте мұғалімдер мен психологтардың дарынды оқушылармен жұмыс істеу тәжірибелері жеткіліксіз. Дарынды оқушыны анықтау, дамыту және оқытуға арналған ғылыми-әдістемелік оқулықтар тапшы. Сондықтан әрбір мұғалім өзінің жинақтаған және семинарларда алған тәжірибесі деңгейінде ғана оқушымен жұмыс жасайды. Ал бұл дарындылық мәселесін шешуге қиындықтар туғызады. Сондықтан арнайы дайындықтан өтпеген мұғалімдер дарынды оқушымен жұмыс жасаған кезде мынандай келеңсіз жағдайларға душар болады:

көптеген жағдайда дарынды оқушыларға немқұрайлы қарайды және олардың ішкі жан дүниесіне үңіле алмайды;

тіпті дарынды оқушыларды жақтырмайтын да жағдайлар кездеседі, себебі олар оның беделіне қауіп төндіреді;

дарынды оқушының ерекшелігін, қажеттілікітерін және онымен жұмыс жасаудың кешенді диагностикалық әдістемелерін білмегендіктен дарынды оқушыны анықтауда төмен нәтижелер көрсетеді;

олар дарынды оқушымен жекелей, арнайы жұмыстар жүргізбейді, ал жұмыс жасаған күннің өзінде оған тапсырма берген кезде оның қиындығынан, яғни сапасынан гөрі көптігіне көңіл бөлу арқылы қателіктер жібереді;

дарынды оқушылар мұндай мұғалімдер үшін тек қана оқу жағынан ғана емес, сонымен қатар тәрбие саласында да қиындықтар туғызады;

олар оқушы дарындылығын дамытудағы ғылыми-зерттеу жұмыс қажеттігін сезінбейді.

Ал біліктілігі жоғары немесе арнайы дайындықтан өткен мұғалімдер өзінің мынадай қасиеттерімен ерекшеленеді:

дарындылықты анықтау, дамыту мәселесіне ерекше көңіл бөледі және сол бағытта талмай жұмыс жасай алады;

олар дарынды оқушыға қосымша тереңдетілген бағдарламалар жасай алады және олардың өздігімен жұмыс істеуіне, шығармашылық ізденістеріне қажетті кеңестер бере алады;

жұмысқа қажетті материалдар мен тиімді әдістерді таба біледі және жұмыстың мақсатын нақты қоя алады;

оқушыға дұрыс бағыт-бағдар беру арқылы оның ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысуына көмек жасай алады;

педагогикалық үрдісті диагностикалау жұмысын жүргізе алады және оларды бір-бірімен байланыстыра алады;

дарындылықты анықтауда әр түрлі психодиагностакалық әдістемелерді, ал дамытуда оқытудың әр түрлі жаңа технологияларын тиімді қолдана біледі.

Бұл-ұстаз парызы. Дарынды оқушымен жұмыс істейтін мұғалімге қойылатын педагогикалық-психологиялық талаптарды мынадай бөліктерге бөлуге болады.

1. Мұғалімнің бағыт-бағдарына байланысты талаптар:

дарынды оқушымен жұмыстың әлеуметтік қажеттілігін сезінуі;

оқушыны жақсы көруі және қабілетті жоғары оқушылармен жақсы қарым-катынаста болуы;

дарынды оқушымен жұмысқа тұрақты қызығу танытуы және нәтижелі әдіс-тәсілдерді талмай іздеуі;

дарынды оқушының ата-анасымен тығыз байланыс орнатуы;

дарынды оқушымен жұмыс кезінде жоғары нәтижелерге жетуге ұмтылуы;

2. Мұғалімнің біліміне қойылатын талаптар:

өзінің сабақ беретін пәнін мемлекеттік стандар деңгейінен жоғары деңгейде білуі;

қызмет нысанын, яғни бірыңғай педагогикалық, үрдісті білуі;

оқушы дарындылығының моделін білуі;

жеке тұлға теориясын, оны қалыптастырудың әдіс-тәсілін білуі;

дарынды оқушыны анықтаудың психодиагностикалық әдіс-тәсілін білуі;

қазіргі заманға сай оқытудың жаңа технологияларын білуі;

дарынды оқушыны оқыту, тәрбиелеу үрдісінде үлгірімге ғана көңіл бөлмей, оның басқа көрсеткіштермен байланысына да көңіл бөлуі;

дарынды оқушылардың ерекшелігін ескере отырып, оларға шығармашылықпен жұмыс жасайтын тапсырмалар дайындай білуі.

3. Мұғалімнің іскерлігіне қойылатын талаптар:

дарынды оқушыны анықтау әдістермен жұмыс жасай алуы;

дарынды оқушыларды (жекелей және топпен) оқытуға арналған тереңдетілген бағдарлама құрастырып, сонымен тұрақты жұмыс жасай білуі;

оқушы дарындылығын дамытуға қажетті зерттеу жұмыстарын жүргізе алуы;

дарынды оқушыны зерттеуге психодиагностикалық күнделік жүргізуі;

оқытудың инновациялық технологияларын, дифференциалды әдісін қолдана білуі;

оқушылармен қарым-қатынасын психологиялық тұрғыдан сауатты орната білуі;

дарынды оқушыны оқытудың нәтижесін нақты бағалай білуі;

дарынды оқушының ғылыми-ізденіс жұмыстармен айналысуына жетекшілік етуі;

дарынды оқушыны олимпиадалар мен сайыстарға дайындауда жетістікке жете алатындай деңгейде жұмыс жасауы;

дарынды оқушының ата-анасына әр түрлі педагогикалық-психологиялық кеңестер беруі;

Қорыта келгенде, қабілетті дарынды оқушыларды таба біліп, әрқайсысына жеке тұлға ретінде қарап, олардың өздеріне деген сенімін арттырып, өзара қатысты жақсартып ата – ана -----► мектеп -----► оқушы-----► ұстаз байланысын жоғары ұстап, шығармашылықпен жұмыс істеп, оқушының білімге ынтасын арттыру қажет. Ең бастысы, табиғаттың адамзатқа берген тамаша сыйын одан әрі дамытып, ерекше қабілетті оқушыны дарынға айналдыра білейік дегім келеді.

Қолданған әдебиеттер тізімі

“Дарын” ақпарат-әдістемелік жинағы, №3, 5. 2004. 24 б.

Ұ.Б. Жексенбаева Балалардың дарындылығын диагностикалау «РИДиАЛ» баспасы Алматы 2005 бет 5

// Ұлағат Ғылыми – психологиялық және педагогикалық басылым № 4, 5, 2005. 54 б.

Шығармашылық дарындылықты дамыту бағдарламасы- Алматы: Рауан,1997. 122 б.

И.Б.Отческая Одаренность и ее формирование на современном этапе развития школы- Астана:«Дарын», 2006., - 149с

З.Б.Мадалиева Психология одаренности, методическое пособие, Алматы 1999