Сағынтаев Латын әліпбиіне көшу жөніндегі Ұлттық комиссияның отырысын өткізді

Бүгін Үкімет үйінде Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Бақытжан Сағынтаевтың төрағалығымен қазақ алфавитін латын жазуына аудару жөніндегі ұлттық комиссияның бірінші отырысы өтті.

Ұлттық комиссия Үкіметтің жанындағы консультативтік-кеңес беру органы болып табылады, оның негізгі мақсаты мен міндеті - қазақ әліпбиін латын тіліне аудару бойынша ұсыныстар дайындау және бекіту, жұмыстың сапасын үйлестіру және бақылау, деп хабарлайды ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі.

Бақытжан Сағынтаев төраға болып табылатын Ұлттық комиссияның өзге мүшелері - төраға орынбасары - Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары Е.Досаев, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің, «Нұр Отан» ХДП, ҚР Парламенті, ЖОО, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық ұйымдар, белгілі ғалымдар мен қоғам қайраткерлері өкілдері қатысты. Комиссияның жұмыс органы - Мәдениет және спорт министрлігі.

«Латын әліпбиіне көшу біздің еліміз үшін ерекше тарихи оқиға», - деп атап өтті Бақытжан Сағынтаев. «Мемлекет басшысы атап өткендей, Қазақстан тарихы ғасырлар бойы тұңғыш рет өзінің алфавитін сыртқы бастамаларсыз, өз бастамасымен және халықтың еркімен өзгертеді. Бұл міндетті табысты жүзеге асыру өте маңызды және бізге үлкен жауапкершілік жүктейді».

Мәдениет және спорт вице-министрі А. Раимкулов, Білім және ғылым министрі Е.Сағадиев, Қаржы министрі Б. Сұлтанов латын әліпбиіне аудару бойынша жұмыстың негізгі бағыттары туралы баяндамалар жасады. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары Е.Досаев, «Нұр Отан» ХДП Төрағасының бірінші орынбасары М.Кул-Мухаммад, діни және азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі министр Н.Ермекбаев, А.Байтұрсынов атындағы тіл білімі институтының директоры Э.Кажыбек, филология ғылымдарының докторы, профессор, Абай атындағы Қазақ ұлттық университетінің жетекшісі Т. Айапов.

Қазақ әліпбиін 2025 жылға дейін латын тіліне аудару кезеңдерде жүзеге асырылуы тиіс. Бірінші кезең: 2018-2020 жж., Екінші: 2021-2023 жж., Үшінші: 2024-2025 жж.

Ұлттық комиссияның арнайы бақылауында оқу корпусын апробациялау, оқыту, нормативтік базаны құру және тұтастай алғанда жаңа алфавитті практикаға енгізу процесі болады.

Кездесу барысында алдына қойылған міндеттерді орындау үшін төрт арнайы жұмыс тобын құру туралы шешім қабылданды. Біріншісі жазба (латын графикасы үшін қазақ алфавитінің орфографиялық және ортофизикалық ережелерін әзірлеу үшін). Екінші - әдістемелік (оқыту әдістерін әзірлеу, оқыту және оларды білім беру жүйесіне бірте-бірте енгізу). Үшінші терминологиялық (латын графикасы негізінде қазақ тілінің терминологиялық қорын жүйелендіру үшін). Төртіншіден, сарапшы және техникалық (Латын графикасын IT-технологияларға бейімдеу үшін). Топтардағы жұмыс лингвистиканың тиісті салаларының мамандарын тартады.

Естеріңізге сала кетейік, Бір күннің ішінде кириллицадан латын тіліне аударатын сайтты қазақстандық бағдарламашысы Айбар Махат ашқан болатын. Ол латын алфавитін енгізуді жеңілдету үшін сайт құрды.

«Президент Латын әліпбиіне көшу туралы жарлық шығарған кезде, ол 26-қазанның 27-сінде Ақорда сайтында жарлық шығарды, ал кириллицаден латынша мәтіндерді аударуға арналған қызметтер жоқ, мен сайтты түнде жасап бастадым. Адамдарға өту оңай болмайды, адамдарға жеңілдету үшін осындай қызметті құру туралы шешім қабылдадым. Мен бастапқыда адам атын аудара алатын етіп жасадым, содан кейін менен үлкен мәтіндерді аударуды сұрады, сәйкесінше келесі қадамда үлкен мәтіндерге арнап жасадым. Мәтін кез келген мөлшерде болуы мүмкін, бағдарлама Президент берген жарлық ережелеріне сәйкес өте дәл аударылады», - дейді бағдарламашы Айбар Махат.

Сайтты әзірлеуші, кириллицадан латын жазуына көшу тек еліміздің ғылыми қоғамдастығына пайда әкелетініне және қазақ тілін түпнұсқалы, жалпыға қолжетімді кодтау тілінің қазақстандық бағдарламашыларына қолжетімділігіне байланысты қазақ тілін әлемдік лингвистикалық отбасына енгізуге мүмкіндік беретініне сендірді.

«Енді бәрі оңай болады, латын тіліндегі скриптте әмбебап кодтауды қолдана аламыз. Интернетте жұмыс істеу жеңілірек болады, бағдарламалау ағылшын тілінде және мүмкін, ол жас буынға бағдарламалауда дамуға серпін береді. Бағдарламалау тіліне латын жазуын түсіну оңай, себебі әрбір бетте нақты кодтау бар. Латын әліпбиіне баратынымыздан бастап, ағылшын тілінде қолданылатын әмбебап кодтаманы қолдана аламыз. Қазақ тіліндегі сайттар қазір латын тілінде болған кезде белгілі бір кодтауды қосу керек, себебі кейбір браузерлер кириллица алфавитін танымайды және қолдамайды», - дейді Махат.

Еске салайық, бұрын филология ғылымдарының докторы, профессор, филология ғылымдарының докторы, ЕҰУ филология факультетінің деканы Гумилев Шолпан Жарқынбекова латын графикасында қазақ әліпбиін дамытуда ғалымдардың қиындықтары туралы айтқан болатын.

Ал жазбамыздың ауысуы аудармаға әсер етпейтіндігі туралы маман айтқан еді. Интернеттің дәуірінде сіз қазақ латын әліпбиіне қиындықсыз және қысымсыз бейімделе аласыз, - деді ақын және аудармашы Бақытжан Қанапьянов.

«Тамыз-қыркүйек айларында, жаңа алфавитке ауысу жобасы талқыланып жатқанда, мен Қазақстан Жазушылар одағында бұл жобаны қолдаймын және қазақ әліпбиін латын графигіне көшіру туралы менің ой-пікірлерімді білдірдім», - деді ол.

Ақын атап өткендей, бұл процесс күрделі және қазақ тілін одан әрі дамытуға және оның жаһандық ақпараттық кеңістікке енуіне жағдай жасауы қажет.

«Анықтамалық әдебиеттердің өзі және әдістемелік құралдар және бұл шын мәнінде ұлттық іс-әрекеттегі үлкен көмек болатын барлық нәрсе қажет», - деп жалғастырды ол.

Ақын, суреттеулер мен метафоралардың іргетасы ғасырлардан бері келе жатқанын айтты. Мәселен, ғасырдан ғасырға дейін, мыңдаған жылдардан бастап мыңжылдыққа дейінгі рок-картиналар, осы немесе өзге алфавитте қалыптасып, әртүрлі сөзді қалыптастыру жүйелерін өздерімен бірге алып жүрді.

«Менің аударма тәжірибемнен суреттеу немесе метафораны жеткізу оңай деп білемін, себебі олар алфавиттік реформадан тәуелді емес. Олар көрнекі суретінің арқасында суреттеу мен метафора болып қала береді. В. И. Даль түсіндірме сөздігіне сәйкес, славян диалектілерде ең көп болған түркизмдер кириллица таңбаларымен безендірілген. Интернеттің дәуірінде үйлесімді түрде қазақ алфавиті қайта жаңғыртылады. Қиындықсыз және қысымсыз. Бұл Абай тілінде және Пушкин тілінде жұмыс істейтін ақынның субъективті көзқарасы», - деп түсіндірді ол.

Сонымен қатар, Бақытжан Қанапьянов қазақ әдебиетінің көркем аудармасындағы жаңа жағдайларға, яғни латинизацияланған өрісте туындауы мүмкін мәселелер туралы әңгімелеп берді.

«Соңғы жылдары аудармашы немесе ақынның (бұл жағдайда қазақ әдебиетінің өкілін) мәтінін көркем өңдеуге дейін, жазушы, ақын және аудармашы шығармашылық шеберханасында интернет-ресурстарды енгізу арқылы, субтитр ретінде (әлемдік тілдерде, ағылшын тілінде) , Француз тілі және т.б.) Интернеттегі аударма мәтінін қолданады. Кейде түсініспеушілік дағдайлары болып жатады, егер сен компьютерге сенсеңіз. Тәжірибеден мысал. «Балбал» сөзі компьютермен «баллада» сөзі ретінде берілді және осылайша аударма тұпнегізді өзгертіп жіберді. Сондықтан ғаламтордағы барлық компьютерлік технологиялармен бірге, тәжірибе қажет және өтпелі кезеңде әсіресе өзекті болып табылатын редактор, кеңесші, рецензент, корректор, адам факторының өзіне адамның бақылауы қажет», - деді ақын.

Сарапшының айтуынша, заманның рухы жаһандану дәуірінде жаңа жағдайлар мен өмір сүру формаларын қалыптастырады.