Рудольф Карнап философиясындағы ерекшеліктер
Жанатаев Данат, ф.ғ.к., әл-Фараби атындағы ҚазҰУ доценті
Қасымова Балжан, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, қазақ филологиясы мамандығының 1 курс магистранты
Рудольф Карнап - логикалық атомизм мен позитивизм идеяларын дамытқан неміс және американдық философ. Ол сынға әрқашан байсалдылықпен қараған, өзінің теориялық жүйесінің жекелеген ережелерінің қателігін мойындаудан қорықпады. Маңызды мәселелерге қатысты ұзақ және жемісті шығармашылық жолында өз көзқарастарын бірнеше рет өзгерте отырып, Карнап соған қарамастан адалдықты сақтап қалды. Карнап көзқарастарының эволюциясы негізінен оның ұстанымының икемділігіне, ғылыми практикамен жақсы үйлесуіне байланысты болды.
Рудольф Карнаптың философиялық көзқарастарын 3 кезеңге бөліп қарастыруға болады:
Философиялық шығармашылығының алғашқы кезеңінде Б.Расселл мен Л. Витгенштейннің логикалық атомизмінде баяндалған көзқарастарын тікелей қабылдау және дамытумен сипатталады. Ол философияны тек физикализм (қазіргі физика тілі негізінде барлық ғылыми білімді біріктіру идеясымен сипатталатын ғылым философиясы саласындағы зерттеу бағыты) тұрғысынан қарастырады, яғни негізгі мазмұны жаратылыстану ғылымдарының мағыналарын қарастыру және декодтау болуы керек. Осы кезеңде Карнап өзінің верификация принципін алға тартты.
Екінші кезең философтың философиялық білімнің логикасына көп көңіл бөлді. Карнап философияның көмегімен барлық білім дұрыс көрсетілуі керек деп санайды. Бұл жағдайда филосфиядағы айтылған болжамдардың толықтығы (барлық қажетті бөліктердің болуы), сондай-ақ өзара дұрыс орналасуы жаратылыстану ғылымдарына өз көмегін тигізеді.
Философиялық шығармашылығының үшінші кезеңі логикалық формализмнен белгілі бір ауытқуымен сипатталады. Карнап өзінің алғашқы сенімдерін сыни тұрғыдан қайта қарастырады және жоққа шығарады. Ол шындықты шектеулі және формальды модель арқылы сипаттау мүмкін емес деген тұжырымға келеді, ол логикалық тіл болып шығады, айтылған сөздің мағынасының философиясын, сондай-ақ индуктивті білім логикасын дамыта бастайды.
Логикалық көзқарасы. Карнап «ғылым философиясын» жаратылыстану ғылымдарын философиялық тұрғыдан талдау арқылы ақиқат, мағына, аксиома(барлығы жаратылыстану теорияларына қатысты), ғылым заңы, ғылыми түсіндіру және болжау, себеп, ықтималдық, гипотезаларды растау және теріске шығару және т.б. сияқты ұғымдарды нақтылау мақсатында қолданылады дейді.
Философиялық көзқарастар. Философ Карнап Вена шеңберінің неопозитивизмінен бастап "либералды эмпиризмге" дейінгі күрделі эволюцияны бастан өткергендіктен, объективті шындық туралы ілімдердің мағыналығын бұрынғы позитивистік теріске шығарудың материалистік тенденциямен қайшылықты байланысы болды. Соңғысы заттар мен олардың қасиеттерінің логикалық жүйелерден тәуелсіздігін және жүйелердің семантикалық қасиеттерінің заттар арасындағы қатынастарға тәуелділігін мойындауда көрініс тапты.
Карнап, ең алдымен, алынған нәтижелерді ғылыми зерттеудің нақты тәжірибесімен мүмкіндігінше жақсы үйлестіруге тырысты.
Карнаптың еңбектерінде логика құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар зерттеу пәні ретінде де әрекет етеді. Карнаптың логикалық синтаксис пен семантика саласында, дедуктивті ғылым әдіснамасында және индуктивті логика жүйелерін құруда алған нәтижелері бағдарламалық жасақтама үшін маңызды болды.
Карнап эмпиризмнің жақтаушылары бола отырып, танымдық мағынаны ұғымдардың тікелей байқалатын мазмұны ретінде түсіндірді. Терминдердің мағынасы олардың эмпирикалық анықтамасымен, ал мәлімдемелердің мағынасы олар білдіретін (мүмкін немесе өзекті) жағдаймен анықталды.
Бастапқыда логикалық позитивистер, соның ішінде Карнап, тұжырымның мәні оның эмпирикалық тексеру – тексеру шарттарымен анықталатын верификация теориясын жақтады. Бұл теория танымдық маңызы бар мәлімдемелерді бөлектеу үшін өте қарапайым және айқын критерий ұсынды. Яғни қандай да бір критерий, тұжырым тексерілсе ғана маңызды болады. Эмпирикалық мағынасы жоқ мәлімдемелерді Карнап жалған мәлімдемелер деп жариялады. Ерекшелік тек ережелер үшін жасалды, Карнаптың пікірінше, нақты мазмұны болмаса да, логика мен математиканы мағынасыз деп атауға болмайды, өйткені олар тілдің құрылымын білдіреді және шығыс сызбаларын жазу ретінде қызмет етеді (яғни олар аналитикалық мәлімдемелер).
Карнаптың философиялық көзқарастары практикамен жақсы үйлескендігімен ерекшеленеді.