Мұхамедрахим Қыдырбайұлы. Күнгей Тарбағатай археологиялық ескерткіштерін UNESCO тізіміне ендіру жолы
Тарбағатай тауларын алғашқы адамдар б.з.д 4 мың жыл бұрын мекендей бастаған. Ғарыштан қарағанда тау жондары батыстан шығысқа қарай ені 55 км, ұзынды 300 км жоталарды құрайды.
Аймақ шығысында Қытай Халық Республикасымен шектеседі.
Тарбағатай археологиялық ескерткіштері жөнінде Әлкей Марғұлан ұсынысымен 1980 жылдары атақты түрколог Алтай Аманжолов Үржар, Таскескен, Мақаншы өңірлерін аралап картаға түсірген. Сондай-ақ археолог Амантай Исин, Ғани Омаров, өлкетанушылар Жарқын Шәкәрім, Орзамбай Тұрғазин, Құсмилия Нұрқасымов, Серікбай Түгелов т.б адамдар мол материалдар жинастырып, ғылыми-әдеби еңбектер жазған.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
Аса көрнекті лингвист-ғалым, түрколог Алтай Аманжолов (1934-2012) 1980 жылы Әлкей Марғұланның тапсырмасымен Үржар, Таскескен, Мақаншы өңірлеріне сапар шегіп археологиялық барлау жұмыстарын жүргізген. Ондағы жинақталған материалдар (петроглифтер, сақ қорғандары т.б) Қазақстанның Археологиялық картасына енгізілген.
2006 жылы "Көкше" Академиясының қолдауымен (ректоры Жанат Қасым) Таскескен петроглифтерін зерттеу жұмыстарына кіріскенде әлемге әйгілі ғалымдар Зейнолла Самашев пен Виктор Зайберт бізге бабасын берген еді.
2020 жылдың шілдесінде Таскескен ауылында тұратын Тарбағатай петроглифтерінің білгірі, өлкетанушы, ардақты азамат Оразамбай Тұрғазин ағаймен кездесудің сәті түсті.
Қазақстанның белгілі өнер һәм қоғам қайраткері Жарқын Жақияұлы Шәкәрім (1947-2019) Таскескен петроглифтері туралы үлкен еңбектер қалдырды. Ол 1970 жылдары тас суреттерді қағаз бетіне түсіріп газет-журналдарға жариялады. Жарқын ағамыздың аталмыш еңбегіне ұлы ғалым Әлкей Марғұлан жоғарғы баға берген.
https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC
Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің археология кафедрасының меңгерушісі, "Үржар" археологиялық ғылыми экспедициясының жетекшісі, Ғани Омаров соңғы жылдары Күнгей Тарбағатай өлкесіндегі тарихи-мәдени объектілерді зерттеу ісіне белсенді араласуда. оның жетекшілігімен Ақшәулі маңы мен Ортакөң сайларындағы қола дәуір ескерткіштері мен сақ жебелерін анықтау барысында студенттер, магистранттар және университет ұстаздарының қатысуымен көлемді археологиялық барлау жұмыстары жүргізілді.
https://www.litres.ru/g-ani-omarov/praktikalyk-arheologiya/chitat-onlayn/page-3/
https://www.litres.ru/g-ani-omarov/praktikalyk-arheologiya/chitat-onlayn/page-3/
https://cyberleninka.ru/article/n/shy-ys-aza-stanny-mayemer-m-denieti/viewer
https://cyberleninka.ru/article/n/rzhar-audanynda-y-2017-zhyl-y-arheologiyaly-barlau-zh-mystaryny-n-tizheleri-aza-stanny-kieli-geografiyasy-ha-ynda/viewer
Негізгі еңбектері:
Омаров Ғани. Практикалық археология. Алматы, 2015. Әл Фараби атындағы Қаз ҰУ, 180 бет
Омаров Ғ, Бесетаев Б.Б.Үржар ауданындағы 2017 жылғы археологиялық барлау жұмыстарының нәтижелерә (Қазақстанның киелі географиясы хақында). https://cyberleninka.ru/article/n/rzhar-audanynda-y-2017-zhyl-y-arheologiyaly-barlau-zh-mystaryny-n-tizheleri-aza-stanny-kieli-geografiyasy-ha-ynda/viewer
Бесетаев Б.Б. Тарбағатайдың күнгейіндегі көне ескерткіштер. Алаш, №6, 2017
Омаров Ғ.Қ, Бесетаев Б.Б, Сағындықова С.Т. Үржар ауданында 2016 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының алдын-ала қорытындысы// Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған "Халық - тарих толқынында" мемлекеттік бағдарламасы аясындағы "Археологиялық зерттеудің жаңа әдістері" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. 30 қараша 2016 ж. / жауапты ред. Ғ.Т.Бексеитов. - Алматы: қазақ университеті, 2016
Омаров Ғ.Қ, Жұматаева Р.С, Сагатаев С.А. ШҚО Үржар ауданында 2015 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары // "Қазіргі жоғарғы білім жүйесіндегі археология, этнология және музейтану" атты "ҮІІІ Оразбаев оқулары" халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция материалдары / Жауапты ред. А.Б.Қалыш. - Алматы: Қазақ университеті, 2016. - С. 162
Демек, Ғани Омаровпен бірге болашақ археологтар: Бесетаев Б.Б, Жұматаева Р.С, Сагатаев С.А, Сағындықова С.Т. 2015-2017 жылдары Күнгей Тарбағатай археологиялық ескерткіштерін барлау мен зерттеу жұмыстарына қатысқандарын мақтанышпен айтуға болады. Ғ.Омаровтың пайымдауынша қола дәуір петоглифтері денудациялық үрдіске (мүжілу) ұшыраған.
Ғани Омаровпен және оның командасына жетістік тілеймін.
2015 жылы археолог Амантай Исин, өлкетанушы Құсмилия Нұрқасымов т.б археологиялық экспедиция мүшелері Үржар маңындағы Бургон (Бұрған) ауылынан тік қатпарлы жартас сайлардан басталатын, адам аяғы баспаған биік тау бөктерінде орналасқан Ақперлі петроглфтеріне сапар шегіп, мол сенцациялық материалдар жинақтады.
Археолог Амантай Исиннің айтуынша аталмыш жерде "Күн басты" адам бейнесінің табылуы - ол жердің аса киелі мекен болғанын айғақтайды. Өкінішке орай ол тас суретер мүжілу үстінде. Сол себепті оны UNESCO тізіміне енгізу кезек күттірмейтін мәселе.
Өлкетанушы, ақын, педагог һәм жыршы Құсмилия Жырғалыұлы Нұрқасымов ұзақ жылдар Үржар аудандық оқу бөлімін басқарды. Ол кейінгі жылдары Тарбағатай археологиялық ескерткіштерінің сақталуы мен қоғалуына зор үлес қосып жүрген азамат.
Үржар аудандық өлкетану музейінің директоры Серікбек Түгелов өңірдегі археологиялық ескерткіштерді қорғау мен насихаттауда үлкен жұмыстар атқарып жатыр.