Қазақстандағы дін

Қазақстан биыл тәуелсіздігінің 30 жылдығын атап өтуде. Тарихи стандарттар бойынша осы шағын кезеңде Қазақстан өз тарихында жаңа кезең ашты, өз дамуында үлкен нәтижелерге қол жеткізді. Қазақстан дін саласында да белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. 30 жыл ішінде Қазақстан КСРО құрамындағы атеистік мемлекеттен демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекетке айналды, оның ең жоғары құндылықтары адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары болып табылады. Қазақстан Республикасы 30 жыл бойы тиімді мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету жолымен дін саласындағы салмақты саясатты сенімді түрде іске асырып келеді. Қазақстанда Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап дінаралық татулық пен келісімді қалыптастыру және қолдау жөніндегі Белсенді мемлекеттік саясатымен ерекшеленетін зайырлы мемлекеттің өзіндік бірегей моделі құрылды.

Еліміздің Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев "Қазақстан-2050 "Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" атты Қазақстан халқына Жолдауында:" мемлекетіміздің зайырлы сипаты – Қазақстанның табысты дамуының маңызды шарты. Мұны қазіргі және болашақ қазақстандық саясаткерлер, барлық қазақстандықтар нақты түсінуі тиіс. Біз мұсылман үмбетінің бір бөлігі болғанымызды мақтан тұтамыз. Бұл біздің дәстүріміз. Бірақ біздің дәстүріміз бен зайырлы қоғамымыз бар екенін, Қазақстан зайырлы мемлекет екенін ұмытпауымыз керек " [1].

Зайырлы мемлекеттің негізі-ар-ождан бостандығы, діни нанымдардың теңдігі, діни конфессияларға қатысты саяси биліктің бейтараптығы. Зайырлы мемлекет азаматтардың діни сенім бостандығы құқығын және діни бірлестіктердің қызметін жүзеге асыруын құқықтық реттеуді жүзеге асырады. Мемлекет пен діни бірлестіктер арасындағы қатынастар жүйесі қоғамдық қатынастардың бүкіл жүйесінен оқшауланбаған. Діни бірлестіктер қазақстандық қоғамның бір бөлігі, институттары, ал діндарлар-Қазақстан Республикасының толыққанды азаматтары болып табылады.

Жоғарыда айтылғандардың мәнмәтінінде зайырлы сипат – қазіргі заманғы құқықтық қазақстандық мемлекеттің құрылуы мен жұмыс істеуінің негізгі қағидаттарының бірі екенін атап өткен жөн. Мемлекеттік билік органдары канондық құқық негізінде емес, Қазақстан Республикасының Конституциясы негізінде құрылады және әрекет етеді [2].

Қазіргі уақытта Конституцияның іргелі ережелері негізінде 2011 жылы қабылданған "Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы" ҚР заңы қолданылады, ол азаматтардың ар-ождан бостандығы құқығын Негізгі Заңда, халықаралық актілерде және Адам құқықтары туралы келісімдерде бекітілген құқықтық тетігі болып табылады. Зайырлы Қазақстан жағдайында діни бірлестіктерді мемлекеттен бөлу қағидаты басым мәнге ие, оған сәйкес:

- діни бірлестіктер саяси қызметтің субъектілері болып табылмайды;

- мемлекеттік басқаруға, мемлекеттік органдарды қалыптастыруға қатыспайды.

Конституция барлығына ар-ождан бостандығына кепілдік береді, сондай-ақ діни, этникалық және басқа да белгілер бойынша кемсітудің кез келген түріне тыйым салады. Ар-ождан бостандығы әр азаматтың өзі үшін рухани құндылықтар жүйесін өз бетінше таңдау құқығын білдіреді. Азаматтардың діни сенім бостандығына адам құқықтарын іске асыруды қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының поликонфессиялық ел ретіндегі өмірлік маңызды мүдделеріне жатады және оның демократиялық және құқықтық дамуының негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Қазақстан өз қызметінде адам құқықтары саласындағы жалпыға бірдей танылған халықаралық актілерге сүйенеді. Дін мен дін бостандығын қамтамасыз ету саласындағы қазақстандық нормативтік база жалпыеуропалық және әлемдік демократиялық стандарттарға сәйкес келеді[2]. Көптеген сарапшылардың қорытындыларына сәйкес, елдің заңнамасы ЕҚЫҰ және басқа да бірқатар халықаралық ұйымдар қабылдаған халықаралық стандарттардың негізінде жатқан негізгі қағидаттарға, сондай-ақ әлемнің дамыған демократиялық мемлекеттерінің тәжірибесіне сәйкес келеді. Адам бостандығы индексі бойынша елдер рейтингінде Қазақстан әлемнің 162 елінің ішінен 75-ші орынды иеленді. ҚР үшін индекс 6,99 - АРМ құрады-Армения мен Қырғызстан сияқты ЕАЭО елдеріне қарағанда төмен, бірақ Беларусь пен Ресейге қарағанда жоғары [5].

Республикада түрлі діндер мен конфессиялардың өкілдері арасында Бірге өмір сүруге және тиімді өзара іс-қимылға қолайлы жағдайлар қалыптасты. Қазақстандағы конфессияаралық қатынас моделі басқа елдер үшін бірегей үлгі болды. Әлемнің байлығы оның ерекше әртүрлілігінде екені белгілі. Осыған байланысты еуразияшылдықты зерттеуші Л. Н.Гумилевтің "этникалық әртүрлілік – адамзаттың өмір сүруінің оңтайлы Түрі"деп жазған тұжырымы заңды. Қазақстан "өркениеттер тоғысы"деп аталады. Қазақстан әлемдегі ең ірі діндер – ислам, христиан және буддизм арасындағы табиғи шекара болып табылады. Ғасырлар бойы мұнда әртүрлі халықтар мен этностардың өкілдері бірге өмір сүріп, жұмыс істеді.

Әлемдік дамудың қазіргі кезеңінде халықтың әртүрлі топтары өкілдерінің рухани, оның ішінде қоғам өмірінің діни құрамдас бөлігіне деген қызығушылығы айтарлықтай өсті. Бұл туралы соңғы жылдары Қазақстанда сенушілер санының артуы айтып отыр. Сарапшылардың бағалауы бойынша, сенушілер саны 1980 жылдардың ортасымен салыстырғанда 20-25%-дан 90-95% - ға дейін өсті. Діндарлардың саны бойынша дәстүрлі түрде мұсылмандар мен православиелік христиандардың діни бірлестіктері көш бастап тұр, олар 2009 жылғы жалпыұлттық санақ нәтижелері бойынша діндарлардың 90% - дан астамын құрайды. Атап айтқанда, халықтың 70,2% – ы өздерін мұсылман, 26,0% – ы христиан, 0,3% – ы иудаист, 0,1% – ы буддист, 0,2% - ы басқа діндердің ізбасарлары деп атады. Бұл ретте халықтың 2,8% - ы өздерін сенбейтіндер деп санады [3].

Сондай-ақ, статистикаға сүйене отырып, ғибадат ғимараттарының саны бойынша, егер 1979 жылы Қазақстанда небәрі 25 мешіт болса, 2020 жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша олардың саны 2690-ға жетті.

Қазақстан үшін дәстүрлі діндер (ханафи бағытындағы ислам және православиелік бағыттағы христиандық), сондай-ақ жаңа діндер мен конфессиялар ұсынған елдің конфессиялық әртүрлілігі қазіргі уақытта мемлекеттегі қоғамдық тұрақтылықты, бейбітшілік пен келісімді қамтамасыз етеді. Республикада көп ұлтты және көпконфессиялы Қазақстан халқының діни мүдделерін білдіретін 18 конфессияның өкілдері өзара іс-қимыл жасайды. Қазақстандағы діндер әртүрлі этностардың, тілдік, мәдени және әлеуметтік топтардың, әртүрлі діндерді ұстанатын, культтік практикамен және қоршаған әлемге деген көзқарастарымен ерекшеленетін адамдардан тұрады.

Біздің республикамыздағы қоғам тарихи және мәдени тұрғыдан негізінен екі дәстүрлі дінге – сунниттік исламға (ханафи мазхабы) және православиелік христиандыққа бағытталғанын ескере отырып, ең көп діни бірлестіктер мұсылман болып табылады, 2021 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша олардың саны 2691 болды. Қазақстандағы ізбасарлар саны бойынша екінші орынды 343 діни бірлестігі бар Қазақстанның Православие шіркеуі (ПЦК) алады.

Қазақстан үшін келесі діни бағыт-86 діни бірлестігі бар Рим-Католик шіркеуі (РКОО). Қазақстанның конфессиялық кеңістігінде елімізде 600-ге жуық протестанттық діни бірлестіктер елеулі орын алады. Жоғарыда айтылғандардан басқа 7 еврей қауымдастығы, буддизмнің 2 діни бірлестігі және басқа да бірқатар конфессиялар бар.

Соңғы жылдары Қазақстанға келетін миссионерлер санының өсуімен ерекшеленеді. Егер 2003 жылы елде 89 миссионер болса, 2011 жылы заң қабылданған кезде 200 миссионер жұмыс істесе, 2020 жылы тіркелген шетелдік миссионерлердің жалпы саны әлемнің 30 елінің 396-сын құрады. Пандемияға байланысты өткен кезеңмен салыстырғанда миссионерлер санының төмендеуі байқалады.

Қазіргі қолданыстағы "Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы" ҚР Заңы (2011 ж.) республиканың конфессиялық кеңістігінің құқықтық өрісін ретке келтірді. Тәуелсіздік жылдарында алғаш рет Қазақстан Республикасының дін саласындағы мемлекеттік саясатының 2017-2020 жылдарға арналған тұжырымдамасы қабылданды. Тұжырымдама мемлекеттік билік органдарының, діни бірлестіктер мен азаматтық қоғам институттарының дін саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту және қайта форматтау жөніндегі күш-жігерін шоғырландыруға, халықтың тарихи-мәдени мұрасының ерекшеліктеріне негізделген мемлекеттік-конфессиялық және конфессияаралық қатынастардың қазақстандық моделін одан әрі дамыту жөніндегі шараларды әзірлеуге және іске асыруға арналған. Дін саласындағы тиімді мемлекеттік саясаттың және заңды іске асырудың арқасында қазақстандық сегмент қайта құрылды: ескі мешіттер қайта жаңартылып, жаңа мешіттер салынды; рухани білім беру мекемелерінің желісі құрылды; исламдық баспа басылымдары пайда болды; сенушілер қажылық жасауға мүмкіндік алды. Конфессияаралық келісімді, азаматтардың діни сенім бостандығына құқықтарын және Қазақстандағы діни бірлестіктермен өзара іс-қимылды қамтамасыз ету саласында мемлекеттік басшылықты жүзеге асыратын негізгі институт ҚР АҚДМ дін істері комитеті болып табылады.

Өзінің тиімді саясаты мен қолданыстағы заң нормаларын сындарлы іске асыруының арқасында Қазақстанда діни негізде қақтығыстар жоқ. Мемлекеттің зайырлылығының және діни бірлестіктердің мемлекеттен бөлінуінің конституциялық қағидаттары өзара қолайлы шарттарда олардың ынтымақтастығының алғышарты болып табылатын мемлекеттің және діни бірлестіктердің құзыреті мен функциялары салаларын нақты бөлу арқылы іске асырылады.

«материал подготовлен в рамках участия в конкурсе журналистов, организованный Управлением по делам религии города Алматы»