Қазақ әндерінің сақтаушысына 150 жыл
Александр Затаевич дала ақындарының ұрпақтан ұрпаққа ауыз әдебиетмен жеткізген мәдени өнерін қағаз бетіне түсіріп, сақтап қалды. Ол заманның ақындары суырып-салма сөз өнерімен халықтың мұң зарын, мұқтаждығын домбырамен сүйемелдеу арқылы айтатын болған. Үлкен еңбек пен махаббат арқылы ол біздің халқымыздың ұмытылмас музыкалық мәдениетін сақтап қалды. Халық оны жақсы көрді, бағалады, әндерін сеніп тапсырды.
Біз Затаевич туралы өте көп білмейміз. Ресейде туылған, бәлкім, поляк әскерлерінің отбасында. 1904-1905 жылдары Варшавадағы Варшава консерваториясымен байланысты музыкалық сыншы болды. 1920 жылы Орынборға келеді. Сол уақыттан бастап ол Қазақстанның барлық жерлерін аралап, халық әндерін жинап, жазбаларын жаза бастады. Қазақ ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтының қамқорлығымен шығарылған «Қазақ халқының мың әні» атты шығармасы оның өмірлік жұмысы болды. Осылайша, ол әндер мен күйлердің 2 300-ге жуық данасын жиналғаны белгілі.
1935 жылы Затаевичпен есте қалған, жоғалып кетуден құтқарылған ақындардың алғашқы шығарылымы жарық көрді. 1963 жылы оның екінші басылымы - түсіндірме жазбаларымен толы қалың көлемде жарық көрді. Ол кітап дүкендерінен тез тарап, оқырмандарын дереу тапты, себебі ол бірегей ән мәтіні жазушысы болды.
Затаевичтің жинақтарына әлі күнге дейін тең келер туындылар жоқ. Оны жинаған құмарлық пен табандылықты тек қана өзін-өзі ұмытып, поляк халқының әндері мен поэзиясын жинаған Оскар Кольберг, фольклорист және этнографтың әрекеттерімен салыстыруға болады. Максим Горький Затаевичтің «Қазақ халқының мың әні» туралы былай деп жазды: «Бұл болашақ Моцарт, Бетховен, Шопен және Мусоргтар үшін мол материал». Көрнекті француз жазушысы Роман Ролланд Затаевичке жеке құттықтау жолдады: «Мен сіздің жұмысыңыздың керемет нәтижелеріне басымды ием, және сіз оны осындай ауыр жағдайда аштық пен эпидемия жағдайында аяқтағаныңызға өте қуаныштымын».
Затаевич Мәскеудегі Новодевичский зиратында, көптеген мәдениет қайраткерлерінің жанына жерленді. Оның мәйіті Антон Чеховтың қабіріне жақын орналасқан, ол қазақ халқының атынан салынған ақ мүсіннің ақ мәрмәрмен безендірілген. Зират басына орнатылған құлпытаста, сонымен қатар, домбыра ойнап отырған адамның бейнесін көруге болады.
«Сіздерге, менің қымбатты достарым, - деп жазды Затаевич қазақ достарына, - мен сіздермен бірге жасалған еңбегімді табыс етемін. Мен бұл еңбек жолында бар махаббатым мен бойымда бар барлық жігерімді салдым. Бұл жұмыста халықтың жан дүниесіне жақын ішкі гармониясыз бір де бір қадам алға баса алмайтын едік, осы түсіністіктің арқысында, мен, кездейсоқ жолаушы, қазақ халқын мәңгіге жақсы көрдім», деп жазды ол.
Қазақтың 1000 әнін жинау барысында табандылық танытқан мамандығы қаржыгер Александр Затаевичтің еңбегі ескеріліп, тұңғыш рет 1924 жылы Қазақ АКСР Халық әртісі» атағы берілді. Ал, Елубай Өмірзақовтар Халық әртісі атағын тек 1931 жылы ғана алған болатын. Алайда 1000 әнді жинақтау барысында елеулі үлес қосқан Ерзаковичтың да еңбегін ұмытпауға тиіспіз. «Затаевич елді аралап жинақтап шықты. Оған ешқандай дау жоқ. Бірақ оның жиғаны сарын еді. Бірінің мәтіні жоқ, бірінің сөзі жартылай жазылған. Осы олқылықты түзету барысында Борис Ерзакович көп еңбек сіңірді. Әндерді түгендеп, сөзін де тапқан да сол кісі болған.
1936 жылы Александр Затаевич өмірден озды. Қазақ халқы қазақ әндерін жинаушысын мәңгі есте сақтайды. 1954 жылы Мәскеуде оның қабірінде халық ақыны бейнесі бар ескерткіш орнатылды.