• 569663
  • 731
  • 16
Нравится блог?
Подписывайтесь!
Онлайн-трансляция "Седьмого канала"

Этнопедагогика пәні бойынша пайдаланылған әдебиеттер (Құр.М.Құрсабаев)

ЭТНОПЕДАГОГИКА ПӘНІ БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

(Құрастырған п.ғ.к Құрсабаев М.К)

 
  1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. А:1995
  2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасы һәм Қазақстан халқына арнаған Жолдауы. А.2006
  3. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. А.2006
  4. Гумилев Л.Н., - Этносфера: История людей и истроия природы,М.Экопрос,1993, 544с.
  5. Бромлей Ю.В.,- Очерки теории этноса,М: Наука, 1983
  6. Орлова Э.А.,- Введение в культурную антропологию,М:МГИК, 1994, 215 с.
  7. Кляшторный С.Г.,Султанов Т.И.,- Казахстан: летопись трех тысячелетий,А:Рауан,1992,374 с.
  8. Советский Энциклопедический словарь // п/р А.М.Прохорова, М:1982, 1600 с.
  9. Педагогическое наследие: Я.О.Коменский, Д.Локк, Ж-Ж.Руссо, И.Г. Песталоцци.,- сост.В.М.Кларин, А.Н.Джуринский,М:Педагогика, 1987,с. 411
  10. Коменский Я.А. Избранные педагогические сочинения, том 2, п/р А.И.Пискунова, М: Педагогика, 1982, с.575
  11. Байтұрсынов А.,-Ақ жол // Өлеңдер мен тәржімелер. Мақалалар мен әдеби зерттеулер,А:Жалын, 1991,
  12. Большая Советская Энциклопедия. (В 30 томах). Гл.ред.А.М.Прохоров.Изд.3-е. М:Сов.Энциклопедия,1978.,Т 30.Экслибирис-Яя.1978, 632с.
  13. Иванов В.В.,- Генеалогическая классификация языков и понятие языкового родства,М:1954
  14. Волков Г.Н.,- Чувашская народная педагогика, Чебоксары, 1956
  15. Мид М.,- Культура и мир детства, М:Наука, 1988, 274 с.
  16. Алиев А.К. Народные традиции, обычаи и их роль в формировании нового человека, Махачкала, 1968, с.320
  17. Пирлиев К. Прогрессивные традиций народной педагогики в современном воспитании школьников, Ташкент, 1991, с.350
  18. Миртурсунов З. Узбекская народная педагогика, Ташкент, 1973, с.312
  19. Ханбиков Я.И. Из истории педагогической мысли татарского народа, Казань, 1967,с.322
  20. Хинтибидзэ А.Ф. Идеи воспитания в грузинском народном эпосе, Тбилиси, 1951
  21. Виноградов Г.С. Народная педагогика, Иркутск, 1926, с. 293
  22. Гашимов А.Ш. Азербайджанская народная педагогика, Баку, 1970, с. 325
  23. Васильцова З.П. Мудрые заповеди народной педагогики, М, 1983, с.125
  24. Христова Е.Л. Народная педагогика: исторические и теоретическо-методические проблемы, М: 1988, с.341
  25. Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана, М, Педагогика, 1991, с. 254
  26. Мухамбаева А.Х. Национальные обычаи и традиции казахского народа и их влияние на воспитание детей и молодежи, М, 1974, с.182
  27. «Қазақ этнопедагогикасы» дәрісінің бағдарламасы // Құр. Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, З.Әбілова, А: РИК, 1993, 32 бет
  28. История обучения и воспитания казахов // Программа факультативных занятий для 10-11 классов. Сост. К.Жарикбаев, С.Калиев, Қазақстан мектебі 9/1990.
  29. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. ҮІІІ-ІХ кластарға арналған факультативтік курс // Құр. С.Қалиев, М.Ж.Смайылова, М.Оразаев, А: РИК, 1990, 45 бет
  30. Рудь Ю.А. Методологические и теоретические проблемы изучения народной педагогики (логико-исторический аспект), М: 1980, с.168
  31. Оршыбеков И. Халық ауызекі поэтикалық шығармашылығындағы адамгершілік  тәрбиесінің идеялары, А, 1974, 174 бет
  32. Сейсембаев Қ. Отбасы тәрбиесінде балаларды мектепке даярлаудағы қазақ халық педагогикасы, А, 1987, 178 бет
  33. Жандилдин Н. Природа национальной психологии,А: Қазақстан, 1971, с. 185
  34. Құран Кәрим. Қазақша мағына және түсінігі // Аударған Х.Алтай, Сауд Арабиясы, Фаһд патшасы, Құран шәриф басым комбинаты, 1991 (Һіжри бойынша 1412 жыл), 604 бет
  35. Айдаров Ғ.   Орхон ескерткiштерiнiң тексi,А:Ғылым,1990,154 бет
  36. Қайқауыс. Қабус-нама // Алтын сандық, ауд. Т.Айнабеков, А:Балауса,1992, 160 бет
  37. Қожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика,А:Ғылым,1998,с.315
  38. Лордкипанидзе Д.О.  Педагогическое учение К.Д.Ушинского, М:1954,с.368
  39. Ушинский К.Д. Педагогические сочинение: в   томах. Т 1 // Сост. С.Ф.Егоров, М: Педагогика, 1988, с. 413
  40. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения, т 1 // Под. Ред В.Я.Струминского, М: Госучпедгиз, 1954, с.733
  41. Сәдуақасұлы Ә.,- Халықтық педагогика дәстүрлері арқылы қазақ мектептерінің оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың педагогикалық шарттары,А,2003, 193 бет
  42. Аль Фараби. Избранные трактаты // Перевод с арабского, А:Ғылым, 1994, с.445
  43. Кукушин В.С., Столяренко Л.Д.,- Этнопедагогика и этнопсихология, Ростов не Дону:Феникс, 2000,-448 с.
  44. Кей Э.,- Век ребенка // Пер.с шведск.яз., СПб:1905, 274 с.
  45. Блонский П.П.,- Избранные педагогические и психологические сочинения // Под ред.А.В.Петровского, М:Педагогика, т 1, 1979, -304с.
  46. Стельмахович М.И.,- Традиции и тенденции развития семейной этнопедагогики украинского народа // Автореф.дсс.доктора пед.наук.-Киев,1989,-43 с.
  47. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия // Бас ред.Б.Аяған.-А:ҚЭ, 2003.-720 б.
  48. Сарсенбаев Н.,- Обычаи, традиции и общественная жизнь.-А:1974,-297 с.
  49. Жүкеш Қ.,- Ұлттық психологияның сипаты.-А:РБК, 1993.-196 б.
  50. Искандеров И.,- Құтадғу билик, 1-ХІ синиплпрға беғишланған намлиқ хәлиқ педагогикисини оқутуш программиси, А:Уйғур авази газеті, 13.02.1993
  51. Жарықбаев Қ.Б.  Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане, Киев:1982,с.285
  52. Қазақтың тәлімдік ой-пікір Антологиясы. 1 том. (ҮІ ғасырдан ХХ ғасырдың басына дейінгі кезең) // Құр. Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, А: Рауан, 1994, - 320 бет
  53. Қобдабай Қ.  Ғұрып, дәстүр және тәрбие,МХР,Баян Өлгий,1979,125 бет
  54. Дүйсембiнова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендiру, А:2000, 355 бет.
  55. Сарыбеков Н.Қ. Педагогические основы подготовки учащихся к охране природы в системе общего среднего образования, Тараз,1994,с.156
  56. Ұзақбаева С.А.  Тамыры терең тәрбие, А:Бiлiм,1995, 232 бет
  57. Наурызбай Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников,А,1997,с. 320
  58. Ғаббасов С.  Халық педагогикасының негiздерi, А, 1995,463 бет
  59. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (докторлық диссертация), Шымкент, 2000, 321 бет
  60. Кенжеахметұлы С.  Жетi қазына, А:Ана тiлi,1997,124 бет
  61. Сауытбеков С.Л.  Тағылым тегi, Көкшетау, 2003, 195 бет
  62. Әлiмбаев М.  Халық ғажап тәлiмгер, А:Рауан,1994, 144 б.
  63. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалiмдердi оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы,Тараз,2001, 343 б.
  64. Оразбекова К.А.,- Жеке тұлға ұлттық тәрбиесiнiң ғылыми-педагогикалық  негiздерi, А:2001,298 бет
  65. Rodjers K.,- Freedom to learn for the 80’s, USA, New York, 1961
  66. Столяренко Л.Д., Педагогика. Серия «Учебники, учебные пособия». Ростов на Дону: Феникс,2003.-448 с.
  67. Тойнби А., Постижение истории. М: 1991.- 220 с.
  68. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық.Ітом.-А:Атамұра,1996,-544 бет.
  69. Қазақстан Республикасының Конституциясы, А, 1995, 45  бет.
  70. Назарбаев  Н.А.,-  Казахстан  -2030 : Послание  Президента   страны   народу  Казахстана –Алматы: Білім,1997-
  1. Мемлекеттік «Мәдени  мұра » бағдарламасы,  Егеменді  Қазақстан, №  311- 312,  29.11. 2003.
  2. Қазақстан  Республикасының  2015  жылға  дейінгі  білім  беруді  дамыту  Тұжырымдамасының  жобасы, Білім әлемі,  2004.
  3. С.Л.Сауытбеков., -  Тағылым  тегі, Көкшетау, 2003, 195  бет.
  4. Сауытбеков  С.Л.,-  Өртенген  өлең, А,  Жалын, 1984.
  5. Мұқанов С., -  шығармалар  жинағы, 15  том,  326  бет. А, 1964.
  1. Қазақстан  тарихы / орысша -қазақша-, 4  том, А,  Атамұра, 1996
  2. ҚСЭ, 15 т., А., 1955
  3. Энциклопедический  словарь, З т, М, 1955, 1236 стр.
  4. Авеста.,- пер.  И.Стаблина,  Душанбе 1990, 265  стр.
  5. Н. Мыңжани .,- Қазақтың  қысқаша   тарихы, А.,  Жалын,1993, 235 бет.
  6. Кляшторный С.Г.,Султанов Т.С.- Казахстан:  летопись  трехтысячелетий, А,  Рауан 1992, 265  стр.
  7. Ұлттық  Энциклопедия , А, 1998, 5  том.
  8. Қазыбеков  Н.,-  Дала  өрнектері (этнографиялық  сипаттамалар) А,  Балауса, 125  бет.
  9. Сиасэт-наме.,-  Книга  везиря Низам  аль мулюка, М, -Л, 1949, 249  стр.
  10. Қазақтың  салт-дәстүрлері.,-   құр.  С.  Қалиев, М.  Смайылова,  М. Оразаев.,- А,  Рауан 1994,
  11. С. Кенжеахметұлы.,- Жеті  қазына ,А, Ана  тілі 1997
  12. Қ. Қабдыразақұлы.,- Ғұрып,  дәстүр  және   тәрбие,  Ұлан- Батор, 1979,  185  бет.
  13. Смағұлов О.,- Қазақстанның  этникалық  антропологиясы , А, 1982,  268  бет.
  14. Ә. Нұрмағамбетұлы .,- Жер-судың  аты -   тарихтың   хаты,  А, Балауса, 1994, 124  бет.
  15. Қазақтың мақал-мәтелдері. ,- құр.Ө.Тұрманжанов,А, Жазушы 1980, 286  бет.
  16. Б.Адамбаев,- Халық даналығы,А.Мектеп, 1976, 175  бет.
  17. Бөлеев Т.Қ.,-  «Зерде» Бағыты бойынша методикалық нұсқау, .Жамбыл, 1993, 85  бет.
  18. Әл Фараби,-  шығармалар  жинағы,.А,Қазақстан, 1971, 245  бет.
  19. География животных., - М,І970, 357  стр.
  20. Шаңырақ,-   (тұрмыс энциклопедиясы) А,І99І, 475  бет.
  21. Бейсенова Ә.С, Шілдебаев Ж.Б, Сауытбаев Г.З., - Экология, А, Ғылым, 2000, 238 бет.
  22. Антология  педагогической мысли Казахстана. ,-  сост.К.Жарыкбаев и др., А,Рауан 1995, 241  стр.
  23. З.Әбілова.,-   Этнопедагогика,  А,І997, 265  бет.
  24. С.Ұзақбаева. ,-  Тамыры терең тәрбие, А,Білім 1995,264  бет
  25. К.Ж.Қожахметова. ,-  Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика, А,Ғылым 1998, 315  бет.
  26. Гумилев Л.Н. ,-  Этносфера: история людей и природы,М,І993, 263  стр.
  27. Н.Джандильдин. ,-  Природа национальной психологии,А, Қазақстан 1971, 146  стр.
  28. Педагогика  және  психология (қазақ  тілі  терминдерінің  салалық  ғылыми  түсіндірме  сөздігі ), А, Мектеп, 255  бет.
  29. С.Ғаббасов.,-  Ізгілік әліппесі,А,І991, 169  бет.
  30. М.Әлімбаев. ,- Халық  ғажап тәлімгер, А,Рауан 1994, 142  бет.
  31. Құран-Кәрім. ,-  ауд.Х.Алтай,А,І995,
  32. Қазақ ССР  Энциклопедиясы ,А,20 том,І976-І983,
  33. Советский Энциклопедический Словарь.,-  М, Советская  энциклопедия, І982, 1601  стр.
  34. Большая советская энциклопедия,М, 1968,
  35. Устав детско-молодежной организации "Атамекен", /Министерство юстиции РК, рег.№547-І900-ҚБ  от 18.12.1995/,
  36. Ахмет  Йүгінеки ., – Ақиқат сыйы, Алматы, Жазушы баспасы, 1985.
  37. Ақтамберді жырау., - Бес ғасыр жырлайды, 2 том, 57 – 69 беттер, Алматы, Жазушы баспасы 1989.
  38. Ақтамбетов.Г., - Педагогика этикасы, Алматы, 1969ж.
  39. Ақназаров Б., - Мектептегі оқу – тәрбие жұмыстарының мәселелері, Алматы, 1966 .
  40. Айтмамбетова Б. Р., - Тәрбие процестерінің мәні, заңдылықтары, принциптері, Алматы, Білім, 1991 ж.
  41. Баласағұн Ж., - Құтты білік, Алматы, Жазушы, 1987
  42. Бөлеев Қ., - Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы,А,Ғылым,2001 жыл, 152 бет.
  43. Валиханов Ч.Ч.., - Собрание соч., А, Ғылым, 1985
  44. Ломоносов М, В., - О воспитании и образовании, М, 1990, 241  стр.
  45. Гумилев Л.Н., –Этногенез и биосфера Земли, Ленинград, 1990.
  46. Греков В. Д., - Золотая Орда и ее падение, Ленинград 1950
  47. Ә. Бөкейханов.,-  Шығармалары, А. Қазақстан 1994
  48. Қожаева С.Қ.,- Экологиялық тәрбие негізінде оқушылардың ізгілік қасиеттерін қалыптастыру,Астана, 2003 жыл, 31 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  49. Ел аузынан., - құр. Ә. Шынбатыров , А, Жазушы ,1989, 256  бет.
  50. Измайлов А. Э., - Педагогические воззрения народов СреднейАзии и Казахстана , М, Педагогика , 1991.
  51. Иржанова Р. Д., - Комсомолдар мен пионерлердің  мектептердегі  жұмыстары, А, Мектеп, 1973, 146  бет.
  52. История  Казахской  ССР  с древнейших времен до наших дней, А, 1979
  53. Ғ. Ақпанбек., - Қазақтардың  дүниетанымы., -  А, Қазақ  университеті,. 1993,  53  бет.
  54. Қоянбаев Ж., - Педагогика, А, Рауан 1992, 239  бет.
  55. Марғулан Ә., - Ежелгі жыр аңыздар, А, Жазушы 1985
  56. Мектебы и медресе у казахов ., - очерк, А, 1950
  57. Б. Момышұлы.,- Ұшқан ұя, А, Жазушы,  1975, 252  бет.
  58. Сембаев Ә., - Қазақ совет мектебінің тарихы, А, Мектеп, 1967, 173  бет.
  59. . Душков  В.А.,-  Географическая   среда  и  этнопсихология , Москва, 1989, 176  стр..
  60. . Журавлев В.И., - Педагогика  в  системе  наук  о  человеке., Москва, Педагогика, 1990, 196  стр..
  61. Джандильдин  Н.Д.,- Природа  национальной  психологии , Алматы, Казахстан, 1971.
  62. Билер  сөзі., - Құрастырған   Т. Кәкішев , Алматы, Қазақ  Университеті , 1992 .
  63. Бердібаев  Р.,- Қазақ   эпосы , Алматы, Жазушы ,1982 .
  64. Балтабаев  М.Қ., - Қазақ  халқының   музыкасы  және  студент  жастар , Алматы, Ана  тілі , 1991.
  65. Бабанский  Ю.К., -Оптимизация  процесса  обучения, Москва, 1977 .
  66. Бержанов  К..,- Тәрбиелеу  мен  оқытудың  бірлігі, Алматы, Білім, 1973 .
  67. Бөлеев Қ.,- Ұлттық   тәлім – тәрбие  (дайындық  курсының  бағдарламасы),  Жамбыл, 1993.
  68. Аймауытов  Ж.,- Психология, Қызыл – Орда, 1929 .
  69. Алтынсарин  И.,- Шығармаларының  толық  жинағы , 3 томдық, Алматы, Ғылым,  1976
  70. Жұмабаев М., - Пидагогика . (баланы  тарбия қылу жолдары). Ташкент, 1923, Алматы, Рауан, 1993.
  71. Жармұхамбет Наймани., - Сафинат әл әулийя  (Әулиелер кемесі) . Ә. Дербісәлиев, Қазақ әдебиеті , 3.6. 1994, № 22.
  72. Жұбанов А., - Ғасырлар пернесі. Алматы, Қазақстан, 1975.
  73. Жеті қарақшы., - Мифологиялық әңгімелер, Алматы, Өнер, 1991 жыл.

149.  «Атамекен Бағдарламасы»., , Егеменді Қазақстан газеті, 27.8. 1991.

  1. Атамекен  бағдарламасы бойынша ., - (Ресей Федерациясы, Алтай өлкесі, Қосағаш ауданы, Төбелер орта мектебінің іс -  тәжірибесінен), М. Ахметова, Қазақстан мектебі, № 6, 1993, 34 – 35 беттер.
  2. Атамекен: Знакомить с историей и культурой народа., ,  журнал «Русскии язык и литература в казахской школе», № 4 1992 , стр. 22 – 25.
  3. Атамекен: Дети возвращаются на землю предков ., - «Единство» (Кокшетауская обл., Зерендинск. р-н), 8.2. 1992 , стр. 2-3.
  4. «Атамекен» Бағдарламасына методикалық нұскау ., - Құрастырғандар Қ. Бөлеев, Р. Әбдіқасымов, Жамбыл, ОМБЖИ, 1993 .
  5. Атамекен Бағдарламасы арнасында ұйымдастырылатын  жұмыс түрлері., - Құрастырған Р. Садуакасова , Жамбыл, ОМБЖИ, 1993 .
  6. «Атамекен» пионерлер операциясы., -, «Ұлан» газеті, 18.3. 1990 .
  7. Атамекен Бағдарламасы бойынша жұмыс жоспарының  үлгісі., - Құрастырған У. Бегімов және басқалар, Актөбе,  1992 .
  8. Атамекен – асыл қазына ., - (Маңғыстау облысы, Маңғыстау аудандық білім  бөлімінің іс - тәжірибесінен), құрастырған К.Өтепбайұлы, Шетпе қаласы, 1992 .
  9. «Атамекен» Бағдарламасы  туралы бірер сөз., - А. Қаржаубаев, Қазақстан мектебі, № 8-9  , 1994 , 41 – 43 беттер.
  10. «Атамекен» ұлттық тәрбие бағдарламасы бойынша Ы. Алтынсарин қазақ орта мектебінің  іс – тәжіребесі. Атырау облысы, Құрманғазы  аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинеті, Ганюшкин селосы, 1993 .
  11. «Атамекен» Бағдарламасы бойынша Абыралы орта мектебі ұжымы және ауыл жұртшылығының жас ұрпаққа  ұлттық тәлім – тәрбие беру іс -тәжірибесі., - (Семей  облысы, Абыралы ауданы ), Құрастырғандар: А. Әлина,  Ш. Байәділов, А. Тілеубергенова т.б. Семей қаласы, ОМБЖИ, 1992 .
  12. «Атамекен» Бағдарламасына – кең өріс, (Іс – тәжірибелер жинағы) – Қазақстан мектебі, № 1. 1994, 41 – 52 беттер
  13. Атамекен тойынан репортаж., - «Октябрь туы» газеті, 10.02.1992.
  14. «Атамекен» тойы., - «Дала таңы» газеті, Торғай облысы, Қима ауданы, 2.6.  1993.
  15. «Атамекен»  әдет – ғұрыпты үйретсе., - С. Жұманазарова, «Ақ желкен» , № 5, 1990 , 10 – 11 беттер.
  16. «Атамекен» Бағдарламасын өміршең жасайық (Семей облысы, Маканшы ауданы,  М. Ғабдуллин орта мектебінің іс – тәжірибесінен)., - Құрастырған А. Есімханқызы, «Ұлан» газеті, 22.7. 1992, 2 – 3 беттер.
  17. «Атамекен» операциясының  «Елім - ай» ұлттық – этнографиялық ойын – сайысы., -, «Ұлан» , 10.2. 1991 .
  18. «Атамекен» Бағдарламасы  бойынша методикалық кітапшалар жинағы., -, «Ұлан» газеті, 17.5. 1990 , 24.6. 1990, 26.7. 1990,19.8. 1990, 4.10. 1990, 20.5.1992 .
  19. «Атамекен» Республикалық пионерлер операциясы., - «Ақ желкен» , № 2, 1991, 2 – 3 беттер.
  20. «Атамекен» ұландарының қоғамдық ұйымы құрылды., - Ұлан газеті, 17.12. 1991 .
  21. Жазғы «Атамекен Ауылы» (лагері)., - Ұлан газеті, 22.7. 1992 .
  22. «Атамекен» тойы. (Көкшетау облысы, Қызылту ауданы , Аманкелді ауылындағы  Ленин орта мектебінің іс - шарасы) ., - Қ.Исин. «Қызылту» газеті, 30.6. 1992 .
  23. «Атамекен» аудандық пионер үйі ұйымдастырған байқау., - (Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы), К. Сейсекеев, «Жаңа Арқа», 26.10. 1991 .
  24. «Атамекен» Бағдарламасы  негізінде аудан мектептерінде  халық педагогикасын енгізудің  бағдарламасы. (Семей облысы, Абай аудандық білім бөлімінің  іс - тәжірибесінен)., - Абай аудандық білім бөлімі, Қарауыл, 1992.
  25. Алиев А.К., - Народные традиции, обычаи и их роль в формировании нового человека, Махачкала, 1968.
  26. Мухамбаева А.Х.,  -Национальные обычаи и традиции казахского народа и их влияние на воспитание детей и молодежи,\ Автореф. К.н.п. Москва, 1974 .
  27. Мұқанов М.,- Жас және педагогикалық психология, А, 1982 .
  28. Мирзоев Ш.А.,-  Народная педагогика Дагестана, Махачкала, 1986 .
  29. Миртурсунов З.,  -Узбекская народная педагогика, Ташкент, 1973 .
  30. Муканова Б.И.,- Мектептегі пионер және комсомол ұйымдары жұмыстарының жүйесі. Алматы, 1991.

180.  Мектептен тыс мекемелерге арналған Программалар,.- Алматы, Мектеп. 1977 .

  1. Кедров. Б.М.,  -  Классификация наук, Москва, 1961, 285  стр.
  2. Ковалев Н.Е.,- Введение в педагогику, Москва, 1975 .
  3. Константинов Н.А.Шабаева М.Ф. и др.,- История педагогики, Москва, 1974 .
  4. Краевский В.В.,- Проблемы  научного обоснования обучения, Москва, 1977.
  5. Леонтьев А.Н.,  - Деятельность. Сознание. Личность. Москва, 1975.
  6. Лебединский В.В., - Теория и методика пионерской и комсомольской работы, Москва, 1974 .
  7. Луначарский А.В.,- О воспитании и образовании, Москва, 1967 .
  8. Қаракерей Қабанбай.,- З.Сәнік.,Б.Садықан. Алматы, Жазушы,1991.
  9. Константинов Н.А.. - История педагогики, Москва, 1974 .
  10. Ханбиков Я.И.  , - Из истории педагогической мысли татарского народа, Казань, 1967 .
  11. Хинтибидзе А. Ф. ,- Идеи воспитания в грузинском народном зпосе, Тбилиси, 1951.
  12. Шацкий С.Т.  ,- Педагогические сочинения, Москва, 1962, І-том.
  13. Төреқұлов Н. , - Қанатты сөздер. Алматы, Жазушы, 1977 .
  14. Смагұлов О. , - Қазақстанның этникалық антропологиясы, Алматы, 1982. Қазақстанның этникалық-генетикалық географиясы (серологиялық зерттеулер), Алматы, 1977.
  15. Сабыров Т., - Педагогика пәнінің  бағдарламасы, Бастауыш мектеп, №8, 1993.
  16. Смайылова М.Ж., ,- Ұлттық мектеп бастауы, Бастауыш мектеп №8, 1993.
  17. Табылдиев Ә.,-  Халық тағылымы, Алматы, Қазақ университеті, 1992.
  18. Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы, - Қазақстан мұғалімі, 5.2. 1993.
  19. Пионер отрядындағы тәрбие., - Б.Ширвинд., Алматы, Мектеп,1970.
  20. Пионер лагерінде жүргізілетін жұмыстарға басшылық.,-Тортаев С., Алматы,1986.
  21. Педагогикалық ізденіс.,-Алматы,Рауан,1990.
  22. Сейталиев К. , -Тәрбие теориясы. Алматы, Мектеп, 1987, 142  бет.
  23. Құрманбаева М.Ж.,- Мәлік Ғабдуллин мұрасындағы этнопедагогикалық құндылықтар арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу,А,2003, 26 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  24. Гумилев  Л. Н., - География  этноса и исторический период, Ленинград, 1990.
  25. Гашимов А. Ш., - Азербайджанская народная педагогика, Баку, 1970 г.
  26. Вамбери А., - Очерки Средней Азии, Москва, 1888.
  27. Васильцова З. П., - Мудрые заповеди народной педагогики, Москва, 1983.
  28. Виноградов Г. С.,- Народная педагогика, Иркутск, 1926.
  29. Христова Е. Л. , - Народная педагогика: исторические и теоретическо-методические проблемы М, 1988
  30. Құрсабаев М. К. ,–  «Атамекен» Ұлттық ғылыми-тәлімдік рухани-тәлімдік, рухани-танымдық бағдарламасын оқу-тәрбие жұмыстарында жүзеге асыру мәселелері, Алматы, 1993, 120  бет.
  31. Құрсабаев М. Қ. ,- Ұлттық тәлім – тәрбиеге негізделген «Атамекен» Бағдарламасының педагогикалық мәселелері. «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқу – тәрбие  ісінде қолданылуы»  атты ғыл – тәжірибелік конф. материалдары , Алматы, 19 – 20.5. 1992 .
  32. Педагогика:Учеб. Пособие для пед, ин-тов / Под ред. Ю.Бабанского. –М.,Просвещение, 1983 -Стр 467-468
  33. Педагогическая  энциклопедия.,- Т2-М.:Учпедгиз,1955, 402с.
  34. Блонский П.П., - Избранные  педагогические  сочинения  произведения –М АПН  РСФСР,1961, 385с
  35. Добров Г.М. ,-  Науковедение. Прогнозирование. Информатика.-Киев, Навукова думка,1970-С.10
  36. Ананьев Б.Т. ,- Человек  как   предмет  познания. –Л.:ЛГУ,1968.-238с.
  37. Тілеуқабылұлы Ө.,- Шипагерлік баян, Шыңжан (ҚХР), 1970.
  38. Раченко И.Б.,-  Научная  организация  педагогического  труда-М:Педагогика, 1972-80с.
  39. Скаткин М.Н. ,- Методология  и методика   педагогических  исследовании-М.,  Педагогика , 1986-С.7
  40. Баймурзина  В.И. ,-  Становление   и развитие   башкирской   народной   педагогики. Казанский  госуд. пед.  Ун-т.,  1998
  41. Пирлиев К.,-   Прогрессивные  традиции   народной   педагогики  в  современном   воспитании    школьников/  На  материале   Туркменской  ССР: Автореф.  дис. Докт.пед.наук.-Ташкент, 1997,-350с.
  42. Қазақ  фольклористикасының  тарихы –Алматы,1998-С.168
  43. Құнанбаев Абай. ,- Қара  сөздер. -Алматы: Ел,1992-272б.
  44. Дулатов  М.,-  Шығармалары: Мақалалар мен    зерттеулер. 2-т  Алматы: Ғылым,1997-334 б.
  45. Тәжібаев Т.Т. ,-  Педагогическая  мысль    в  Казахстане    во   второй  половине  ХІХ  века –Алмата,1965-47 б.
  46. Қалиев С. ,- Қазақ    этнопедагогикасының  теориялық  негіздері   мен  тарихы. Оқу   құралы-Алматы: Рауан,1999-128 б.
  47. Жарықбаев К.Б. ,-  Развитие    педагогической  мысли     дореволюционном  Казахстане : Автореф. дис. докт.пед.наук.-Киев,1982-С.51
  48. Ұзақбаева С.А.,-  Қазақ   халық   педагогикасындағы   эстетикалық  тәрбие: Докт. Дис. –Алматы,1993-420
  49. Наурызбай  Ж.Ж. ,-  Научно-педагогические  основы   этнокультурного  образования, А, 1994,  325  стр.
  50. Большая  Советская  Энциклопедия .,-30  томов. М,  Советская   энциклопедия,  1978
  51. Алтаев Ж.,-  Қазақ   философияның  қалыптасуы; Философ. ғыл,докт. дис. автореф.-Алматы,1997-47 б.
  52. Ы.Алтынсарин. ,- Таза  бұлақ: Өлеңдер, әңгімелер, хаттар,очерктер-Алматы: Жазушы,1988-320 б.
  53. Ал Фараби.,-  Естественно-научные  трактаты-Алма-Ата,1987-282 с.
  54. Ананьев  Б.Г. ,-  О   проблемах  современного  человекознания- М:Наука,1977-380 с.
  55. Артықбаев Ж.О.,-  Қазақ  этнографиясы:  этнос  және   қоғам. ХҮІІІ ғ. Қарағанды : Қар МУ,1995-266 б.
  56. Арғынбаев Х. ,- Қазақ  отбасы-Алматы: Қайнар, 1996-288 б.
  57. Афанасьев В.Ф.,-  Этнопедагогика  нерусских  народов  Сибири   и  Дальнего  Востока –Якутск,1979-128
  58. Ашай Ә. ,- Ұлттық  педагогика  негізінде  оқу-тәрбие  ісін  ұйымдастыру  (Баян Өлгий   өлкесіндегі  қазақ  мектептері  бастауыш  кластарының  тәжірибесінен):Канд. дис. автореф.-Алматы,1993-25 б.
  59. Байтұрсынов А. ,- Ақжол : өлеңдер  мен  тәржімелер,  публ.  Мақалдар  және   әдеби  зерттеу / Құрастырған Р. Нұрғалиев –Алматы: Жалын,1991-464 б.
  60. Битинас Б,-  Структура  процесса  воспитания  (методолгический  аспект) –Каунас: «Швиеса»,1984-190 с.
  61. Бромлей Ю.В. ,- Очерки  теории  этноса –М: «Наука»,1983
  62. Вахтомин Н.К. ,-  Генезис  научного  знания  М: Наука, 1973-286 с.
  63. Виноградов Г.С. ,- Народная  педагогика- Иркутск,1926-293 с.
  64. Волков  Г.Н. ,-  Этнопедагогика –Чебоксары: Чувашское кн. изд.,1974-(276)376 с.
  65. Волков  Г.Н.,-   Чувашская  народная пелагогика- Чебоксары,1956-282 с.
  66. Грачев Г.Д.,-  Национальные  образы  мира –М., 1988 –448 с.
  67. Гершунский Б.С.,-  Педагогическая  прогностика: Методология.теория, практика-Киев: «Вища  школа» 1986, 200стр.
  68. Гессен С.И.,-  Основы  педагогики. Ввведение  в  прикладную   философию / Отв. Ред. Сост. П.В. Алексеев –М: «Школа  пресс»,1995-448 с.
  69. Жарықбаев  К.Б.  Бөлеев К.,-  Қазақстанда  педагогикалық  ой-пікірлердің  даму     тарихы  бағдарламасы-Жамбыл,1992-10 б.
  70. Журавлев В.М.,-  Методы  педагогического  исследования-М: Педагогика,1979-255 с.
  71. Жүкеш Қ. ,-  Ұлттық  психологияның  сипаты. Көмекші  құрал.  Алматы. Республикалық баспа  кабинеті,1993-196 б.
  72. Закон  Республики  Казахстан «Об  образовании» –АлмаАта: Республиканский  издательский  кабинет,1992-48 с.
  73. Ильясова  А.Н,-   Проблемы  развития    педагогической  теории   Казахстана (1900-1960 г.г.) Автореф. дис,докт.-Алматы,1997-43 с.
  74. Қазақ  даласының  ойшылдары (ІХ-ХІІ ғ.ғ.)-Алматы: Ғылым,1995-160 б.
  75. Қайқауыс,.-  Қабус-нама  Алтын  сандық / Өзб.  ауд.  Т.   Айнабеков –Алматы: Балауса ,1992-160  б.
  76. Н.  Келімбетов.,-  Ежелгі  дәуір  әдебиеті, А, Ана  тілі,  1991,  262  бет
  77. Қалмырзаев А.К. ,-  Нация   и  общественное   сознание-Алматы,1984-2058  б.
  78. Кон И.С,-  Ребенок и  общество (историко-этнографическая  перспектива)-М: Главная  редакция  восточной  литературы  изд-ва «Наука»,1988-270 с.
  79. Концепция   этнокультурного  образования,  Казахстанская   правда  от  07.08.1996 г.
  80. Краткий  этнологический  словарь /Редколл. Н.П. Пищулин и  др. –М: 1994-103 с.
  81. Народные  знания.  Фольклор  и  народное  искусство Вып.4-М: Наука,1991-168 с.
  82. Общие  основы   педагогики /Под  ред. Ф.Ф. Королева , В.Е.  Гмурмана –М:  Просвещение,1967-392 с.
  83. Өсерұлы Н. ,- Қазақтың  үкім-кесімдері –Алматы:Ана  тілі ,1994-104 б.
  84. Педагогическая  энциклопедия  В 4-х  т –М:  изд-во «Советская  энциклопедия»,1966-т.3-879 с.
  85. Педагогическая  энциклопедия:  в томах Т.3 –М: Педагогика,1990-880  столб.
  86. Пирлиев К.,-  Прогрессивные  традиции   народной  педагогики  в  современном  воспитании  школьников /На  материале  Туркменской  ССР: Автореф. дис.докт. –Ташкент,1991, 350  стр..
  87. Стельмахович М.И. ,- Традиции   и  тенденции   развития  семейной  этнопедагогики  украинского  народа: Автореф. дисс... докт. пед. наук –Киев,1989-43 с.
  88. Сужиков Б.М. ,- Казахская  политическая  элита   и  трансформация  этнической   тождественности   на  рубеже  ХІХ-ХХ вв,  в   зарубежной   историографии-82-96 с.
  89. Сулейменов  М.Х. ,- Классическая  национальная  идея   казахов: Ключи  к  толкованию   устных народных  преданий –Алматы: 1997-30 с.
  90. Тайчинов М.Г., Ашихмина Л.П. ,-Теоретические  и прикладные  идеи  этнопедагогики  народов  в России // Педагогика: Учеб.  Пособие /Под  ред. Пидкасистого.
  91. Ушинский К.Д.,-   О  народности   в  общественном   воспитании    пед.  соч.  В 6 т. /Сост. С.Ф. Егорова  -М: Педагогика,1988-т.1 с. 194-256
  92. Христова Е.Л.,-  Народная  педагогика:  историографические  и  теоретико-методологические  проблемы: Автореф. дис,канд.- М: 1988-2 с.
  93. Шалабаева Г.К.,-  Этнос.Культура.  Самосознание[ О  роли  художественной  культуры  в  национальном   сознании   и  самосознинии]-Алматы: Атамұра ,1995-240 с.
  94. Шаханова Н. ,-  Мир   традиционной  культуры  казахов  (этнографические  очерки)-Алматы: Казахстан,1998-184 с.
  95. Шпет Г.Г. ,- Введение   в  этническую  психологию –Санкт-Петербург: Издательский  дом «П.Э.Т.»    при  участии  изд-ва  «Алетейя»,1996-160 с.
  96. Этническая  педагогика / Под ред В.А. Пятина  и  др. –Астрахань,1995-476 с.
  97. Этнология.,-  Учебник  для  высших  уч.  Заведений/ Александренков Э.Г. Заседателева Л.Б. Зверева Ю.И.  И  ДР. –М: Наука,1994-383 с.
  98. Этнокогнитология.,-  Вып.1 Подходы  к  изучению  этнической  идентификации –М: 1994-158 с.
  99. Атамекен : Ауыл   мектептері   неге  тысқары  қалды ? –  13.09.1989., М.Құрсабаев , “ Қазақстан  пионері”.
  100. Атамекен   операциясы    туралы  Үндеу, Ұлан. 1.01.1990 жыл.
  101. Атамекен    операциясы.,  М. Құрсабаев, Ұлан, 18.03.1990.
  102. Атамекен   Бағдарламасы., М.Құрсабаев, Қазақстан  мектебі № 5,   1991.
  103. “Атамекен ”Бағдарламасы  және  “Атамекен ”қозғалысы    туралы  ой., - М.Қыдырбайұлы,  Қазақстан  мектебі, №7, №8,1994.
  104. Атамекен : из   опыта  работы  Кирейской   средней  школы., Баринова  Н.,-Алтайская   правда , Россия, 20.05.1997 г.
  105. Антология   педагогической  мысли  Киргизской  ССР, Москва, 1988 г.
  106. Афанасьев  В.Ф., - Этнопедагогика   нерусских   народов   Сибири  и   Дальнего  Востока, Якутск, 1979  г.
  107. Абаева Н.К.,- Қазақстан   пионериясының   шежіресі, Алматы,  Мектеп,  1988 .
  108. Ақышқызы   З., - Қазақстан   пионер  ұйымдарының  міндеттері  (Қазақстан  комсомол  ұйымының  6  Конференциясының   материалдарынан ), Қызылорда, 1931  жыл.
  109. Оршыбеков  Ы.,- Қазақ   халқының   педагогикалық   мәдениеті, Алматы, Білім, 1981.
  110. Орта  Азия  мен  Қазақстанның   ұлы  ғалымдары., -Алматы, КМБ, 1964 жыл.
  111. Педагогика   тарихы.,- К.Бержанов, С.Мусин (қысқаша  курс) , Алматы, Мектеп, 1971 жыл.
  112. А. Құралұлы.  ,- Қазақ дәстүрлі  мәдениетінің  анықтамалығы, А,1998,  282  бет.
  113. Халид  Құрбанғали.,-  Тауарих  хамса – ий  шарқи (бес  тарих).  Аударған  Б.Төтенаев,  А.Жолдасов, А, Қазақстан, 1992, 324  бет.
  114. Абылқасымов  Б.Ш., - Қазақтың  көне  наным-сенімдеріне  қатысты  ғұрыптық  фольклоры,А, 1994,  220  бет.
  115. Қожаев  Б., -  Таңбалы  тастар. (Таскескен  өңіріндегі  тасқа  салынған  суреттер  мен  таңбалар), «Мәдениет  және  тұрмыс», 1-1994,  14  бет.
  116. Омаров  Е.О., -  Қазақстандағы  мектептен  тыс  мекемелердің  қалыптасуы  және  дамуы  (1917-1990) А, 2002, 268  бет.
  117. Садықова  М.К., -  Қазақстан  мектептерінде  оқушылармен  жүргізілген  сыныптан  тыс  тәрбие  жұмыстарының  дамуы (1940-1960), А, 2002, 125  бет.
  118. Оразбекова  К.А., -  Жеке  тұлға  ұлттық  тәрбиесінің  ғылыми-педагогикалық  негіздері, А, 2001, 298  бет.
  119. Сарыбеков  Н.К., -  Педагогические  основы  подготовки  учащихся  к  охране  природы  в  системе  общего  среднего  образования,  Жамбыл,  1994,  156  стр.
  120. Елемесова  А.С., -  Абай  мұраларындағы  рухани-имандылық  тәрбие  идеялары, А, 2000,  159  бет.
  121. Бөлеев Қ.,- Болашақ  мұғалімдерді  оқушыларға  ұлттық  тәрбие  беруге  дайындаудың  теориясы  мен  практикасы,  Тараз,  2001,  343  бет.
  122. Дүйсембінова  Р.Қ.,-  Қазақ  этнопедагогикасын  мектеп  практикасына  ендіру, А, Ғылым,  2000,  355  бет.
  123. Тіл  тағылымы., - А.Байтұрсыновтың  қазақ  тілі  мен  оқу-ағартуға  қатысты  еңбектері, А, 1992, Ана  тілі, 446  бет.
  124. Махмуд  Қашқари.,-  Түбі  бір  түркі  тілі  (Диуани  луғат  ит-турк),А,  Ана  тілі,  1993,  191  бет.
  125. Ибраимова Ж.Қ.,- Шығыс Қазақстан аймағындағы  білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуы (1917-1930 ж.ж.), А, 2003, 34 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  126. Қосымша білім және тәрбие. Респуб.оқу-әдістемелік журнал,А: №3/2006
  127. Вронский В.А. Прикладная экология. Ростов на Дону:-1996, 509 с
  128. Әуезов М.О. Қазақ әдебиетінің тарихы, А: Ғылым, 1961
  129. Қоңырова  С.Қ. Туған өлке табиғатын аялау арқылы оқушыларға экологиялық тәрбие беру, Тараз, 2003
  130. Крупская Н.К. Педагогические сочинения. Т3, М:Педагогика, 1979,с.412
  131. Макаренко А.С. Избранные педагогические сочинения.М:Педагогика, 1977,с.397
  132. Сухомлинский В.А. Избранные педагогические сочинения.М:Педагогика, 1979,с.557
  133. Болдырев Н.И. Методика воспитательной работы в школе.М:Просвещение, 1981,с.223
  134. Коротов В.М. Мектептегі тәрбие жұмысы.А:Мектеп, 1978, 358 б
  135. Галузинский В.М. Индивидуализация воспитания учащихся в условиях школьного коллектива, Киев, 1984, с.404
  136. Падалко Т.В. Теоретические основы исследования оценки деятельности коллектива как метод воспитания,Л:1986,с.178

317.  Самойлова Т.Я.  Педагогическое руководство общением подростков в деятельности пионерского коллектива,Л:1983,с.174

  1. Файнберг Р.И.  Развитие самоуправление в ученическом коллективе общеобразовательной школы,М:1989,с.176

319.  Материалы научно-практической конференции // Программа 40-годичной научной конференции профессорско-преподавательского состава и аспирантов института. Казахский ордена Трудового Красного Знамени педагогический институт им.Абая (Алма-Ата, 14-20 марта 1989 года), с.78

  1. Құнантаева К.Қ. Оқушылардың оқудан тыс бiрлестiктерi, А:Мектеп,1970, 125 б.

321.  Әбілова З.Ә. Эстетическое воспитание учащихся средствами искусства во внеклассной работе,А: 1970, с. 170

  1. Жақыпов А.З. Өнеге өрісі. А: Мектеп, 1975, 100 бет

323.  Байназаров З. Мектептегі тәрбие жұмыстары, А: Мектеп, 1978, 78 бет

324.  Жұмаханов Ә. Семьяда балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің кейбір мәселелері, А: Мектеп, 1985, 72 бет

325.  Абаева Н.Б. Деятельность пионерской организации Казахстана по идейно-политическому воспитанию школьников (1962-1972),А:1985,с.170

326.  Кобжасарова М.Д. Формирование коллективизма у воспитанников казахских школ-интернатов во внекласной работе,А:1983,с.178

327.  История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). П/р М.К.Козыбаева,А:Дәуiр,1993,с. 416

328.  Ежелгi дәуiр әдебиетi // Құр. А.Қыраубаева,А:Ана тiлi,1991, 280 бет

329.  Қожа Ахмет Йассауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы) // Ауд. М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы, М.Шафиғи, А: Мұраттас, 1993, 262 бет

330.  Бес ғасыр жырлайды // Құр. М.Мағауин, А:Жазушы,1989, 270 бет

331.  Алтынсарин И. // Собр.соч. т 1, А: Ғылым, 1975, с. 360

332.  Оршыбеков И. Халық ауызекі поэтикалық шығармашылығындағы адамгершілік  тәрбиесінің идеялары, А, 1974, 174 бет

333.  Сейсембаев Қ. Отбасы тәрбиесінде балаларды мектепке даярлаудағы қазақ халық педагогикасы, А, 1987, 178 бет

334.  Сарсенбаев Н. Обычаи, традиции и общественная жизнь, А,Қазақстан, 1965, с.326

335.  Шапағат // С.Сауытбеков туралы естеліктер, мақалалар, Көкшетау, 2003, 97 бет

336.  Беркімбаева Ш.К.,- Оқушыларға ұлттық тәрбие берудің педагогикалық мазмұны, Этнопедагогика, 1/2005, 12-15 бет

337.  Қосымша білім және тәрбие. Республикалық оқу-әдістемелік журнал.,А, №2-3, 2006 жыл

  1. Глухов  В.В.,  Лисочкина  Т.В.,  Некрасова  Т.П., -  Экономические  основы  экологии, СПб,  1995,  279  стр.
  2. Базарбекова  Ж.Н.,-  Мектепте  ағылшын  тілін  оқыту  арқылы  оқушыларға  экологиялық  тәрбие  берудің  педагогикалық  негіздері,  Астана,  2002,  143  бет.
  3. Манкеш  А.Е., - Балабақшаның  ересектер  тобындағы  балаларға  қоршаған  ортамен  таныстыру  арқылы  экологиялық  тәрбие  беру, А,  1999,  146  бет.
  4. Беркінбаев  К.М., - Жоғарғы  оқу  орындарында  экологиялық  информатиканы  оқытуды  жетілдірудің  дидактикалық  шарттары, А,  1999,  145  бет.
  5. Тойганбекова  Ш.М., -  Природоохраное  воспитание  учащихся  начальных  классов  в  процессе  изучения  гуманитарных  дисциплин,  Тараз,  1999,  149  стр.
  6. Егенисова  А.Қ., -  Бастауыш  сынып  оқушыларына  экологиялық  білім  мен  тәрбие  берудің  педагогикалық  шарттары, А,  2000,  133  бет.
  7. Жангелдина  Д.І., -  Оқушыларға  экологиялық  тәрбие  беру  4-5 сыныптардағы  табиғаттану  курсы  материалдары  бойынша) А,  1995,  140  бет
  8. Ой  маржандары., -  С.Л.Сауытбеков  нақылдары  мен  өсиеттері,  Көкшетау,  2003,  74  бет

346.Жетпісқалиев  С.С., -  Сейтен  тағылымы,  Көкшетау,  2003, 60  бет.

  1. Ибраимова Ж.Қ.,- Шығыс Қазақстан аймағындағы  білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуы (1917-1930 ж.ж.), А, 2003, 34 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)

348.С.Л.Сауытбеков., -  Ақазу  арлан (әңгімелер  мен  ертегілер),  Көкшетау,  2003, 109  бет.

349.Халықаралық  конференция  материалдары:  « Сейтен  Сауытбековтың  ұлттық  тәлім-тәрбиелік  идеяларын  мектептегі  оқу-тәрбие  жұмыстарына  енгізудің  ғылыми-әдістемелік  жолдары», Көкшетау-  Петропавл, 7-10.8.  2003, 121  бет.

  1. Проблемы  оздоровления озера Копа и пути их разрешения. Материалы межвузовской научно-практической конференции посвященной к 50 – летию  Кокшетауской области, Кокшетау, 1994 год, 159 стр.
  2. Болатова А.Ж.,  -  Қопа көліндегі кейбір балықтарды  эколого – гельминтология лық тұрғыда үйрену . Магистр атағын алу үшін дайындалған диссертациялық жұмыс.  Ғылыми жетекші  б.ғ.к.,профессор Арыстанов Е.А, Көкшетау, 2000 жыл,  66 бет.
  3. Арыстанов Е.А., Г.Өнерхан., - Қазақстанда тірілік ететін балықтардың паразиттерін зерттеудің  мақсаты  мен маңызы туралы,  Сб.  Научных трудов магистрантов  Кокшетауского Университета им. Ч. Валиханова, К, 2000  жыл, 168 бет
  4. Анисимова И.М., Лавровский ВВ., - Ихтиология, М, Высшая школа, 1983 год, 256 стр.
  5. Бейімбет Ә.А.,  Темірхан С.Р., -  Қазақстанның балық тәрізділері мен балықтарының қазақша-орысша анықтауышы, А, Қазақ универстеті, 1999 жыл, 145 бет.
  6. Быховская – Павловская И.Е., - Паразиты рыб.  Руководство по изучению, Л, Наука, 1985.,  240 стр.,  Паразитологическое исселедование рыб, Л, Наука, 1969 год, 182 стр.
  7. Васильков Г.В., -  Гельминтозы рыб, М, Колос, 1983 год, 221 стр.
  8. Достайұлы  Ж., - Жалпы гидрология , А, Білім, 1996 жыл, 163 бет.
  9. Жатканбаева Д.Ж., - Гельминты животных в экосистемах Казахстана, А, Ғылым, 1985 год, 152 стр.
  10. Қазақ Совет энциклопедиясы, А:ҚСЭ, 1975, 640 бет
  11. Бейсенова Ә.С., Кәрпеков К.,- Қазақстанның физикалық географиясы,А:Атамұра,1994, 274 бет
  12. Черников С.С.,- Поселение эпохи бронзы в Северном Казахстане.-КСИИМК,А:1954, вып.53
  13. Чалая Л.А.,- Озерные стоянки Павлодарской области. Пеньки 1,2.- В кн: Поиски и раскопки в Казахстане,А:1972 с.251
  14. Грязнов М.П.,- Северный Казахстан в эпоху ранних кочевников.-КСИИМК,А:1956, вып.61
  15. Марғұлан Ә.Х.,- Древняя культура центрального Казахстана,А:1966, с.282
  16. Зайберт В.Ф.,- Атбасарская культура, Екатеринбург,1992,с.251
  17. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық.Ітом.-А:Атамұра,1996,-544 бет.
  18. Зайберт В.Ф.,- Ботай қонысының тарихи-мәдени маңызы // халықаралық «Сейтен тағылымдары» хылыми-практикалық конференциясы,Көкшетау 4-5 маусым, 2005 жыл, 258 бет
  19. Бойс М.,- Зороастрийцы. Верования и обычаи,М:1987, 256 с.
  20. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия / бас ред.Ә.Нысанбаев.-А:ҚЭ Бас редакциясы, 1998.-720 бет.
  21. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И.,- Казахстан: летопись трех тысячелетий,А:Рауан, 1992, с.374
  22. Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы,А.Аруна,2002, 224 б.илл.
  23. Тимошинов В.,- Культурология:Казахстан-Евразия-Восток-Запад: Учеб.пособие.-А:Ниса,1997,336 с.
  24. История древнего мира: Учебник для  6кл.сред.шк //А.А.Вигасин,Г.И.Годер, И.С.Свенцицкая.-М:Просвещение,1993.-271 с.,ил.-

374.  Қазақстан. Ұлттық энциклопедия // Бас ред. Б.Аяған.- А: ҚЭ, 2003.- 720 бет

375.  Казахская ССР: Кр.энциклопедия в 4-х т. // Гл. Ред. Р.Н.Нургалиев, Т.,2608 стр., А., 1988.

376.  Самашев З.С., Наскальные изображения Верхнего Прииртышья, А:1992

377.  Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС.-А:1987

378.  Таймагамбетов Ж.К., Древнейшая стоянка человека в Восточном Казахстане.- Маргулановские чтения. Петропавл, 1992

379.  Шнитников А.В., Изменчивость общей увлажненности материков Северного полушария. // Записки Географического общества СССР, т 16, М-Л:1957

380.  Марьяшев А.Н., Рогожинский А.Е., Наскальные изображения в горах Ешки-Ольмес, А,1991

381.  Новоженов В.А. Наскальные изображения повозок Средней и Центральной Азии (К проблеме миграции населения степной Евразии в эпоху энеолита и бронзы)А,1994.

382.  Черников С.С., Восточный Казахстан в эпоху бронзы.МИА, 1960. №88

383.  Нифонтова Л.К., Андроновское погребение в Абаевском районе Семипалатинской области. «Из. АН Каз ССР», 1949, вып.2

384.  Арсланова Ф.Х., Памятники андроновской культуры из Восточно-Казахстанской области

385.  Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы:А.,Аруна, 2002, 224 бет.

386.  Сюань-Цзян. Исторические записки, Пекин, 1970

387.Тынышбаев М. Генеология казахского народа, А, 1991

388.Үрмізұлы Ф. Кенесарының өмір жолынан бірер сөз, Оқжетпес газеті, Көкшетау, 1992

389.Құлышев Ж. Ұрпақты ұрпақ білсін деп., Оқжетпес, Көкшетау, 1991.

390.ЦГА РК, ф.338,оп 1,д.764,лл.30-31

391.Абуев К.К. Кокшетау. Исторические очерки, К,1997, 300 стр.

392.Казахско-русские отношения в ХҮІІІ-ХІХ вв.,А,1964, с.157

  1. Вудмэнси Б.М.,Дайер М.И.,Джексон В. Сельскохозяйственные экосистемы, М:Агропроииздат,1987,с.223
  2. Хусаинов А.Т. Биоэкология, Кокшетау,2006,с.135
  3. Хусаинов А.Т.,Кожамжарова У.С.,Шайхина Г.Ж.,Сеитова Г.А. Экологическая оценка галофитности сортов ячменя селекции СибНИИСХ по проросткам при хлоридном типе засоления.Мат.межд.науч-пр.конф,Кокшетау, 2007,с.129-131
  4. ҚР Президентінің «ҚР азаматтарына патриоттық тәрбие берудің 2006-2008 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» Жарлығы, Астана, 2006 жыл
  5. Қосымша білім және тәрбие. Республикалық оқу-әдістемелік журнал.,А, №2-3, 2006 жыл
  6. Құрсабаев М.Қ.,- Пионер ұйымына -  ұлттық ерекшеліктер. Қазақстан мектебі, №5, 38-41 беттер, 1991 жыл
  7. Самоуправление в пионерской дружине.,- Муканова Б.И, Курсабаев М.К // Казахский Ордена Трудового Красного Знамени педагогический институт (Программа 40 - годичной научной конференции профессорско-преподавательского состава и аспирантов института, Алма-Ата, 14-20 марта 1989 года) стр. 6.
  8. Құрсабаев М.Қ.,- Ыбырай Алтынсарин және халықтың салт-дәстүрі // Тезисы докладов и сообщений на республиканской научно-практической конференции (к 150 – летию со дня рождения И. Алтынсарина), Костанай, 16-18 октября, 1991 года, стр. 34-35.
  9. Курсабаев М.К.,- Знакомить с историей  и культурой народа // Русский язык и литература в казахской школе, № 4, 22-23  стр, 1992 год.
  10. М.Қыдырбайұлы.,- Ұлттық тәлім-тәрбиеге негізделген «Атамекен» бағдарламасының педагогикалық мұралары // «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқу-тәрбие ісінде қолданылуы» атты ғылыми-практикалық конференцияның материалдары  (19-20 мамыр 1992 жыл) 14-17 беттер.
  11. М.Қыдырбайұлы.,- «Атамекен» бағдарламасы және «Атамекен» қозғалысы туралы ой, Қазақстан мектебі, № 7-8, 32-36 бет, 1994 жыл
  12. Құрсабаев М.Қ.,- Қазақ этномәдени мұраларын «Атамекен» бағдарламасы арқылы мектеп тәжірибесіне ендіру // «Білім жүйесін реформалау жағдайындағы этнопедагогика», (Ғ.Мұратбаев атындағы Жетісай гуманитарлық колледжінің 35 – жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, 13-14 қараша, 2000 жыл), 116-121 беттер.
  13. Құрсабаев М.Қ.,- Ғаламдық жаћандану кењістігі ћәм ұлттық тәрбие // Современные тенденции управления развитием человеческих ресурсов в системе образования. Мат.научно-практ.конференции (Алматы, 12-13 апреля 2005, ІІ часть, с.458), 353-358 б.
  14. «Атамекен» бағдарламасына методикалық нұсқау.,- Құрсабаев М.Қ, Бөлеев Қ, Жамбыл, 1993 жыл, 85 бет
  15. «Атамекен» тәрбие бағдарламасына әдістемелік ұсыныстар.,- Құрсабаев М.Қ, Дүйсембінова  Р.Қ, Мұхамеджанова К, Алматы, 1997 жыл, 123 бет.
  16. Құрсабаев М.Қ., - Ұлттық тәлім-тәрбиенің тарихи кезеңдері // Гуманитарное образование в условиях модернизации казахстанского общества: опыт и перспективы. Сб.материалов республиканской научно-практической конференции (Астана, 21-22 апреля 2005, 291б), 226-231 бет
  17. Құрсабаев М.Қ.,- Жаћандану кеңістігіндегі ұлттық тәрбие және неопедагогика ћәм неопсихология ғибратнамасы // Халықаралық «Шоқан тағылымы-10» ғылыми-практикалық конференция материалдары.-Көкшетау,2005, т 2А.,282 б.
  18. Құрсабаев М.Қ.,- Сейтен ғибраты және ұлттық педагогика (ғылыми монографиялық еңбек), Көкшетау, 2004 жыл, 195 бет.
  19. Құрсабаев М.Қ.,- Сейтен тағылымдары негізінде бастауыш сынып оқушыларына этноэкологиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары. Халықаралық «Сейтен тағылымдары-3» ғылыми-практикалық конференциясының материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы. Көкшетау-Омбы, 10-11 маусым 2005, (31-34 бет) 158 б.
  20. Касым Ж.Ж, Курсабаев М.К.,- Проблемы этнопедагогических наук в условиях всеобщей глобализации // Вестник Кыргызского национального университета им.Ж.Баласагына, Бишкек, 2004, c. 111-116
  21. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұйымының тарихы: Скаутизмнен пионеризмге дейін // Білім берудегі менеджмент. №2 (37) 2005, 56-63 б.
  22. Курсабаев М.К.,- Основные направления научно-этнопедагогической программы «Атамекен» // Поиск, № 4/ 2005, 44-47 с.
  23. Құрсабаев М.Қ.,- Асанқайғыдан Абайға дейінгі этнотағылым кеңістігі // Қазақстан жоғарғы мектебі, № 1/2006, 88-92 б.
  24. Құрсабаев М.Қ.,- Ғұламалар ғибраты және ұлттық тәрбие // Ұлт тағылымы, № 4/ 2005, 28-31 б.
  25. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұжымының пайда болу генезисі // Бастауыш мектеп, № 7/ 2005, 18-20 б.
  26. Құрсабаев М.Қ, - Мектептегі оқушылар ұйымының тәрбиелік моделі. Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика, 2005/6, 62-64 б.
  27. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұйымында ұлттық тәлім-тәрбие жүйесін кешенді пайдаланудың жолдары // Вестник университета «Қайнар», №4/1, 2005, 34-45 б.
 
Mr_Kursabaev
1 апреля 2012, 18:39
0
0
7940

Комментарии

МҰХАМЕДРАХИМ ҚҰРСАБАЕВ











ҚАЗАҚ-НАМА
(Шы ғармалар жинағы)

















Көкшетау 2008 жыл




ББК 74.213

Қ 77




Пікір жазғандар: Қалиев С.Қ., п.ғ.д.,профессор, Бөлеев Қ.Б., п.ғ.д.,профессор, С.Тұрғынбекұлы, ақын






Қ 77
Құрсабаев М.Қ.,- Қазақ-нама. Шығармалар жинағы. – Көкшетау, 2008 жыл, 380 бет.

Республикаға танымал педагог-ғалым, Халықаралық «Атамекен» ұлттық тәлім-тәрбие бағдарламасының авторы, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш тәлімгері (вожатый) Мұхамедрахим Қыдырбайұлы Құрсабаевтың аталмыш жинағында туған жер, тарих, әлеумет, этика, лирика һәм ұлттық тәлім-тәрбие тақырыптарына байланысты толғаныстар баяндалады.















4306000000
Қ ——————
00(05)-04

ISBN 9965 – 721 – 05 – ХББК 74. 213
МАЗМҰНЫ


ӘЛҺИССА ....................................................................................................... 3

ЭТНОПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫ ҺАҚЫНДА ....................................... 4

Этносфералық кеңістік ................................................................................ 4
Этнопедагогика пәнінің генезисі ................................................................ 9
Ұлы ағартушылардың этнопедагогикалық
ой-пікірлері .................................................................................................... 15
Этнопедагогика ғылымының зерттелу жағдаяттары мен
бүгінгі мәселелері ......................................................................................... 17
Қазақстан халықтарының этнопедагогикалық мұралары .................. 20


ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазақ этнопедагогикасының генезисі ........................................................ 22
Ұлттық тәлім-тәрбие дүниесін қалыптастырушы
факторлар ......................................................................................................... 28
Ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидалары, түрлері һәм
әдіс-тәсілдері .................................................................................................... 32
Қазақ этнопедагогикасы һәм этнопсихологиясы материалдарын
оқу-тәрбие жұмыстарына ендіру мәселелері ............................................ 36
Ежелгі мифологиялық аңыздардағы тәлімдік
идеялар ............................................................................................................ 38


АТАМЕКЕН БАҒДАРЛАМАСЫ - ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА МОДЕЛІ

Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар қоғамдық
бірлестігі ......................................................................................................... 40
Халықаралық «Атамекен» ұлттық тәлім-тәрбие
бағдарламасы ................................................................................................ 42
«Атамекен» бағдарламасының «Заманай-Экология» бағыты
бойынша іс-шаралар ................................................................................... 44
Ұлттық педагогика пәні бойынша тестологиялық
сұрақтар ........................................................................................................ 53
ӘЛҺИССА

Тәуелсіз Қазақ Елінің ХХІ ғасырдың бас кезіндегі аса ерекше оқиға - ғаламдық жаһандану кеңістігіне әлімдік озық тәжірибелер мен жетекші технологиялардың қарқыны һәм ықпалымен санаса отырып, бес мың жылдық тарихи-мәдени мұрасын сақтай отыра ену үрдісі – қоғамдағы құбылыстарды адамзат перзентінің танымдық-тағылымдық тұрғыдан түсіну жағдаяттарының жаңа моделін қалыптастыруда.
Қоғамдағы бұрын-соңды болмаған айтулы орасан өзгерістер жалпы даму заңдылығының күрделі компоненті болып саналатын білім жүйесіне үлкен ықпалын тигізіп отыр. Білім берудің заман талабына сай әлемдік озық тәжірибелерге негізделуі – жоғарғы оқу орындарындағы білім параметрлері мен дидактикалық қағидалардың интерациялануына түрткі болуда. Университет қабырғасында білім алып жатқан көптеген жастар жаңа қоғамда белең ала бастаған жетекші технологиялардың құбылыстарын жақын білуі үшін қоғам қажеттіліктерінен туындаған жүйелі тұрғыда жан-жақты білім алуға деген ынта-ниеттерінің арта түскені байқалады. Ұлт болашағы – бүгінгі жас ұрпақ тағдырына қатысты қоғамдық өмір һәм тұрмыста үлкен істер атқарылуда. Оған тәуелсіз Еліміздің Заңдары, Елбасымыздың Жарлығы һәм стратегиялық бағдарламалары, ресми құжаттар және авторлық бағдарламаларды жатқызуымызға болады [1] ,[2], [3].
Осындай жауапты кезеңде бұрын маңызды болып саналған кейбір пәндер мен жетекші идеялардың қоғам қажеттілігіне жарамай қалған тұстары кездесіп қалады. Студенттер мен магистранттар арасында жүргізілген сауалдар бойынша көптеген жастарды экономика, қаржы, халықаралық қарым-қатынас пен құқық және ақпараттандыру технологиялары қызықтырады.
Дегенмен, жастар арасында қоғамға қажетті және өз елінің экономикасының қарыштап дамуы мен мәдени гүлденуі үшін тек қана өзі таңдаған маман иесі болумен қатар, туған халқының діни-рухани, тарихи-мәдени құндылықтарын қастерлеу, терең оқып-тану және қолдан келгенше жеке үлесін қосуға деген ұлттық сезімнің бар екенін қуанышпен айтамыз. Олардың ойынша жаңа заман талап етіп отырған жетекші маман иесі болу мүмкіндігі тек классикалық тұрғыда сапалы білім алумен шектелмей өз ұлтының тарихы мен мәдениеті, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы және ұлттық ерекшеліктері жөнінде қосымша толық мағлұматтар алудың маңыздылығы зор екенін атап өтеді.
Аталмыш мәселелерді шешу біржақты ғана сипат алып қана қоймай, қайта көпшілік қауымның қолдауымен кешенді тұрғыда жүзеге асырылуының тиімді екенін бүгінгі тәжірибелеріміз көрсетіп отыр. Демек, бүгінгі жалынды да дарынды жас, ертеңгі білікті де, ілкімді маман – жас ұрпақ өкілдерінің өз елінің тарихы мен мәдениетін, ұлттық қазыналары мен құндылықтарын, діни-рухани мұраларын қастерлеуге баулитын ұлы істерге үлес қосатын арнаның бірі – халқымыздың ұлттық тәлім-тәрбиелік һәм этнопсихологиялық мұраларын ізгіліктендіру барша қауымның абыройлы ісі болмақ.
Осы ұлы істі қолға алуымыз көптеген мәселелердің шешілуіне жол салары анық. Бірақ, алға қойған мақсатымызға жету асқан төзімділікті, шығармашыл ізденімпаздықты, ғибратты тәлімгерлікті және ұлттық құндылықтарды сақтаушы һәм жеткізуші дәнекерлікті талап етері анық. Бұл ұмтылыс ғылыми зерттеуімізде өзекті орын алып келе жатқан көптеген қағидалардың мән-мағынасының заман ренессансына байланысты қайта сарапталуын көздейтіні заңдылық. Оған бүгінге дейін стереотиптік бағыт ұстанған «бала тәрбиесі» деген ұғымның «адам тәрбиесі» деген атауға ұласуы айтарымыздың дәлелі болса керек.
Өткен ғасырдың қай кезеңінде болмасын адамзат перзентінің рухани һәм материалдық мәдениеті тек қоғам дамуының қозғаушы күші ғана болып қалмай, ұрпақ санасына жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде адами-ізгілік қасиеттерді сіңірудің қайталанбас құралы болып келді. Айтар ойымыздың айқын көрінісі – бүгінгі қоғамдық талаптар мен заң-құжаттар кешегі салт-дәстүрлерден, көрікті қалаларымыздың көне шаһарлардан, мәдениет пен оқу-білімнің діни-рухани һәм мифологиялық құндылықтардан бастау алғаны нақты дәлел болмақ. Бұл ойымыздың көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері (И.Гердер, Ж.Ж.Руссо, Р.Авенариус, Г.В.Плеханов, А.Құнанбайұлы, Н.М.Карамзин, Н.Бердяев т.б)
Бүгінгі таңда әрбір жас ұрпақ өкілінің өзінің қайталанбас тұлға екенін, өз ретінде өне бойындағы ерекше қасиеттерді сезе біліп, қажет жағдайда сол мүмкіндіктердің ашылуына барынша күш салып тырысатын көрінісі анық байқалады. Мұндай киелі сезім – тәуелсіздік бесігінде тербеліп өскен еркін ұрпақтың санасында қалыптасатыны рас. Қара халқының болашағын ойлайтын білікті мамандар ғана, ертең өмір соқпақтарын кезе жүріп, айы туған күнінде көздеген биігінен көрінері ақиқат. Сондықтан, аталмыш жауапты кезеңді бастан кешіретін алтын ұрпақ кешегі бабалар айтқан нақылдарды жадында ұстап, заман келбетінің ада дәстүрлерінен аулақ болып, қайта ұлттық құндылықтарға негізделген асыл қасиеттердің қоғамдық өмірде еркін самғауына барынша жағдай туғызғаны ғибрат.
Ұясынан қанаттанып ұшқан мұзбалақтың қиыр көкте қалай қанат самғау керектігін үйрету нөкіс көрінетіні рас. Сол сияқты білім ордасындағы болашақ маман иелері де институт қабырғасында ұлттық тәлім-тәрбие һәм этнопсихология пәні бойынша дәріс алуы бір жағынан қажет болса, екіншіден өлшеулі бір кезең іспеттес. Сондықтан, бүгінгі ғалым-ұстаздардың негізгі жігері – жас ұрпақтың санасына жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде ізгілік, ұлттық намыс һәм шынайы адами қасиеттерді сіңіруге арналғаны һақ.
Халқымыздың сан ғасырлар бойы жинақтап келген тәлім-тәрбиелік, рухани-танымдық һәм этнопсихологиялық мұраларын республикамыздың білім ордаларында кеңінен ендіріп, оны оқу-тәрбие және дидактикалық талаптарға айналдыру – жоғарыда аталған маңызды мақсаттардың іс жүзіне асырылуына септігін тигізеді деген сенімдеміз.
ЭТНОПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫ ҺАҚЫНДА

Этносфералық кеңістік

Зерттеуші этнолог ғалымдардың пікірінше бүгінде Жер шарында 183 астам түрлі ұлттар мен ұлыстардың өкілдері мекендейді. Олардың арасында саны жағынан суперэтностық ұлтқа жататын (француздар, немістер, орыстар, түріктер, жапондықтар т.б) және гиперэтностық ұлт тобына жататын (хань, хинди т.б) басқа ұлыстар жатады.
Этнос теориясы һақында Л.Н.Гумилев [4], Ю.В.Бромлей[5] және басқа ғалымдар фундаментальді зерттеулер жүргізді. Аталған ғалымдардың ішіндегі Л.Н.Гумилевтың тұжырымы өзінің мазмұны һәм логикасы жағынан біздің айтар ойымызға нақты жауап береді. Оның ойынша: «Этнос анағұрлым тұрақты, ұзақ жылдар бойына саналы тұрғыда ұжымдық түрде топтасқан, тарихи дәуірлер кеңістігінде өзінің сараланып-толықтырылып отыратын ұлттық ерекшеліктерін, стереотиптерін қалыптастырып отырады» делінген [4,540]. Одан әлемдегі кез келген ұлттың табиғи заңдылық талаптарына негізделген, өзінің даму, таралу, қалыптасу сондай-ақ ассимиляциялану және суперэтносқа айналып айналасына ықпал ету факторларын көреміз.
Кейбір деректерге қарағанда (Калтахчян С.Т, Бабенко В.Я,) этностардың дамуы мен қалыптасуы бірнеше кезеңдерді (генетикалық, этносаралық, этноқауымдастық т.б) бастан кешіре отырып қоршаған ортадағы географиялық ерекшеліктердің ықпалдары ұшырай келе, шамамен 1700-2000 жылдар бойына тұрақты тұтас ұлт қауымдастығы негізінде өмір сүретіні анықталып отыр.
Демек, этностық бірігу немесе белгілі себептер арқылы бөлшектену тек қана таза биологиялық-генетикалық фактор болып қана қоймай, сонымен қатар климаттық-географиялық ықпалға ие болатынын көреміз. Бұл жердегі ең басты себеп – табиғат құбылыстарының адам санасына тигізетін әсері, немесе Л.Гумилевтың «пассионаризм» теориясы негіз бола алады. Бұл жерде Жер ғаламшарында ғұмыр кешкен алғашқы адамдар ғұмырнамасы – халықтық тағылым дүниесінің қайнар бастауы жөніндегі жорамалдардың дәйектелінуіне негіз болмақ. Оны шартты түрде мынадай кестелер арқылы бейнелеуімізге болады [1-сурет].
Этностық дүние – әр ұлт өкілдерінің өз ұлтының біртұтастығы мен қайталанбас ұлы қасиет иесі екені туралы нақты сенім тұғырнамасынан бастау алмақ. Бұл үрдіс этностың жалпы ерекшелігін білдіріп қана қоймай оның мәдени жетістіктерін, этнолингвистикалық кеңістігін, сондай ұлттық идентификациялық белгілерін айқындайды. Әдетте, мұндай күрделі даму деңгейіне жеткен этностық өркениет ұлттық потенциалын мүмкіндігінше кеңінен пайдалануға әрекет жасайды.
Адамзат тарихындағы «Ұлы қоныс аудару» атты ғұн ұлыстарының шығыстан батысқа қарай миграциялануы – жер бетіндегі этностық, этносаралық сонымен қатар этнолингвистикалық жағдайды өзгерткені белгілі. Аталмыш құбылысты этнолингвистикалық дифференциация деп те атауға болады [7,51]. Осы тарихи оқиғадан біздер алғашында бір мәдени құндылықтарды ту еткен этностық топтардың қоныс аудару салдарынан, уақыт өте келе (шамамен 1500 жыл) әдет-ғұрыптары біршама өзгеше басқа тайпалық одақтардың пайда болуына (Еуропалық ғұндар) негіз болғанын байқаймыз.
Этнос кеңістігін тану барысында біздер ұлт, халық, ұлыс, ру, тайпа, әулет және тұлға сияқты терминдерді кездестіреміз. Олар тек өзінің спецификалық зерттеу тақырыптарына сай ғылым салаларының (этнология, этнография, этнотопономика, этногеография, этнолингвистика т.б) өзекті мәселесі болумен бірге біздің де зерттеу объектімізге (этнопедагогика һәм этнопсихология) айналып отырғаны шындық.
Демек өзінің ұлттық ерекшелігін, тілін, салт-дәстүрін, сондай-ақ өмір сүру ортасы мен аумақтық шекарасын және ұлттық құндылықтарын иеленетін ұлт өкілдері, ғасырлар көшінде өзінің қасиеттерін жоғалтпай, саналы тұрғыда өз ұлтының жанашыры мен қорғаушысы һәм болашақ ұрпаққа ұлт қазыналарын жеткізуші дәнекер ретіндегі ұлы мақтаныш сезімін өз санасында қалыптастырған тұлғалары бар ұрпақтарын тәрбиелей білген этностар ғана көздеген мақсаттарына жетері, қажет жағдайда қоршаған ортасына ықпал етері де анық.



Этностық ұғымның түп-тұқиянын зерттеу әр ұлыстың этногенезисін ғылыми тұрғыда талдау мен саралауды қажет етеді. Мәселен, орыс халқының этногенезисін тану – көне славян тайпаларының тарихы мен мәдениеті һақында терең аналитикалық білімді меңгеруді басты мақсат етеді. Айталық, қазақ этносының қалыптасуы мен даму кезеңдерін біздер толық көз алдымызға елестетуіміз үшін, Ұлы дала көшпенділерінің (арийлер, сақ-ғұндар, көнетүркі тайпалары т.б) мәденигенезі мен тарихнамасы һақындағы деректерге сүйенеміз. Ол қағидамыз мынадай алғышартарға сүйенеді [2-сурет].






Мұндай адамгершіл бастамалардың қашанда әр ұлттың мәдени құндылықтарының басты шарты ретінде саналып, өмір сүру ортасында қоғамдық қажеттіліктерге айналып отырғаны сезіледі.
Этностар әлеміне қоршаған ортаның тигізетін әсері мол. Шын мәнісінде жер ландшафтысының адам өміріне қолайлы болуы көптеген әлеуметтік-экономикалық мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туғызады. Адамзат тарихына көз жіберетін болсақ ерте заманда мемлекеттік деңгейге көтерілген алғашқы өркениет орталықтары, атап айтсақ Мысыр елі Нил өзені аңғарында, Цинь династиясы Янцзы, Хинди раджасы Ганг, Вавилон Қосөзен , Ацтектер өркениеті Амазонка өзенінің аңғарларында өркендегені белгілі. Жер бедерінің және биосфералық қабаттың адамдардың тұрмыс-тіршілігіне оңтайлы жағдай қалыптастыруы – адамдар әрекеттерінің мінез-құлықтары мен танымдық-тәлімдік ерекшеліктерін айқындады.
Ұлттық педагогика һәм этнопсихология проблематикасын зерттеу – ең алдымен этнос ұғымы жөнінде толығырақ ақпарат алуды қажет етеді. Этнос, немесе этникалық қауымдастық Үлкен Кеңес Сөздігінде: «..белгілі қауымның, я адамдардың ұлт, ұлыс, топ, ру-тайпа белгісі ретінде тарихи дәуірлерде тұрақты әлеуметік қауымдастық ретінде танылған ұлттық белгісі. Әдетте этносты халық деп те атайды...»,- деп, анықтама берілген [8,1555].
Этностың шығу тегін (этногенезисін), немесе халықтардың пайда болу тарихын (ұлттану), дүниежүзі халықтарының ұлттық ерекшеліктері, олардың тұрмыстық, рухани-мәдени қазыналарының алуан түрлілігі, сондай-ақ этностық топтардың жер бетіне таралуы мен қоныстануы (миграция, этногеография) және этносаралық қарым-қатынастар (мәдени-рухани байланыс, аз ұлттар проблемалары, конфликтология, халықтар достығы һәм ұлтаралық келісім т.б) және басқа ерекшеліктерін бүгінгі таңда этнология, этнография, этнокогнитология, этнолингвистика, этнотопономика және басқа ғылым салалары зерттейді.
Этностардың шығу тегін зерттеу – әлемдегі 180 астам ұлттар мен ұлыстардың тілдік ерекшеліктеріне терең назар аударуды қажет етеді. Өйткені әр ұлттың ана тілі - өз халқының сарқылмас рухани қазынасы болып табылады. Ол құдыретпен пара-пар. Олай десек, әр ұлттың тәлім-тәрбиелік ерекшелігі және мінез-құлық жаратылысын білу - ұлттық мәдениеттің қайнар көзі екені анық. Ана тілінің құдыреттілігін ұлы ағартушы Я.А.Коменский «алдыменен ұрпақ үшін ең маңыздысы өз ұлтының тілі, одан кейін көрші халықтың тілі» десе [10,168]. , А.Байтұрсынов «Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген екен[11,151].
Ғалымдардың болжауынша әлем этностарында 2500 ден 5500-ге дейін ұлт, ұлыс тілдері бар екені анықталған [12,467]. Дүние жүзінде саны жағынан көп сөйлейтін халықтарға: қытай (хань) тілі (1млрд.300 адам), ағылшын (350-400 млн.халық) орыс (250 млн), испан тілі (220 млн), хинди және урду тілдері (210 млн), индонезия (132 млн), араб тілі (131 млн), бенгал тілі (128 млн), португал (117 млн), жапон тілі (115 млн.адам), неміс (102 млн), француз (92 млн), итальян тілі (70 млн), пенджаб тілі (60 млн), түрік тілі (55 млн), телугу (52 мл), корей тілі (53 млн), маратхи тілі (48 млн), тамил (47), украин тілі (48 млн) және басқа халықтардың тілдері жатады.
Аталған тілдердің ішінде ғылыми тұрғыда кеңірек зерттелген тілдер тобына үндіевропа тіл әулеті (шамамен 1875 млн.адам) жатады. Аталмыш этностардың этнолингвистикалық тарихы тым тереңде жатыр. Оларға ерте дәуірдегі хет және анадолы (палай, лувия, лидия) тілдері (б.з.д 1 мың.ж.), крит-микен жазулары (б.з.д.2 мың ж.), көнеарий (үндіиран) және месопотамдық арийлер тілі (б.з.д. 2 мың ж.), көнеарий тайпаларының тіл диалектілеріне негізделген (ауған, нуристан, кәфір), көнеарий тілдері (үнді, иран, үндіиран) сондай-ақ жаңарған үндіарий топтары (хинди, урду, бенгали, маратхи, панджаби, раджастхани, гуджаратский, ория т.б б.з.д 1 мың ж.), «Авеста» негізіндегі көне парсы тілдері (б.з.д 1 мың ж.), шығыс тармақтағы көне ирандық тілдер (соғды, сақ-скиф, хорезмдік) және батыстық тармақ (парфяндық), жаңарған ирандық тілдер (тәжік, күрділер, белуджа, тат, талыш, пушту, осетин). Рим империясы тұсындағы оскско-умберия және латындық-фалистік тілдер тобынан тармақтанған романдық (испандық, баски, португалдық, каталондық, галиийялық, реторомандық, сардиниялық) және басқа этностардың тілдік диалектикалық даму мәдениетін атап өткен жөн.
Италия халықтарына тән кельт, гальдік, бретон, мэн, валийлік, корнуэльстік, иллирий, ибериялық, фриздік, готтық, скандинавия халықтарының тілі (швед, дат, норвегия), балтық-славян топтары (пруссия тілі), шығыс славяндық (орыс, белорус, украин), батыс славяндық (чех, словак, поляк, лужицск тілі), оңтүстік славян (серб, македон, словен, хорват, полаб) және басқа тіл топтары жатады.
Семит-хамиттік (афро-азияттық) тіл әулетіне (191 млн.адам) көне египеттік (бербер, кушит, сомали, чад, хауса тілдері), шығыс семит тобына (акад, ассирия), солтүстік семит (ханаан, арамей б.з.д 3 мың ж., финикин, пуни,моавит, иврит), батыс семиттік (айсор, амхар) тілдері жатады.
Оңтүстік Кавказдық картвель әулетіне (4 млн.адам) грузин, мегрель, зан, сван, ибериялық-кавказдық тіл топтары жатады.
Солтүстік Кавказдық абхаз-адыгей (1 млн.адам) әулетіне абхаз, абазиндік, адыгей, кабардин, черкес, убых тілдері және нах-дағыстандық (2 млн.адам) әулетке: вейнах, шешен, ингуш, бацбий, авар, андий, даргин, лак, лезгин, дидой, табасаран, эускаро (испандық баски тайпаларының тілдері) тілдері жатады.
Фин-угор (24 млн.адам) әулетіне: угорлық (ханты, угор, остяц, мансий, вогульдік, венгр тілдері), финдік (коми, пермдік, удмурт, вотяц, мордва, мокша, эрзя, марий, саам, лопар) тілдері кіреді. Фин-угорға туыс самодий тілдері (ненец, энец, нганасан, сельпуп – 25 мың халық), Орал-алтай тілдері (юкагир) жатады. Алтай тілдеріне (97 млн.халық) тунгус, манчжур, жапон-корей-монғол-түрік тілдері араласқан тілдер одағы жатады.
Түркітектес тілдерге (89 мл.халық) бұлғарлық (чуваш), оңтүстік батыс тіл тобы (түрік, азербайжан, түрікмен), солтүстік батыс тобы (қазақ, татар, башқұрт, қарайым, құмық, ноғай, қарақалпақ, қырғыз-қыпшақ), оңтүстік шығыс тобы (өзбек, ұйғыр), солтүстік шығыс тобына (якут, көнеұйғыр, көнеқырғыз, орхон, енисей тілдері) басқа туыс тілдер кіреді.
Монғолтектес тілдерге (4 млн.халық) монғол, қалмақ, ойрат тілдері кіреді. Тунгус-манчжур тіл тобына (3 млн.халық) манчжур, эвенки тілдері кіреді. Ностратикалық (барлық тіл әулеттерінің араласуы) тіл тобына чукот, коряк, камшат, ительмен тілдері кіреді.
Жапон тілі (100 млн.адам) Рюкю аралындағы халықтарға тән. Үндістандағы дравидий тіл әулетіне (154 млн.адам) тамиль, малаялам, каннада, телугу, куи, гонди, брагуи тілдері кіреді.
Африка халықтары (213 млн.халық) нигеро-кордофан тобы (бенуэ, конго, банту, суахили, руанда, кирунди, киконго, килуба, луганда, лингала, сото, зулу, тив, ибибио, батыс-атланттық: фуль, волоф, киси, вольтийлік: моси, море, груси, лобо, манделік: малинке, бамбара, сонинке, менде, квалық: акан, эве, йоруба, ибо тілдері); ніл-сахара (23 млн.этнос) топтарына (сонгаи, маба, сахара, фур, канури, тубу, шари, кома, нилоттық: динка, нуэр, джолуо, нубия), ал койсан тобына : бушмен, хатса, сандаве тілдері кіреді.
Қытай-тибет тіл әулетіне (1200 млн.этнос) қытай, тибет, бирма, тай, мяо, яоска, вьет, хуэй, цзинпо тілдері жатады.
Австро-азияттық топқа (65 млн.адам) вьет, мон, кхмер, палаун-ва, малак, кхаси, никобар, мунда тілдері кіреді.
Австронезия әулетіне (191 млн.адам) индонезия, полинезия, микронезия, меланезия халықтарының тілдері кіреді. Папуастар (3 млн.адам) тіл тобына андаман, бурушаски, айн тілдері кіреді.
Эскимос және алеут тілдеріне: кет, остяц, асан, кот, унанган тілдері жатады.
Америка үндістерінің тіл әулетіне (33 млн.этнос) атапаскі, навах, тлинкит, хайда, алгонкино, мосан, хока, ацтек, селиш, хока-сиу, ирокез, муско, натчез, таноан, мая-соке, тараски, пенути, аймара, араукан, аравак, тупи-гуарани, отомимиштекосапотек, чинантек, чибча, мискит, магагальп, ленка, пайя, шинка, кариб, пано, же, уитото, матако, матагуайо, гуайкуру, маскойя, мосетене, намбиквара, бороро, каража, ботокудо тілдері жатады.
Этностардың тілін зерттеу – әр ұлт пен ұлыстың ұлттық мәдениеті мен генезисі һақында толық мағлұмат алуға зор мүмкіндік туғызады. Ұлттанудың ерекше бір саласы – этникалық антропология ғылымы болып табылады. Аталмыш ғылымның негізгі зерттеу объектілері жекелеген этностық топтардың, тайпалардың, ұлыстардың морфологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін зерттеу, олардың түрі, (пигменттік ерекшеліктері), түсі, қонысы, жер бетіне таралу (миграциялану) ареалдары, олардың метисациялық генезисін талдау болып табылады.
Этностар арасындағы қарым-қатынастар этникалық үрдістердің интеграциялануын жеделдетеді. Оның айқын көріністерінің бірі этнос қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің әсерінен этноэволюциялық немесе этнотрансформациялық құбылыстардың белең алуы болып табылады. Мұндай ірі бетбұрыс этнос дүниетанымын өзгертіп, кей жағдайда рухи-мәдени құндылықтардың ассимиляциялануына әкеліп соғуы мүмкін. Этносаралық қарым-қатынастардың эволюция заңдылықтарына орай трансформациялануы замана көшінде этникалық топтардың я топтасуына, я болмаса ығысуына түрткі болып отырады. Бұл үрдіс ұлттардың этнолингвистикалық ареалының өзгеруіне, антропологиялық-морфологиялық өзгерістерге ұшырауына, рухани мәдениетінің тоқырауына, я болмаса басқа мәдениетпен адаптациялануына, таптық-ұлттық мінез-құлық пен танымдық әрекеттердің бір күйден екінші күйге өтуіне себепкер болып отырады. Бірнеше этникалық топтар – біртұтас этникалық бірлестікті құрайды. Этникалық бірлестіктің негізгі белгісі – жеке территориясы, салт-дәстүрлері, тілі мен рухани мәдениеті сана-сезім һәм қоғамдық пікірі нақты қалыптасқан, ешқандай көлденең өзгертулерге көне қоймайтын тұрақты ұлт өкілдерінің біртұтастығы болып табылады.
Этносаралық қарым-қатынастар заңдылықтарын жете білу демографиялық, медициналық география, этногеография, генеогеография, ұлт тілдерінің генеологиялық классификациясын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, тәлім-тәрбие және психологиялық ерекшеліктерін терең білуді қажет етеді. Сондықтан әлемдегі барлық халықтардың ұлттық ерекшеліктерін, яғни этносқа тән барлық дүниелерді (этногенез, пассионаризм, миграция, аккультурация, геногеография, мәдени антропология т.б) аталмыш сала бойынша іргелі зерттеулер жүргізген ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, толық сипаттама беру ісі қажет деп санаймыз. Бүгінгі таңда тәрбие теориясы һәм оқыту мазмұнын заман талаптарына сай айқындау мақсатындағы әлемдік тәжірибелер діни-танымдық құндылықтардың жеке тұлға болмысын қалыптастыруда сан ғасырлар көшінде жетекші миссия атқарып келгені жөніндегі көптеген тұжырымдардың қоғамдық орны жөніндегі пікірлерімізді нақтылай түседі. Сол себепті әлемдік діни-танымдық құндылықтардың талай замандар бойы Адам санасының қалыптасуына зор ықпал еткеніне өркениетті тұрғыда ой түюіміз шарт. Оны шарттты түрде былай таратсақ дейміз [3-сурет].
Осындай іргелі ғылыми-танымдық іс-шаралардың қатарына әлем этностарының этнопедагогикалық және этнопсихологиялық ерекшеліктері жөнінде мағлұматтар жинастырып, ғылыми тұрғыда зерттеп және пән оқулықтары ретінде кең қолданысқа ендірген жөн.





Этнопедагогика пәнінің генезисі

Халықтық педагогика саласы бойынша зерттеу жүргізген ғалымдардың пікірі бойынша «этнопедагогика» терминін ғылыми айналымға тұңғыш енгізген чуваш ғалымы академик Г.Н.Волков (1956) делінген. Дегенмен, тарихи деректерде Г.Волковқа дейін Г.С.Виноградов (1926) және грузин ғалымы А.Ф.Хинтибидзэ (1951) және басқа ғалымдардың есімдері кездеседі. Ғалымдар еңбектерінде этнопедагогика терминіне байланысты анықтамалар мен тұжырымдар негізінен Г.Н.Волков анықтаған: «..этническая педагогика исследует особенности национального характера, сложившиеся под влиянием исторических условий, сохранившиеся благодаря национальной системе воспитания и претерпевающиие эволюцию вместе с условиями жизни, вместе с педагогической культурой народа..» түсініктеме бойынша сипатталады[14,30].
Этникалық тәлім-тәрбиенің психологиялық ерекшеліктері жөнінде батыс һәм американдық ғалымдар (Ф.Боас, Р.Бенедикт, М.Мид, А.Кардинер, К.Леви-Строс, И.Гербарт, М.Коул т.б) зерттеулер жүргізді.
Белгілі ғалым М.Мидтің пайымдауынша әр этностың мәдени мұралары ұрпақ болашағы үшін айырықша орны бар екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Ғалымның тікелей қатысуымен жүргізілген психологиялық эсперимент нәтижелеері әр баланың психикасы мен танымдық-тәлімдік әрекетіне ұлттық салт-дәстүрлердің ерекше ықпал ететіні анықталған [15,48].
Әр халықтың ұлттық тәлім-тәрбиелік ерекшеліктері жөнінде Г.С.Виноградов (1926), А.Ф.Хинтибидзэ (1951) ғылыми еңбектер жазды. 1956 жылы жарыққа шыққан академик Г.Н.Волковтың “Чуваш халқының этнопедагогикасы” атты еңбегi ТМД мемлекеттері кеңістігінде этнопедагогика ғылымының көптеген ғалымдардың зерттеу объектісіне айналуына себеп болды. Бұл орайда А.К.Алиевтың (Әзербайжан,1968), Я.И.Ханбиковтың (Татарстан, 1967), З.Миртурсуновтың (Өзбекстан, 1973), А.Ш.Гашимовтың (Азербайжан, 1970) , Ю.А.Рудь (1980), З.П.Васильцованың (Украина, 1983), Е.Л.Христованың (1988) , К.Пирлиевтің (Түрікменстан, 1991), А.Э.Измайловтың (Қырғызстан, 1991) және басқа ғалымдардың еңбектерін атап өткен жөн.
Этнопедагогиканы халық педагогикасы деп те атайды. Аталмыш ғылым саласын бірнеше атау ретінде қабылдау – жалпы этнопедагогиканың құндылығын төмендетпейді, қайта оның мазмұны мен мәнін аша түседі. Этнопедагогика мәселесіне қатысты ғылыми түсініктер көне діни-рухани жазбаларда кездеседі. Адамзат мәдениетінің көне рухани ескерткіштері саналатын «Авеста» жазбаларында (б.з.д ХІ-ІХ ғ.ғ) жас ұрпақтың елі мен жерін қорғауға деген киелі сенімді санасына сіңіруге арналған қаһармандық жырлар, қоршаған орта мен өмір қайшылықтары һақында танымдық ғибраттарға жетелеген фәлсафалық ойлар шебер суреттеліп, қисынды тізбектелген. «Авеста» шежіресіндегі:
«..біз Митра күн құдайына жалбарынамыз
Ол өзінің құдыретті күймесіне отырып,
Жер-жаһанға әмірін жүргізбек...
О, құдыретті Митра!
Бізге осыншама дархан жерді бере отырып,
Мыңғырған мал мен еңбекшіл халықты жараттың,
Бізге күш-қуат бере отырып, жерімізге құныққан жауларды,
Алыстан көруге, олардың қауіпін сезуге рух беріп..
Жорықта жеңіспен оралуға жебей көр.. »,- (Авеста, сс.70,83,85) деген, батырлық пен патриоттық сезімдерег толы аталы сөздер, өсер елдің ұрпақтарына өз Отанын қорғап, ұлттық қазыналарды қастерлеуге шақыратын ұранды көксеуде [7, 26].
Демек, тәрбие құралының адамзат баласының ең алғашқы жаратылған күнінен бастап ғұмыр һәм тұрмыс заңдылығына айналуы діни құндылықтардан бастау алғаны - әр халықтың тағылымдық дүниесінен орын алғанын төмендегі 4-суреттен көруімізге болады


Қасиетті Құран жазбалары – сөзсіз адамзат құндылықтарының сарқылмас байлығы екені рас. Оның бүгінгі ұрпақ танымының қажеттіліктерімен ұштасқан күрделі дүниелері туралы ой қозғайтын, сезім толқытатын зерделі заман келбетінің қалыптасқаны хақ. Сондықтан, ата-бабамыз таңырқап өткен және ұрпағына аманат еткен киелі ұғымдар жөнінде мектептегі тәрбие жұмыстарында мәселе көтеру – ұрпақ санасына үлкен әсер етері анық. Бұл үмітіміз болашағынан үміт күткен балғын жеткіншектермен қарым-қатынас жасаудың шынайы ғибратты да, абыройлы да ісі болып, өзінің дәстүрлі жалғасын игіліктендіре берсе дейміз.
Құран сүрелері – дәстүрлі қалыптасқан қарапайым қағидалар тұрғысынан зерделеу мен ұғындыру өлшемдеріне (параметрлеріне) сая бермейтін күрделі ой-толғамдар жиынтықтарынан құралған теориялық дәлелдерді қажет ететін таңғажайып, тылсым құбылыс екені хақ. Алайда, оның аса күрделі һәм құпиялы сипат алуы зерделі ұрпақ танымының қызығушылығын қалыптастырғанын жасыруға болмайды.
Сондықтан Құран сүрелері негізінде шәкірт санасында барша адамзат мойындаған рухани құндылықтар ғибраттары арқылы ой толқытып, сезім тербету әрекеті қажет екені анық. Ол тұжырымымызға киелі Кітаптағы мынадай сүрелер ғибраттары негіз болмақ: «..Ұғымын Алла біледі. Ашық баян етуші Құранға серт. Шын мәнісінде оны құтты бір кеште түсірдік. Күдіксіз Ол, әр нәрсені естуші, толық білуші. Ол аса дана, толық білуші. Ол сондай өте жоғары Алла, көктер мен жердің әрі екі арасындағы нәрселердің игілігі Оған тән (44-Дұхан сүресі, 496-495 бет.)
Ол сондай Алла, көктен мөлшермен жаңбыр жаудыруда. Сонда онымен өлі бір жерді құлпырттық. Расында адам баласы ашық нәсүкір. Немесе Ол, жаратқандарынан қыздарды өзі алып, ұлдарды сендерге сендерге арнады ма? Олардың біреуіне Аллаға арнағанының ұқсасы шүйіншіленсе беттері қарайып, оны ашу кернейді. Моншақ ішінде тәрбиеленіп, өз дауында баян ете алмайтын біреу ме? (43-Зұхрұф сүресі, 490 бет).
Күдіксіз Алла, түйірді және ұрықты жарушы. Және өліден тіріні, тіріден өліні шығарушы. Таңды сөгуші, түнді тынығу және күн мен айды есеп үшін жаратқан. Осылар, аса үстем, толық білуші Алланың өлшеуі. Ол, құрылық және теңіздің қараңғылықтарында сол арқылы жол табуларың үшін жұлдыздарды жаратқан. Расында аяттарымызды білетін елге ашық түсіндірдік. Және Ол, сендерді бір-ақ кісіден жаратқан. Сендерге атаның белінде, ананың қарнында немесе жердің үстінде, астында уақытша тұрақ әрі орын бар. (6-Әнғам сүресі, 140 бет).
Сен бұдан бұрын бір кітап оқымаған едің де оны қолың мен жазбаған едің. Негізінде Құран, өздеріне ғылым берілгендердің көңілдерінде айқын аяттар. Сөз жоқ. Әрине оларға оқылып жатқан Кітапты ғана түсіргеніміз өздеріне жетіп аспай ма? Одан артық мұғжиза бола ма? Құранда, иман келтірген ел үшін әрине игілік және үгіт бар (29-Ғанкәбүт сүресі, 402 бет)..» [34,140-402-490]
Байқап отырғанымыздай Құран сүрелеріндегі «ұғым», «даналық», «ғылым», «өлшем», «кісілік» сияқты түсініктемелер тағылымдық ұғымдарға ұласып тұр. Мұндай ғибратты сөздердің мектептегі тәрбие жұмыстарында қолданудың қажеттілігі ұрпақ игіліктерімен ұштасқаны шарт. Дін тәрбиесіне байланысты тәлімдік әдістемелердің бүгінгі педагогикалық практикада көрініс табуы заңды құбылыс. Бүгінде адамдардың тұрмыстық қарым-қатынастарының реттелуі барысында қайта дами бастаған ізгілік алғышарттары мен рухани құндылықтар жөніндегі парасатты қоғамдық пікірлердің қалыптасуы соның айғағы болса керек.
Ұлттық тәлім-тәрбие бастаулары тарихи дәуірлер көшінде заман талаптары мен құбылыстарының өзгерістеріне қарай өзінің даму мен қалыптасу генезисінің ерекшеліктерімен сипатталып отырды.
Алтай тауларының қақпа тастарына (IҮ-Ү ғ.ғ) ойып жазып кеткен Күлтегiн мен Тоныкөк бабаларымыздың:
“..Биiкте көк Тәңiрi
Астында қара жер жаралғанда
Екеуiнiң арасында адам баласы жаралған.
Адам баласын басқаруға ата-бабам:
Бумын, Тумын, Iстемi қаған отырған.
Түркi халықтарына иелiк еткен,
Төрт құбыланың бәрi жау едi
Әскер жүргiзiп көп алған, бәрiн бейбiт қылып.
Басы барын идiрген, жүгiндiрген, тiзелiнi бүктiрген
Iлгерi Қадырхан қойнауына – керi Темiр қақпаға дейiн..”,-деп, ұрпағына мәңгiлiк мұра мен аманат қалдырған көнетүркі жырларында терең тәлiмдiк-ғибратнамалық ойлар өткен заманның қайталанбас құндылықтары жөнінде сыр шертеді [32,56-57].
Өскелең ұрпағына аманат еткен тағылымы мен танымы мол аталмыш ой маржандары ата тарихымыз бен ата тегіміздің көне дәуір менен бүгінгі дәуір кеңістіктерін жалғастырып тұр. Жыр мақамдары жұмбақ дүниенің тылсым құбылысымен байланысып, баба ғибратының күрделі сезімдерінің бастауы болған ой-таным жүйесінің ерекшелігін танытып тұр. Тасқа айналған өсиеттер тізбегі болашақ ұрпағына алдыменен ататек туралы шежірелерді жадында сақтауды меңзейді. Жырдағы тәңірліктің таңғажайып құбылыстарынан таным нәрін алған діни-мифологиялық тағылымдардың жер мен аспан әлемі жөніндегі ұлттық дүниетанымдық қағидаларының, адамзаттың ғұмырнамалық заңдылықтарымен ұштаса, ұрпақ санасына ой салуы – бүгінде жиі айтыла бастаған елдік пен еркіндіктің, парасаттылық мен қаһармандық дәстүрлерінің рухани қазынасы бола бермек.
Халық тәлiмгерi атанған Қайқауыстың “Кодекс куманикус” атты дүние жүзiне әйгiлi еңбегi ұлттық таным мен тәлім дүниесінің қайнар бастауына айналды. Ғұламаның : “...ей перзентiм...дүниедегi басқа заттарды өз өрнегiң сияқты танып түсiне бiл. Алла тағала, адамзатты жаратты. Оған өмiр сүруге қажеттi өнер, бiлiм, саясат ағымдарын жаратты. Сенi жан-дiлiңмен жақсы көрiп, тәрбиялап жүрген ата-анаңның көңiлiн қалдырма. Бiлiм – ақылдың ажар көркi. Аңдасаң – ақыл деген қымбат нәрсе. Оны ұры алып кете алмайды, отқа жанып, суға ақпайды..”,- деген астарлы ұғымдары арқылы ұлттық тәлiм-тәрбие тамырларының тереңде жатқанын байқаймыз [36,12].
Қайқауыс ғибраттары толқындары толассыз тербелген таным мұхиты іспеттес дүние екені хақ. Тәлімгер абыздың көкейінен шыққан тағылымдық өсиеттер ұрпақ тағдырының жандүниесіне терең бойлап, адамзат назарын өзіне қарататын рухани күштің құдіретін сездіреді.
Қайқауыс қағидаларын қайта зерделеу – болашақтың ісі. Данышпан абыздың тағылымдық дүниесі мен ғұмырнамалық мұраларын бірқыдыру арқылы шолып өту мүмкін емес. Абыздың ұлт тағылымын ұрпақ игілігіне айналдыруға деген ұстаздық мәртебесінің қаншалықты ұлы екенін оның тәлім-тәрбиелік идеяларынан көреміз. Ұстаз-данышпанның өзі ғұмыр кешкен замандағы халықтың бойындағы барлық қасиеттерді бойына жинап, бізге беймәлім өмір тұрмысындағы тәлім-тәрбиелік құндылықтарды барынша талдау жасап, нәтижеде оны ұрпақ жадында сақталуына қыруар еңбек еткені таң қалдырады.
Ғұлама данышпандығының ерекшелігі – халықтың ықылым заманнан қалыптасып келген рухани-мәдени мұраларын сақтау мен қастерлеудің бірден-бір жолы – ол дүниелердің ұрпақ санасына жүйелі түрде сіңірудің тәсілін іздестіру әрекеті болды. Оның мұраларынан ата тағылымының ұрпақ санасына ұлт қазыналарын қалай дарытуы жөніндегі данышпандық дәстүрлердің үлгісін көреміз.
Тәрбиенiң адамзаттың аса құнды игiлiктерiнiң бiрi деп санап, оның табиғи құбылысының себеп-салдарын ғылыми тұрғыда айқындауды мақсат еткен Я.А.Коменский болды. Ол жөнiнде К.Ж.Қожахметованың: “..Я.А.Коменский, обобщив опыт домашнего воспитания в трудовых семьях и опираясь на него, выдвинул и разработал идею метеринской школы..”,- атты пiкiрiне қосыламыз. [31,8].
Я.А.Коменский тағылымдары педагогикалық зерттеулерде кең тұрғыда пайдаланылып және зерттеліп келе жатқаны рас. Оның педагогикалық идеялары әуел баста негізі қалану барысында, ғылыми негізде қарастырылғаны, оның, яғни тәлім-тәрбие мәселелерінің әлеуметтік құбылыс пен қажеттілік екеніне терең көз жеткізеді. Автор еңбегіндегі «Түрлі-түсті суреттер арқылы өмір құбылыстарын тану» атты еңбегі айтар ойымызға дәлел. Коменский өзінің тәлім-тәрбие жөніндегі күрделі ой-толғамдар жиынтығын айтпас бұрын, көтеріп отырған мәселенің түп-төркінін іс-жүзінде көз жеткізу үшін негізгі тәлімдік ойларын қарапайым тәсілдер арқылы тәжірибе жүзінде сынақтан өткізуді мақсат еткен.
Оның жоғарыда аталған еңбегі бала танымының қабылдау кеңістігіне орайластырылған тәлімдік-көрнекілік жүйе арқылы мақсатқа жету ісіне арналған. Атап айтсақ: Кіріспе, Табиғаттты қорғау, Жер және оны игеру, Мал шаруашылығы және оны күтіп-баптау, Нан және оның қасиеті, Ұста және құрлысшы, Машина, Кітап, Мектеп, Сөйлеу өнері, Этика, Ақыл-нақыл, Адамгершілік, Батылдық, Шындық пен әділеттілік, Балалар ойындары сияқты қысқаша тақырыптардан құралған тәлімдік ұғымдар мен сурет-кескіндер – балаға жан-жақты тәрбие беруде педагогикалық маңызы зор құрал екеніне көз жеткіземіз [10,234-284].
Бұл жерде Я.Коменскийдің жас ұрпаққа кешенді тәлім-тәрбие беруді басты мақсат еткенін байқаймыз. Оның негізгі ойды балалардың сана-сезімі мен жас ерекшеліктеріне негізделе отырып, пайдалану қажет екендігі жөніндегі теориясының ұтымды екенін сеземіз.
Коменский заманындағы білім жүйесіне христиандық діни ықпалдық айтарлықтай әсер еткенін байқаймыз. Оның «Тәрбие туралы заң (colendi)» деген еңбегінде мынадай өсиеттерді оқимыз: «..Мы желаем, чтобы все наши питомцы, как предназначенные для неба христиане, самым ревностным образом предавались занятиям благочестия не в голой теории, но через постоянную живую практику. Поэтому:
Все наши питомцы под страхом вечного осуждения, по слову Христову, должны остерегаться соблазнить кого-либо.. должны быть для всех образцами благочестия.
Как невозможно видеть солнце без солнца, так невозможно познавать, любить и почитать Бога без Бога. Поэтому все наши питомцы должны прежде всего научиться обращать к Богу..
Так как Бог, в нем мы живем и движемся, и существуем, есть начало и конец всего, то никогда не следует пропускать случая, чтобы все питомцы нашей школы с пламенным сердцем хвалили и призывали Бога.
Формулы молитв должны быть наготове для каждого класса, чтобы каждый привыкал изливать желания своего сердца и воссылать их к Богу..» [10,144].
Ағартушының бала тәрбиесінде діни құндылықтардың айырықша орын алатыны жөніндегі тұжырымы, қазіргі кезде көтеріліп жатқан діни-имандылық тәрбие мәселелерімен ұштасып тұрғаны ойланарлық жайт.
Ұлттық тәлім-тәрбие мәселесі И.Марджани, Б.Гаспиринский, К.Настири, А.Потебня, К.Д.Ушинский, Г.Шпет, П.А.Кропоткин, П.И.Ковалевский еңбектерінде көрініс тапты.
Халықтық тәрбие теориясы мен бiлiм мазмұны жөнiнде құнды мұралар қалдырған К.Д.Ушинскийдiң педагогика тарихындағы орны ерекше. Оның ойынша кез келген халықтың ұрпақты тәрбиелеудегi және бiлiм берудегi педагогикалық әрекеттерi ұлттық ерекшелiктерге, яғни халықтық сипатқа негiзделу керек деген. Оның: “...русская педагогическая наука, должна отражать воспитательные цели русского народа, его экономические, общественно-политические и культурно-просветительские интересы. Она, русская педагогическая наука, должна быть самобытной т.е свободной от неразумного влияния педагогических теорий других стран”,- атты, ойларынан ұжымдық тәрбие беру тәжiрибесiнде ұлттық тәлiм-тәрбие құндылықтарының қажет екендiгiн дәлелдей түсетiнiн байқаймыз. [39,111]
Тәрбие жөнінде К.Д.Ушинский: «..То, что прилагается к науке, не может быть быть приложено к воспитанию. Воспитание не имеет целью развития науки, и для него наука не цель, а одно из средств, которыми оно развивает в человеке свой собственный идеал. Воспитание берет человека всего, как он есть, со всеми его народными и единичными особенностями,- его тело, душу и ум – и прежде всего обращается к характеру человека, а характер и есть именно та почва, в которой коренится народность. Почва эта, разнообразная до бесконечности, прежде всего, однако, распадается на большие группы, называемые народностями.. »,- деп, өзінің терең ойын білдіреді [39,195].
Ғалым-педагог тәрбие мәселесін ауқымды ғылым саласы ретінде қарастырады. Оның ойынша жас ұрпақтың санасына адами қасиеттер мен ізгілік тағылымдарын қалыптастыру біріншіден ғылыми зерттеу жетістіктеріне негізделсе, екіншіден – халықтың тәлім-тәрбиелік құндылықтарына сүйенуі керек деп, барынша батыл педагогикалық боложам жасайды. Ғалымдар зерттеулерінде кеңінен орын алған К.Ушинскийдің «халықтық принципі» атты атаудың қолданылуы осының айғағы болса керек.
К.Д.Ушинский тәрбие мәселесін қоғамдық ғылымдар байланысы арқылы қарастыру мен зерделеудің педагогикалық жолдарын болжап қана қоймай, оқыту мен тәрбие үрдісінің өзара тығыз байланысы туралы практикалық ұсыныстар береді. Оның ойынша бала тәрбиесіндегі аса терең назар аударатын дүние – оқушыны сабақ үрдісінде жан-жақты тәрбие тәжірибелерін пайдалана отырып жүргізу болды. Осы мәселені шешуде ол балалардың жас ерекшелік және танымдық қабілеттеріне сәйкестендіре отырып оқу және тәлім-тәрбие жоспарын құруды ұсынады. Айталық, балаға тек қана әріп танытумен шектелмей, ұстаздың көмегімен алған білімді жетілдіру мақсатында, ол пәнге немесе сабақ жоспарына қосымша материалдар пайдалану керектігін меңзейді. Оның пән жоспарынан тыс мұғалімдерге ұсынған «Первая после азбуки» [40,588] деген еңбегіндегі :
« 1. Учебные вещи и игрушки
2. Платье, обувь и белье
3. Рыбы, гады и насекомые
4. Части суток, дни недели, времена года
Христианские имена
Люди по возрастам и занятиям
Что хорошо и что дурно
Голоса и движения животных..»,- атты әдістемесі, аталған тақырыптар негізінде оқушылар ұжымында тәрбие сағаттарын және басқа педагогикалық іс-шараларды ұйымдастыруға арналған. Бұдан Ушинскийдің тәрбие жұмыстарын білім жүйесінде кешенді ұйымдастыруға бағытталған шығармашылық ізденістердің көбірек қамтылу қажеттігін меңзеп отырғанын көреміз.
Этнопедагогиканы, немесе халықтық педагогиканы – әр этнос дүниесіндегі баға жетпес рухани феномені ретінде қабылдағанымыз дұрыс. Жоғарыда Г.Волков, А.Хинтибидзэ айтып кеткендей халықтың ұрпақ тәрбиелеу жөніндегі мұралары ғылыми тұрғыдан алып қарағанда ұзақ ғасыр эволюциялық даму кезеңдерін бастан кешірген бұқара халықтың құнды ой-пікірлері, қоршаған ортадағы құбылыстар жөніндегі халықтың автохтонды-эмпирикалық білімдері, сондай-ақ ұрпақ санасына жан-жақты ықпал жасау мақсатындағы көзқарастар һәм болжамнамалар жиынтығы болып табылады.
Кейінгі жылдары кейбір ғалымдардың халықтық педагогиканы, кәдімгі ғылыми классикалық педагогика саласынан бөлек, я болмаса біртұтас компонент ретінде қарастыру идеяларын ұсынғанын байқаймыз. Ол пікірді қабылдауға әбден болады. Бірақ та, біздер классикалық педагогика тарихы мен теориясына терең көз жіберетін болсақ, біз онда этнопедагогикалық элементтердің барынша қамтылғанын байқаймыз.
Айталық, бүгінгі мектеп практикасында жиі кездесетін педагогикалық мәселелердің бірі педагог қауымы мен ата-аналар арасындағы қарым-қатынасты айтсақ жеткілікті. Тәжірибе жүзінде біз оқушылардың ата-аналарының мектеп жұмысын жақсартуға ат салысуынан, білім шаңырағындағы оқу-тәрбие жұмыстарының бір жүйеге келуіне оңтайлы ықпал ететінін көреміз. Кейде ата-ананың өз баласына пән мұғалімдерімен бірлесе отырып, педагогикалық мәселелерді шешуге белсене араласқанынан оқушы үлгерімі мен тәртібінің бір ретке келуіне зор ықпал жасайтынына көз жеткіземіз. Сондықтан, бүгінгі педагогика ғылымының кешегі халықтық педагогика дәстүрлері арасында диалектикалық байланыс сақталған деп кесіп айтуымызға болады.
Кейбір ғалымдардың пікірінше (П.А.Кропоткин, В.С.Кукушин, Қ.Жарықбаев) этнопедагогика ғылымының генезисі – әр ұлт өміріндегі тарихи оқиғалар, мәдени-рухани дүниелер және табиғат пен діни дәстүрлер негізінде қалыптасты деуінде ақиқат бар. Себебі, халықтың педагогикалық мәдениеті тарихи дәуірлердің барлық кезеңдерін басынан кешіріп, өз ретінде ұрпақ тәрбиесі жөнінде мыңғасырлық тәжірибе жинақтап келгендігі деп топшылауымызға болады.
Халықтық педагогиканың ерекшелігі ол әр халықтың тілдік, тұрмыстық дәстүрлері негізінде ғана қалып қоймай, көп жағдайда әр ұлттың, тіпті нәсілі бөлек этностарға тән адамгершілік-гуманистік құндылықтарды ортақ қазына ретінде қабылдау құралы болып келді. Этнопедагогика мәселесінің халық өмірінде айырықша көрініс табуы, қайта әулеттік, қоғамдық қажеттілікке айналуы - ұлт бойындағы аса құнды қасиеттердің бірі этика мен моральдік қазыналарды ұрпақ санасы сіңіруші құрал болып келгендігі.
Ұлттық педагогика – әр ұлт өкілінің өзі өмір сүріп отырған ортасындағы табиғат жаратылысының адамдар санасына ұзақ уақыт ықпал етіп, оның психикалық болмысын айқындайтыны туралы қағиданы мойындайтыны рас. Оған халықтың жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беруде сан ғасырлар бойы жинақталып, сараланып келе жатқан тәжірибелері куә. Демек , айтар мәселемізге қатысты дүниелерді талдау, саралау, құрастыру һәм әдістемелеу барысында біз халықтың педагогикалық тәжірибелеріне негізделуіміз қажет. Күнделікті өмірдегі білім технологиялары барынша модернизацияланып жатқан заманда халық ауыз әдебиетінің тамаша үлгілерін (ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, аңыз әңгімелер, өлең-тақпақтар т.б) оқу-тәрбие жұмыстарында пайдалану – әлі күнге дейін көптеген ұстаздардың тамаша педагогикалық тәсілдерінің бірі екені рас. Бұл педагогикалық мұра – оқушыларға да, ата-аналарға да ортақ және қажетті де. Халық сан ғасырлар бойы өне бойына жинақтаған діни-рухани һәм мәдени құндылықтарды өскелең ұрпағының бойына негізінен тәлім-тәрбиелік дәстүрлер арқылы даритынын алдын-ала болжай білген. Адам бойындағы ізгілік, адамгершілік, имандылық, гуманистік және басқа жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген ұлттық мәдени жетістіктері тәлім-тәрбие құралдары арқылы жүзеге асырылғандықтан, біздер аталмыш ғылым саласының пән оқулығы ретінде ұрпақ игілігіне айналғанын қалаймыз.
Ұлы ағартушылардың этнопедагогикалық ой-пікірлері

Ұлттық тәлiм-тәрбие мәселесi жайлы сөз қозғалғанда, тәрбие теориясы жөніндегі педагогикалық ой-пiкiрлер мен тұжырымдарға басты назар аударған жөн.
Антикалық дәуiрде Сократ, Платон, Аристотель, Демокрит және басқа ғұламалар балалардың танымдық кеңiстiгiнiң дамуына бiлiм мен тәрбие құралдарының аса қажет екенiн ерекше атаған.
Ұлы Дала пайғамбарлары атанған Заратуштра, Көрғұлы, Анақарыс пен Қорқыттың, Әбу Насыр Әл Фараби мен Қайқауыс бабаларымыздың ұрпақ тәрбиесi жөнiнде айтқан нақылдары күнi бүгiнге дейiн халық жадында сақтаулы.
Тәрбие теориясына байланысты Әл Фарабидың «адамға ең алдымен білім емес, тәрбие беру керектігі» жөніндегі нақыл сөзі кейінгі жылдары баспасөз беттерінде және педагогикалық жиындардағы баяндамаларда жиі айтылуда. Фараби мұраларының бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне берер тағылымдық құндылықтарының мол екені рас. Қазақстандағы педагогикалық ой-пікірлер Антологиясында Әл Фарибидың педагогикалық мұраларының бірінші беттен табылуы – ғұлама ғибратының бүгінгі жастар үшін қаншалықты құнды, қаншалықты қажет екенін аңғартса керек.
Фараби мұрасы жөнінде Ә.Садуақасов өз зерттеуінде мынадай тұжырымға келеді: «..Әл Фараби бақытқа жету жолының кепілі алдымен адамгершілікке тәрбиелену екенін айтады. Адамның жан-жақты жетілуінің тиімді тетігі оның адамгершілік және интеллектуалдық қасиеттерін тәрбиелеуде екендігіне баса назар аударған. Әсіресе, бақытқа жету үшін, арман шыңына өрмелеген жасөспірім үшін бұл басты қағида екендігін ескертеді. Әл Фараби педагогикалық қызметте білім беру мен тәрбиелеудің бірлігін қуаттайды. Сонымен қатар олардың педагогикалық айла тәсілі тұрғысында ерекшеліктері мен айырмашылықтары бар екендігіне көңіл аударады..»,- делінген [41,30].
Тәрбие жөніндегі Фараби тағылымы оның ғылыми еңбектерінде былай деп көрсетіледі: «..Есть и такие люди, которые по своей природе наделены чем-то одним, но при сильном принуждении их они изменяют свой природный нрав. Все эти естественные свойства нуждаются в воспитании, основанном на воле и воспитании посредством вещей, которые предназначены к тому, чтобы довести их до наивысших или близких к наивысшим совершенствам. Могут иметь место какого-то рода превосходные, отличные свойства, которыми пренебрегают, не развивают и не воспитывают их посредством предназначенных для этого вещей, в результате чего по прошествии времени они теряют свою силу.
Далее, люди с равными природными свойствами различают воспитанием их посредством вещей, к которым склонны. Те из них, которые равны между собою по воспитанию, могут отличаться по последствиям его.. Из того, что говорилось о различных свойствах различных индивидов, не каждому человеку свойственно самому познать счастье и вещи, которые следует знать при этом. Для этого требуется учитель и наставник. Жители города превосходят друг друга в отношении руководства и служения сообразно своим врожденным качествам и полученному воспитанию..» [42,248-251].
Аталмыш ой-тағылымдардан Әл Фарабидың тәрбие теориясына қатысты мәселелердің тек қана баланың жан-жақты дамуына тірек болатын тәрбие тәжірибелерін қалыптастырумен шектелмей, оның жалпы адам тәрбиелеу ізгіліктерінің құралы болу керек деген ғибраттарды кездестіреміз. Фарабидың дүниетанымдық көзқарасы адамзат өркениетінің даму кезеңдерін жете тану қажеттігімен жанасып, аталмыш күрделі құбылысты белгілі бір аймақтың баршаға үлгі ретінде салыстырмалы тұрғыда зерделеп, нәтижесінде өзінің ойын бір қаланың тұрғындарының бақытқа жету жолының түпқазығы -білім мен тәрбие құндылықтарында екенін меңзейді. Оның осы мәселеге қатысты терең мән берген тәлімдік алғышарты – біріншіден әр адам өзін-өзі тануды ерте бастап назар аударып, сол мәселеге байланысты табиғат пен адам ілімдерін үйренуге; екіншіден, аталған қасиеттердің аса жауапты және кез келген адамның қолынан келе бермейтін қиын іс екенін атай отыра, ол үшін ұстаз бен жол көрсетуші тәлімгердің қажеттігін ескертеді. Мұның өзі бүгінгі педагогикалық зерттеулерде ғалымдардың назарын өзіне аударып отырған жан-жақты дамыған жеке тұлғаны оқыту мен тәрбиелеу және сол мәселелер төңірегінде педагогика ғылымының қол жеткізген тәжірибелері мен шешілмей жатқан тәлім-тәрбиелік проблемалармен жанасатынын айтпақпыз.
Коменскийдiң ойынша ұжымдық тәрбиенiң негiзгi ошағы отбасы дәстүрi мен тәрбиеленушi оқушылар қауымдастықтары – ата-баба тағлымдарынан бастау алғанда ғана, оларға бiлiм берудiң тиiмдiлiгi мен сапалылығы және қоғам үшiн қажеттiлiгi арта түседi деп санаған. Ол өзiнiң:”...для родителей, которые до сих пор большею частью были не осведомлены, чего им ждать от своих детей. Но если метод воспитания доведен до безошибочной верности, то результат, на который не всегда надеются, не может с божией помощью не воспоследовать...” ,- деген пайымдауында, балаға бiлiмнiң сан қырын ұғындыруда, көпшiлiк қауымның (педагогикалық қауым, ата-аналар, оқушылар ұжымы, бiлiм мен тәрбие саласының қызметкерлерi т.б) бiрлескен шығармашылық тәлiм-тәрбиелiк әрекеттерi арқылы көздеген мақсатқа жетуге болатынын меңзейдi. [9,11]
Коменский жас ұрпаққа білім мен тәрбие беруді Әл Фараби атап кеткендей, біртұтас үздіксіз жүзеге асырылуын мақсат еткен. Өз сөзінде: «..об обучении же молодежи группами я говорю в двух смыслах: имею в виду и группу молодежи, где всех приводимых в школу любили и воспитывали бы с одинаковой заботой, и группу наук, в которых молодежь должна упражняться. Так мы достигнем того, что из каждой общественной школы получится общественная здравница..»,-деген, тұжырымдары арқылы оқушыларға білім мен тәрбие беру арқылы, оларды қоғамдық топтар, яғни арнайы ғылыми-зерттеу объектісі ретінде қарау керектігін айтады [10,407]
Ұлы гуманист Иоган Песталоццидiң ойынша, адамзаттың тәлiм-тәрбиелiк құндылықтары, ұрпақтарының түрiне, нәсiлiне, қабiлетiне және әлеуметтiк-таптық ерекшелiктерiне бөлiнбей “Ата-аналар тағылымдары – Книга матерей” деген бiртұтас тәлiм-тәрбие жүйесi негiзiнде игiлiктенуi керек деп санаған. Оның: “...Книга матерей используется у нас не только в качестве упражнения, в точном наблюдении и умении четко выразить замеченное... Одним из обстоятельств, благоприятствующих развитию гуманности и действенности этого общения, является то, что каждый ученик легко может стать учить другого. Это по существу является великолепным упражнением, развивающим подлинную гуманность в гражданской жизни, и действенным методом воспитания... которым постигается величайшая мудрость жизни...”,- деген терең педагогикалық iлiмдерi арқылы, тәрбие мәселесiнiң сол дәуiрлерде қаншалықты маңызды орынға ие болғанын байқаймыз. [9,244, 246].
И.Песталоцци ұрпақ тәрбиесінде адамгершілік құндылықтардың басты орын алуын меңзеген. Оның ойынша гуманистік қасиеттерді бойына сіңірген және оны өмір тәжірибелері арқылы санасына сақтай білген адам, өз ұрпағына шынайы ізгілік тағылымдарын сыйлайтыны анық деген. Қазіргі таңдағы педагогика ғылымындағы гуманистік бағыттағы білім мен тәрбие мәселелерінің көтерілуі – Песталоцци идеяларынан бастау алатыны анық. И.Песталоцци Я.А.Коменский сияқты өзінің негізгі идеяларының бірін дін тәрбиесіне арнаған. Оның ойынша, дін тәрбиесі діни дәстүрлер мен уағыздарды дәріптеумен шектеліп қалмай, адамзат перзентінің рухани құндылықтары негізінде бала дүниетанымында ерекше орын алу керек деп санаған.
Академик В.М.Кларинның пайымдауынша Ж.Ж.Руссо жас ұрпақтың тәрбиеленуiне, бiлiм алуына және жан-жақты дамуына негiзгi үш фактордың: табиғат, адам және қоғам деп, орынды айтқан [9,197].
Ж.Руссоның бұл теориясынан жас ұрпаққа ұжымдық тәрбие беруде негiзгi рөл атқаратын адам мен қоғам зандылықтарына оқушылар және олардың ата-аналарының ықпалдарының маңызы зор екенi жөнiнде қорытынды жасауға болады. Ж.Руссо тәрбиенiң негiзгi көзi – ата салтында деп санаған. Ол жөнiнде Руссоның: “...ребенок должен быть воспитан в религии своего отца...”,-деген тұжырымы арқылы отбасы дәстүрiнiң ұлттық тәрбиеге қаншалықты жақын және қаншалықты қажет екенiн түсiнемiз. [9,294].
Руссо тағылымдары тәрбие мәселесін философиялық тұрғыдан зерделеуге жетелейді. Оның айқын көрнісі ғұлама ғибратының қоғам даму заңдылықтары – адам әрекеттерінің жемісінен деген топшылауы болып табылады. Бұл ойымыз – Ж.Руссоның ұрпақ санасының қалыптасуына зор ықпал ететін жоғарыда айтылып кеткен факторлар негізгі танымдық тұтқа болады деген тұжырымымен жанасады.
Джон Лооктың ойынша баланы тәрбиелеу, баланың әке-шешесi немесе отбасы мүшелерiнiң қатаң бақылауы арқылы жүргiзiлмеу керек деп санаған. Д.Лооктың: “...большая ошибка, которую я наблюдал в деле воспитания детей, заключается в том, что родителт редко уделяют внимание тому, чтобы сделать душу ребенка послушной дисциплине и разуму, и в том наиболее подходящий для этого период, когда юная душа наиболее нежна и легче всего подвержена воздействию..”,- атты, терең ойлары бала санасының кез келген құбылыстарды жақсы мен жаман жақтарына қарамай бiрдей қабылдай беретiнiн, яғни бұл мәселелер ұжымдық тәрбие үрдiсiнде де ескерiлуi керек екенiн атап көрсетедi. (9,150)
Дж.Лоок бала тәрбиесін тек қоғамдық, я болмаса әулеттік қажеттілік қана емес, ол мәселенің адамзат өркениетінің қозғаушы күші ретінде арнайы ғылым саласы ретінде қарастыруды айтты. Оның ойынша жас ұрпаққа кешенді тәрбие беру ісі, аталмыш дүниенің білім жүйесімен тығыз байланыстылығында деп қарастырылды.
Тәрбие жөнiнде маңызды теориялық анықтама берген Витторино де Фельтренің, Х.Вивестің, А.Дистервегтiң, Ф.Рабленiң, Р.Оуэннiң, Ш.Фурьенiң, М.Монтень, Д.Дидроның, И.Гербарттың, К.Гельвецийдiң, Э.Роттердамскийдiң орыс-славян ғалымдары С.Полоцскийдің, М.В.Ломоносовтың, Н.И.Новиковтың тұжырымдары құнды.
Орыс интеллигенциясының көрнектi өкiлi Н.И.Пироговтың ойынша ұрпақты тәрбиелеу үрдiсi таптық-қоғамдық сипат алмай, тәрбиешiлердiң барлық күш жiгерлерi баланы – нағыз адам қылып тәрбиелеу мен оқыту iсiне арналу керек деп санаған.
Ұлы жазушы Л.Н.Толстой өзiнiң авторлық мектебiн ашып, оған арнайы оқулықтарды жазумен қатар тәрбие жұмыстарына терең мән берген. Өз ойын жазушы «Азбука» атты кітабында баяндаған. Толстойдың ойынша тәрбие жұмысының негiзгi мақсаты – жеке тұлға дамуының алғышарттарына негiзделуi керек дейдi. Ал, көздеген мақсатқа жету, яғни тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру барысында оқушылардың шығармашылық қабiлеттерiне ерекше назар аудару керек деген. Ғұлама өз ойын былай жеткізген: «Мы гораздо ближе к Востоку, и скорее, следовало бы изучать языки индусский, китайский, даже персидский и их удивительную философскую литературу».,- деп, өзінің гуманистік пиғылын жеткізген [43,246].
К.Д.Ушинский әлемдегі әр халықтың ешкімге ұқсамайтын және қайталанбайтын сан ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан ұлттық тәрбие жүйесі бар екенін мойындаған. Ұлттық тәлім-тәрбиенің халықтың асыл мұрасы екенін ағартушы мынадай тұжырымдар арқылы баяндайды: «У каждого народа – своя система воспитания. Опыт других народов в деле воспитания есть драгоценное наследие для всех, но точно в том же смысле, в котором опыт всемирной истории принадлежит всем народам. Как нельзя жить по образцу другого народа, как бы заманчив ни был этот образец, точно также нельзя воспитать по чужой педагогической системе, как бы ни была она стройна и хорошо обдумана. Каждый народ в этом отношении должен питать собственные силы» [43,241].
Орыс халқының алдыңғы қатарлы демократиялық ой-пiкiрлер Ренессансын (ХIХ ) қалыптастырған В.Г.Белинскийдiң, А.И.Герценнiң, Н.Г.Чернышевскийдiң, Н.А.Добролюбовтың еңбектерiнде бiлiм мен тәрбие мәселелерi, болашақта оны жақсартудың жолдары жайында озық идеялар баяндалған.
Этнопедагогика ғылымының зерттелу жағдаяттары мен бүгінгі мәселелері

Этнопедагогика – арнайы ғылым ретінде ХХ ғасырдың бас кезінде зерттеле бастады. Оған белгілі орыс ғалымы Г.С.Виноградовтың (1926) еңбегі жатады. Өкінішке орай, кейінгі жылдардағы зерттеу жұмыстарына жасаған талдауымыздан Г.С.Виноградовтың ғылыми еңбегі жөнінде толыққанды мағлұматтар берілмей, ғалым еңбегіне тиісті (объективті) баға берілмей келгенін байқадық.
Біздің байқауымызша, Г.Виноградовтың басты мақсаты тек қана орыс халқының педагогикалық мұралары жөніндегі ғылыми пікірлер мен анықтамаларға тоқталып, жеке педагогикалық пікірімен шектеліп қалмай, әр халықтың ұрпақ тәрбиесі жөніндегі өзіндік тәжірибе қалыптасқандығы жөніндегі К.Д.Ушинский айтқан идеяларды дамыта түседі. Өз ретінде, ғалым Ресей Федерациясының құрамындағы аз ұлттар, әсіресе Сібір, Қиыр шығыс және Солтүстік мұзды мұхит жағалауында мекендейтін саха, эвенки, ительмен, эскимос, ненец, ханты, манси, чуваш, кояк және басқа ұлттар мен ұлыстардың этнотәлімдік мұралары жөнінде баяндап өтеді [21,94].
Этнопедагогика ғылымы жөнінде зерттеулер біршама жүргізілгенімен оның қажеттілігі мен маңыздылығы туралы көптеген ғалымдар мен ағартушылар еңбектерінде (Э.Кей, М.Монтессори, П.П.Блонский, Л.Н.Толстой, Келльнер Л) айтылған.
Халық педагогикасының адамгершілік құндылықтары гуманистік педагогика бағытын ұстанушы ғалымдардың (К.Роджерс, А.Маслоу, М.Франкк, У.Келли) еңбектерінде көрініс тапқан.
К.Роджерстың пайымдауынша білім мен тәрбие жүйесі педагогикалық талаптарды орындаумен қатар, ұстаз бен шәкірт арасындағы ежелден қалыптасып келе жатқан шынайы ізеттілік, парасаттылық һәм адамгершілік құндылықтарға негізделгені шарт деп санаған [65].
Швед ғалымы Э.Кей (1910) жас ұрпақтың танымдық-шығармашылық тұрғыда өсіп-жетілуіне және өзінің тұлғалық жеке қызығушылықтарының іс жүзіне асырылуына халықтық дәстүрлер, оның ішінде отбасы тәрбиесінің педагогикалық маңызы зор екенін атап өткен [44,94].
Белгілі ғалым П.Блонский этнопедагогика проблематикасын «халықтың демократиялық тәлім-тәрбиесі» деп санап, өзінің тұжырымын былай жеткізеді: «...слово нация имеет значение народ, мы могли бы назвать такое воспитание глубоко национальным...Народное демократическое воспитание, получаемые в народной трудовой школе, обладает всеми достоинствами национального воспитания... Но если трудовая школа исходит из окружающего ребенка народного трудового быта, то индустриализм решительно и полно вводит ребенка и подростка в общечеловеческую культуру..» [45,105].
Дегенмен көптеген ғалымдардың пікірінше этнопедагогика пәнаралық ғылым қатарына кіретіні және оның басқа дүниелермен біртұтас дамып келгені белгілі болды.



Көрнекті чуваш ғалымы Г.Н.Волковтың этнопедагогика саласы бойынша ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеуі – жалпы этнопедагогика ғылымының методологиялық негіздерін айқындау мәселесінің шешілуіне тарихи маңызын тигізді. Оның ойынша, әр этностың қоғамдық өміріндегі халықтық тәлім-тәрбиелік дәстүрлер көптеген жылдар бойы арнайы ғылым саласы ретінде мойындалмай келгеніне қарамастан, оның классикалық педагогика ғылымының негізгі зерттеу объектілерінің бірі болды деген пайымдауы көңілге қонады [14,32]. Г.Волковтың жалпы бұрынғы посткеңестік мемлекеттер кеңістігіндегі этнопедагогика ғылымының патриархы болып танылуының (Г.С.Виноградов, А.Ф.Хинтибидзэ т.б ғалымдардан бұрын) үлкен бір себебі – ғалымның Я.А.Коменский идеяларын негізге алғандығынан дейміз. Көпшілікке белгілі Я.Коменскийдің «Чех дидактикасы» (1657) атты чех (славян) халықтарының этнопедагогикалық мұраларына негізделіп жазған еңбегі, европа халықтарына «Ұлы дидактика» деген атаумен таралғаны белгілі. Ал, Г.Н.Волковтың тұңғыш еңбегі «Чуваш халық педагогикасы» (1956) деп аталған. Я.Коменскийдің негізгі ойы чех халқының тәлім-тәрбиелік ерекшеліктері мен артықшылықтарын өзге ұлттардан биік қою емес, қайта оның көп жылғы ғылыми еңбегінің нәтижесі – чех халқының педагогикалық мұраларын ғылыми-эксперименттік тұрғыда зерттеу объектісі ретінде қарастыруында. Мұндай зиялылық мәдениет һәм гуманистік қасиет көрінісі - ұрпақ тағдырын тереңінен ойлайтын ғалымдар үшін шынайы үлгі болып қала бермек.
Аталмыш гуманистік құндылықтар ортағасырлық ойшыл, ұстаз-абыз Қайқауыс данышпанның «Қабус-нама» (европаша – Кодекс Куманикус) (ХІ ғ) еңбегінде ерекше көрініс тапқан. Европада ХІ-ХҮ ғ.ғ араб тілінде жазылған ғылыми еңбектер (астрономия, медицина, алгебра, география т.б) сол дәуірдің ең озық жетекші идеялары һәм классикалық туындылары ретінде танылғаны тарихтан белгілі. Сондықтан, Қайқауыстың әлемге әйгілі туындысын (араб тіліндегі көп еңбектер европа тілдеріне аударылған) Я.А.Коменскийдің білмеуі мүмкін емес. Кітаптағы Қайқауыс ұстаз-абыздың негізгі педагогикалық мақсаты – атасы һәм немере арасындағы шынайы сүйіспеншілік, терең сезім, рухани сабақтастық, талап һәм тілек және ұрпақ тағдыры мен тәлімгерлік болжамнама құндылықтарын көреміз.
Демек, Г.Волковтың Ресей Федерациясындағы аз ұлттар қатарына жататын чуваш халқының педагогикалық мұралары мен ой-пікірлерін зерттеуге бағышталған ғылыми еңбегі, біріншіден: жоғарыда айтылған дүниелермен тығыз байланыста қарастырылғаны, екіншіден: посткеңестік мемлекеттердегі көпұлтты халықтардың сан ғасырлар бойы дамып, қалыптасып өзіндік өмірлік тәжірибе жинақтаған педагогикалық мұраларының ғылыми тұрғыда жүйелі зерттелу мүмкіндігін туғызды демекпіз.
Этнопедагогика ғылымы жөнінде алғашқылардың бірі болып А.Ф.Хинтибидэе көлемді зерттеулер жүргізді. А.Хинтибидзэнің ойынша, әр халықтың, әсіресе тау (кавказ) халықтарының ұлттық тәлім-тәрбиелік ерекшеліктеріне қоршаған орта және халықтың әдет-ғұрыптары зор ықпал етеді деп санайды. Ол өзінің туған халқының (грузин, мегрелдер т.б) сан ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық дәстүрлерінің (әсіресе халық ауыз әдебиеті, нақыл сөздер, тау халықтарының әдет заңы т.б) ұрпақ тәрбиесінде үнемі басты назарда ұсталынуы тек қана отбасы дәстүрі ғана емес, сонымен қатар қоғамдық талап пен тілек ретінде қабылданғанын баса айтады[20].
Көрнекті ғалым З.П.Васильцова украин халқының этнопедагогикалық ерекшеліктеріне тоқтала келе, халық педагогикасының асыл мұраларын бала санасына сіңіру украиндердің аса қастерлейтін дәстүрі болғанын атап өтеді [23].Татар ғалымы Я.И.Ханбиков халықтық педагогика элементтері халық тұрмысында кешенді тұрғыда жүзеге асырылу тек маман-тәрбиешілердің ғана тәлімгерлік қызметі ғана емес, сонымен бірге жалпыхалықтық зор жауапкершілік болғаны абзал деген [19].
Орта Азиялық республикалар ішінде халықтық педагогика мәселелерін тұңғыш ғылыми проблема ретінде көтерген (К.Пирлиев, З.Миртурсунов, Акматалиев А, А.Э.Измайлов, Қ.Жарықбаев) ғалымдар да жетерлік. Әсіресе, өзбек ғалымы З.Миртурсуновтың «Өзбек халқының педагогикасы» (1973) атты еңбегі аталмыш өңірде түркі халықтарының этнопедагогикалық мұраларының қайта жаңғыруына өзіндік үлес қосты деуімізге әбден болады.
Көпнекті ғалым Е.Л.Христова этнопедагогика ғылымы тек қана дәстүрлі педагогика ғылымының эмпирикалық зерттеу объектісі ретінде қалып қалмай, оның көпфункциялы һәм көпсалалы екендігін, сондықтан этнопедагогика ғылымының методологиялық негіздерін саралау қажеттігін айта келе, өзінің теориялық болжамнамасын көпшіліктің талқысына тарту етеді. Ғалымның: «..народная педагогика – классовое педагогическое сознание народных масс – часть их педагогической деятельности, выражающая интересы трудящихся и направленная на формирование человека борца за социальное равенство..»,- атты тұжырымынан, халық педагогикасының басты мақсаттарының бірі – болашақ әділетті қоғамды құрушы дарынды жастарды тәрбиелеп шығаруды көксейтін бұқара халықтың құнды ой-пікірлерінің педагогикалық санасы деген қисынды ойды көреміз [24, 105].
Этнопедагогиканың ғылыми-методологиялық негіздері һақында маңызды теориялық пікірлер түзген Ю.А.Рудь зерттеулеріне назар аудармау мүмкін емес. Өз ойын сабақтай келе автор: «...народная педагогика, как духовное образование, является результатом коллективного творческого вклада людей труда в культурное богатство...»,- деп, этнопедагогика мұраларын әр халықтың мыңғасырлық рухани қазыналарымен сабақтастығын мәлім етеді [30,42]. Осы мәселе төңірегінде іргелі зерттеулер жүргізген М.И.Стельмахович: «...народная педагогика включает в себя эмпирические педагогические знания и средства без принадлежности к конкретной этнической общности, а этнопедагогика связана с конкретной этнической принадлежностью педагогических традиций, отражающих ее национальную самобытность. Народное трактуем как детерминацию педагогики бытием и сознанием трудящихся, а национальное – как воплощение особенностей, обусловленных жизнью нации, своеобразием пройденного ею исторического пути..»,-дей келе, халықтық педагогика дәстүрлері мен ғылыми этнопедагогика арасындағы байланыс жөнінде түйінді тұжырым жасайды [46,16].
Жоғарыда баяндалған ғылыми ойлар һәм пікірлер арқылы біз этнопедагогика атауы және оның ғылыми негіздері туралы мағлұматтар алдық. Аталған мағлұматтар бізге этнопедагогика ғылымының:
• этнос тарихы һәм мәдениетінің ажырамас бөлігі;
• әр ұлттық этникалық сана-сезімінің қалыптасуының алтын көпірі;
• халықтың тұрмыс-тіршілігінің қайнар бұлағымен байланысып, қоғамдық пікір арқылы қорғалатын һәм сақталатын;
• этностың қоршаған ортаның адам санасына ықпалы жөніндегі эмпирикалық танымдық;
• ұлттың, ұлыстың, аз этникалық топтардың (ру-тайпалардың) ұзақ жылдар бойына антропологиялық-эволюциялық даму кезеңдерін басынан кешірген;
• ұрпаққа жан-жақты эмпирикалық білім һәм тәрбие, үлгі-өнеге беретін;
• жалпыадамзаттық құндылықтар һәм ұлттық мәдени-рухани мұраларға негізделген;
• ұлт қонысының (территориясының) климаттық-географиялық, антропо-генеалогиялық және мәдени-рухани ерекшеліктерінің тәлім-тәрбие мен халықтың дүниетанымына әсері;
• ұлттық салт-дәстүрлер һәм мәдени-рухани дүниелерден бастау алған;
• халықтың танымдық білім һәм ілім қазыналарына негізделген;
• классикалық педагогиканың әлемдік озық идеялары мен технологияларына негізделген;
• этнопсихикалық һәм зтнодидактикалық қағидаларға негізделеген;
• қоғамның дамуы һәм диалектикалық заңдылықтарға негізделген;
• классикалық педагогиканың негізгі парадигмаларын (аксиологиялық, феноменологиялық, технократиялық, когнитологиялық, консервативті-дәстүрлік т.б) басшылыққа алған;
• әлемдік педагогикалық мәдениет құндылықтарына негізделген;
• әр этностың ұзақ ғасырлар жинақталған автохтонды-эмпирикалық тәжірибелер жиынтығы деп қосымша анықтама беруімізге негіз болмақ.
Қазақстан халықтарының этнопедагогикалық мұралары

Ұлттық энциклопедиядағы деректерге сүйенсек Қазақстанда 1989 жылы жүргізілген халық санағы бойынша 16199,2 мың адамға жеткен.
1990 жылдардың басындағы елімізде және посткеңестік мемлекеттер кеңістігін шарпыған саяси-әлеуметтік жағдайлардың әсерінен 1246,1 мың адам шет мемлекеттерге миграция жасаған. Әсіресе, Қазақстанды туған отаны деп санаған: орыс, неміс, украин, грек және кавказ халықтарының өкілдері түрлі себептермен қоныс аударған. 1999 жылғы санақ бойынша қазір Қазақстанда 14953,1 (1989 жылы – 16199,2) мың адам тұрады. Оның ішінде қазақтардың ұлттық құрамы мынадай (7895,1 мың адам – 53,4 %), орыстардың (4479,6 мың адам – 30,1 %), украиндықтардың (547,1 мың адам – 3,7 %), өзбектердің (370,7 мың адам – 2,5 %), немістердің (353,4 мың адам – 2,4 %), татарлардың (249,1 мың адам – 1,7 %), ұйғырлардың (210,3 мың адам – 1,4 %), белорусьтердің (111,9 мың адам – 0,7 %), корейлердің (99,7 мың адам – 0,7 %), әзербайжандардың (73,3 мың адам – 0,5 %), түріктердің (78,7 мың адам – 0,5 %), поляктардың (47,3 мың адам – 0,3 %), дүнгендердің (36,9 мың адам – 0,2 %), күрдтердің (32,8 – 0,2 %), шешендердің (31,8 мың адам – 0,2 %), тәжіктердің (25,7 мың адам – 0,2 %), башқұрттардың (23,2 мың адам – 0,2 %), молдовандардың (19,5 – 0,1 %), ингуштардың (16,9 мың адам – 0,1 %), мордвалықтардың (16,1 мың адам – 0,1 %), армяндардың (14,8 мың адам – 0,1 %), гректердің (12,7 мың адам – 0,1 %), болгарлықтардың (6,9 мың адам), лезгиндердің (4,6 мың адам) және түрікмендердің (1,7 мың адам) статистикалық мәліметтер бойынша көрсетілген [47,275-276].
Қазақстан көпұлтты мемлекет. Оның мұндай жағдайға душар болғаны көп жағдайда саяси оқиғаларға байланысты болды. Жергілікті ұлт саналатын қазақтардың ұлттық құрамының әр тарихи кезеңдерде бірқалыпты болмағанын байқаймыз. Атап айтсақ, 1897 жылы Қазақстан халқы 4333 мың адам болса, оның 3783,2 мыңға жуығы қазақтардың үлесіне (80,2 %) тиген. 1959 жылы Қазақстанда 9295,2 мың адам тұрған болса, оның ішіндегі қазақ халқының саны 3641,7 мың адамға жеткені (30,2 %) мемлекет тарапынан республикадағы демографиялық жағдайдың саяси-әкімшілік тұрғысынан реттеліп келгенін көрсетеді.
Қазақстанға орыс халқының миграциялануы Ресей императоры Петр І тұсында (ХҮ-ХҮІ ғ.ғ) қатты байқалды. Император Николай ІІ билік құрған жылдары «Столыпиннің аграрлық реформасы» кезеңдерінде (ХІХ ғ. ) жүргізілген отаршылдық саясат миграциялық үрдісті үдете түсті.
Қазақстанға корейлер (1937), армяндар мен әзербайжандар (1937), күрділер (1944), поляктар, украиндер (1940), Еділ жағалауындағы немістер (1941), Балтық жағалауындағы халықтар (1940), шешендер мен ингуштер (1944), қарашай мен балқарлар (1944) күштеп көшірілді.
Қазақстанды мекендейтін көпұлтты халықтар - өздерінің ұлттық мәдениетін, салт-дәстүрлерін жаңғыртуға, насихаттауға, зерттеуге және ана тілдерінде оқып-білім алуларына мемлекет тарапынан тиісті жағдай жасалуда. ҚР Президенті жанынан құрылған (1995) Қазақстан халықтары Ассамблеясы әр ұлт өкілдерінің тілі мен өнерінің, мәдениеті мен интеллектуалдық мүмкіндіктерінің еркін дамуына, ұлтаралық қарым-қатынастар мен өзара келісім мен татулық ізгіліктерінің дамуына және ұлттық мәдени орталықтардың шығармашылық жұмыстарының дамуына қолқабыс тигізу болмақ.
Кең байтақ Қазақстанның түпкір-түпкірлерінде мекендейтін көпұлтты халықтардың өкілдері, жергілікті жерлерде өздерінің ұлттық-мәдени орталықтарын ашып, өз ұлтының рухани құндылықтарын насихаттауларына, өз ана тілінде оқытылатын мектептер мен балабақшалар ашуларына, сондай-ақ: кітап, газет, журнал, оқулық, пән оқулықтары, балаларға арналған ертегілер мен әңгіме кітаптар, көрнекіліктер және басқа да дүниелерді басып-жазып шығаруларына, теле-радио хабарлары арқылы ана тіліндегі танымдық бағдарламалар көрсетуге жағдай жасалған. Қазақ радиосы арқылы корей, түрік, неміс, ұйғыр тілдерінде тұрақты эфирге шығып тұратын хабарлар жетерлік. Ұлт өкілдерінің ұрпақтарына жан-жақты білім-тәрбие алуларына мүмкіндік туғызылған.
Бүгінде көпұлтты республикамызда 2522 мектеп орыс тілінде (1462,4 мың оқушы), 78 мектеп өзбек тілінде (77,2 мың оқушы), 14 мектеп ұйғыр тілінде (22,3 мың оқушы), 3 мектеп тәжік тілінде (2,5 мың оқушы), 1 мектеп украин тілінде (0,1 мың оқушы) және 2112 мектеп аралас білім беру ордасында мыңдаған қазақстандық балғындар оқиды. Қазақ тілінде оқытылатын мектептердің саны 3455 болса, онда 1530,1 жасөспірімдер тәлім-тәрбие алуда.
Қазақстандағы орыс тілінде оқытылатын мектептерде орыс-славян халықтарының этнопедагогикалық мұраларын ендіру мәселелері жақсы жолға қойылған. Аталмыш білім мекемелерінде тәрбиеші-педагогтар Л.Н.Толстой, К.Д.Ушинский, П.А.Кропоткин, Г.Н:Волков, Е.Л.Христова, З.П.Васильцова, С.Михайлов, И.Яковлев, И.Михеев, С.Шацский, В.С.Кукушин және басқа да ресейлік-қазақстандық этнопедагог-ғалымдардың ғылыми зерттеулері мен оқулықтарына негізделе отырып қызмет атқаруда. Орыс-славян халықтарында халықтық педагогика дәстүрлері ерте замандардан бері қалыптасқан. Әсіресе, орыс халқының салт-дәстүрлері (масленица, қыспен қоштасу, көктем тойы- день борозды), ұлттық ойындар (каравай, ручеек, т.б), діни мейрамдар (пасха, поминки, воскресенье, троица) және басқа ғұрыптар халық өмірінде маңызды орын алған.
Ұйғыр халқының этнопедагогикалық мұраларын (Алахунова Б, Искандеров И) республикамыздағы ұйғыр тілінде оқытылатын мектептерде жүзеге асыруда «Атамекен» бағдарламасының аудармасы ретінде жарыққа шыққан «Құдатғу билик» бағдарламасының (1993) маңызы зор [50]. Оқушылар бағдарламаның негізгі бағыттары (Чамбаш, Допа, Даналар сөзи, Карван йоли, Чевәр қоллар) бойынша ұйғыр халқының әдет-ғұрыптары (бесік тойы, құдаласу, мәселешай т.б), көне діни-рухани «Алтун яруқ» атты мәдени мұралармен терең танысып, ұйғыр халқының атақты адамдарының (М.Қашқари, Норбати, Хиркати, Залели, Мұса бен Айса, Билял Назым, А.Низари, Садыр Палван, А.Розыбақиев), сондай-ақ Қашқария оазисіндегі ұйғыр мәдениеті һәм тарихи мекендер (Тұрфан, Мың үй, Безелик сарайы, Сели тудунгам) һақында деректер жинастырады.
Қазақстандағы неміс халқының диаспоралары германдық мәдениетке тән өздерінің ұлттық ерекшеліктерін сақтап, жас ұрпақтарына білім мен тәрбие беруде көптеген іс-шаралар атқаруда. 1957 жылдан бері Қазақ радиосы арқылы хабарлар таратылады. Қазақстан немістерінің «Фройндшафт» (1966) атты газеті бар. Немістердің ұлттық мәдени орталықтары түрлі іс-шаралар (тіл үйрену мектебі, неміс театры, халықтық мейрамдар, бизнес-клуб т.б) өткізіп тұрады. Олар көне әдеби мұраларының бірі «Нибелунга туралы жыр» (Ү-ҮІ ғ.ғ) дастанын ұлттық тәрбиенің қайнар көзі деп санайды.
Қазақстандағы татар халықтарының диаспорасы өздерінің тарихи һәм мәдени мұраларын қастерлеуде үлкен жұмыстар атқаруда. Белгілі ғалым Хайруллин Г.Т мектеп оқушыларына арналған «Татар тілі» оқулығын және салт-дәстүрлер мен ұлттық ойындар, мақал-мәтелдер туралы этнопедагогикалық маңызы бар кітаптар шығарды. Ата-аналар мен тәрбиеші-педагогтар татар халық педагогикасын зерттеуші ғалым Я.И.Ханбиковтың еңбектерін басшылыққа алады.
Жас ұрпаққа ұлттық тәрбие беруде Қазақстандағы «Вайнах» шешен-ингуш ұлттық-мәдени орталығының атқарып жатқан істері жетерлік. Орталық ана тілін оқыту орталығын ашумен бірге шешен-ингуш халықтарының салт-дәстүрлері мен өнерлерін насихаттайды.
Қазақстанда мекендеп жатқан басқа ұлттардың өкілдері ата-бабаларынан мирас болып қалған ұлттық тәлім-тәрбиелік мұраларды отбасы һәм әулет дәстүрі арқылы, ана тілдерінде оқытылатын мектептер (жексенбілік мектептер) арқылы жүйелі түрде ендіріп халық игілігіне айналдыруда.
ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазақ этнопедагогикасының генезисі

1990 жылдардың басынан бастап қазақ этнопедагогикасы зерттеу ерекшеліктеріне байланысты жеке салалар бойынша: қазақ этнопедагогикасының ғылыми-методологиялық және теориялық негіздері (С.Қ.Қалиев, К.Ж.Қожахметова), қазақ этнопедагогикасындағы ұлттық тәлім-тәрбие мәселелері (Қ.Бөлеев, К.А.Оразбекова), қазақ этнопедагогикасының тарихы (Қ.Жарықбаев, Т.Әлсатов, З.Әбілова, Ә.Табылдиев, Ш.Жұматаева), халық педагогикасындағы экологиялық тәрбие (Н.Қ.Сарыбеков, С.Ысқақов, Ж.И.Жанұзақова, Г.М.Сәбденәлиева, Ш.Ж.Арзымбетова) халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие (С.Ұзақбаева, М.Х.Балтабаев, Т.А.Қышқашбаев), қазақ этнопедагогикасы материалдарын мектеп практикасына ендіру (Р.Қ.Дүйсембінова, Т.Ә.Қоңыратбаева, Ә.Сәдуақасов), қазақ халқының этномәдени мұралары негізінде ұлттық тәрбие беру (Ж.Наурызбай, Б.Е.Қайырова) халық педагогикасындағы дене тәрбиесі (Б.Төтенаев, М.Тәнікеев, Е.Сағындықов, Б.М.Досқараев, Т.Ж.Бекботчаев), шет елдердегі қазақ диаспораларындағы ұлттық тәрбие мәселелері (Қ.Қобдабай, Ә.Ашайұлы), халық педагогикасы материалдары негізінде бастауыш сынып оқушыларына ұлттық тәрбие беру (Ш.Б.Құлманова, Р.К.Төлеубекова, Ж.С.Хасанова), жоғарғы және арнаулы оқу орындарындағы студент жастарға қазақ этнопедагогикасы мұралары негізінде білім мен тәрбие беру мәселелері (Б.Ы.Мұқанова, М.Н.Сарыбеков, Ж.Асанов, Сырымбетова Л.С), халық педагогикасындағы патриоттық тәрбие (С.Т.Иманбаева), халық педагогикасындағы адамгершілік тәрбиесі (А.Қ.Қисымова, Ж.Б.Сәдірмекова, А.Е.Дайрабаева) және басқа ғалымдардың зерттеулері қазақ этнопедагогикасының ғылыми саласының күрделілігін айқындады. Сондықтан жоғарыда көрсетілген халық педагогикасының бүгіндегі оқу-тәрбие жүйесіне ендірілуі мен қолданылуы мәселелерін реттеуде, зерттеу жұмыстарының жекеленген өзіндік үрдістері бойынша қарастырылуын дұрыс деп санаймыз.
Халық педагогикасының негiздерiн айқындау қазақ этнопсихологиясының генезисiн зерделеуге бағытталған еңбектермен қатар жүрдi. Сондықтан қазақ этнопсихологиясының табиғатын ашуға арналған Сәрсембаев Н, Жандiлдин Н, Мұқанов М, Жүкеш К, Елiкбаев Н, А.Қ.Көкебаева және басқа ғалымдардың еңбектерi жалпы ұлттық тәлiм-тәрбие мәселелерiне арналған зерттеу жұмыстарына негiз болды деп қорытынды жасаймыз. Қазақ ақын-жазушылары М.Әуезов, Ә.Тәжібаев, Б.Момышұлы, М.Мақатаев, М.Әлімбаев, С.Сауытбеков, Т.Молдағалиев, Ф.Оңғарсынова, С.Тұрғынбеков, М.Айтқожина және басқалар өз шығармаларында ұлттық тәлім-тәрбиенің маңыздылығына үлкен мән беріп отырды.
Қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерінің негізгі компоненттеріне жататын әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері жөнінде Н.Сәрсембаев зерттеу жүргізді. Н.Сәрсембаевтың ойынша ұлттың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі – талай ғасырлардан бері қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келген өмір сүру мен тұрмыс әрекеттерінің ережелері болмақ. Оның қалыптасуы – адамдар арасындағы қарым-қатынас пен өзара ынтымақтастықтың кепілі деген. Ол әдет-ғұрып жөнінде: «.. обычаи есть исторически сложившиеся, более или менее устойчивые нормы общественных отношений людей, их образа жизни и быта, которые передаются от поколения к поколению и охраняются силой общественного мнения..»,- деп, ал салт-дәстүр жөнінде: «..традиции – это исторически сложившиеся устойчивые и наиболее обобщенные нормы общественных отношений, передаваемые из поколения в поколение и охраняемые силой общественного мнения..»,- деген тұжырымдары арқылы екі атаудың ерекшеліктеріне анықтама береді [48,70].
Бұдан, біз халық тұрмысында әдет-ғұрып пен салт-дәстүрдің қаншалықты маңызды рөл атқарып келгенін байқаймыз. Н.Сәрсембаевтың пікірі негізінде біз ұлттық тәрбиенің, халық өмірінде ұзақ жылдар бойы тұрақты тұрғыда дамып келген салт-дәстүрінің бір бөлігі ретінде қалыптасқанына көз жеткіземіз. Демек, салт-дәстүр мен әдет-ғұрып құндылықтары халықтың қоғамдық пікірі арқылы қалай қорғалып және қалай сақталып келсе – ұлттық тәрбие мұралары да солай болмақ деген пікірдеміз.
Этнопедагогика ғылымының бүгінгі таңда қоғам қажеттіліктерінен туындаған басқа ғылым саласы сияқты өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Оның қажеттілігі мен өзектілігі жайлы аталмыш сала бойынша өткізілген ғылыми-практикалық конференциялар материалдары мен зерттеушілердің еңбектері дәлелдейді. Көптеген ғалымдардың Г.Н.Волковтың: «…этнопедагогика – это совокупность и взаимозависимость целей, задач, путей и средств воспитания и обучения, педагогических навыков и приемов, принимаемых трудящимися в целях привития личности, качеств желательных народу..»,- деген тұжырымына сүйенетіні байқалады [14,10]. Бұл жөнінде Қ.Жарықбаевтың: «… этнопедагогика – ұлттар мен ұлыстардың атадан балаға мирас болып қалған, тәлім-тәрбиелік тәжірибелерінің: дәстүр, салт-сана, әдет-ғұрып, тағы басқа қыры мен сыры туралы ғылым..»,- деген, тұжырымы да көптеген ғалымдардың зерттеулерінде көрініс табуда [51,32]. Демек, қазақ этнопедагогикасының тарихы саралану қажет [6-сурет].



Қ.Б.Жарықбаев пен С.Қалиев қазақ этнопедагогикасының даму тарихын үш кезеңге бөліп қарастырады:
1.ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы педагогикалық ой-пікірдің ілкі бұлақ-бастаулары (Орхон-Енисей жазбалары, Қорқыт тағылымдары);
2. Ортағасырлар заманынан бастап, Қазақстанның Ресей қоластына кіру процесі аяқталғанға дейінгі демократиялығы басым тәлімдік ой-пікір кезеңі
3. Ұлттық педагогикалық ой-пікірдің Кеңес үкіметі жылдарындағы дамуы [51,3].
Одан халықтың тұрмысындағы тәлім-тәрбие үрдісі өзінің әдіс-тәсілдерін қалыптастырғанын көреміз.
Қазақ этнопедагогикасының әлеуметтік құбылыс екенін және оның қоғамдық қажеттіліктерден туындағанын ескере келе ғалымдар өз ойларын былай жеткізеді: «.. Адамның өз ұрпағын еңбекке, кәсіпке, өмірге икемдеп үйретуі адамзат қоғамымен бірге жасасып келе жатқан тарихи процесс екені белгілі. Ұшы-қиырсыз жазира дала тұрғындары өздерінің үлкен тарихында жас ұрпаққа тәрбие беруде бай тәжірибесін жинақтап, өзіндік салт-сана, әдет-ғұрып рәсімдерін туғызды. Дала тұрғындары өздері өмір сүрген ортаның әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениеті мен тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің басқа жұртта қайталанбайтын талап-тілектерін дүниеге әкелді. Мәселен, жас ұрпақты тәрбиелеудің жалпыға ортақ моральдік-психологиялық нормасы белгіленді...» [51,4-5]. Бұдан біз халық педагогикасының ұлтымыздың тарихи және мәдени қалыптасуы кезеңдерімен тығыз байланыста дамып келген аса күрделі қоғамдық-әлеуметтік құбылыс екеніне көз жеткіземіз. Демек, халық педагогикасында ұлттық тәрбиенің де өзіндік көрініс табуы заңды құбылыс. Ол көрініс әдіс-тәсілдердің жүйесін жасауға мүмкіндік береді [7-сурет].


Қазақ этнопедагогикасының өз алдына ғылым саласы ретінде дамуына шет елдердегі қазақ диаспорасының көрнекті өкілі Қ.Қобдабай (Қабдыразақұлы) зор үлес қосты. Ол ұлттық тәлім-тәрбие мәселелері жөнінде өзінің «Ғұрып, дәстүр және тәрбие» (1979) деген еңбегінде баян етеді. Автор еңбегі үш тарауға (Ғұрып және дәстүр, Халқымыздың адамгершілік дәстүрі, Тәрбиелік дәстүр) бөліп қарастырады. Қ.Қобдабай ұлттық тәрбиенің іргетасы әулет тәрбиесінде жатқанын, демек соған байланысты зерттеу және шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыру барысында терең назар аудару керектігін атап өтеді. Қ.Қобдабай әулет тәрбиесінің құнылықтарына: отбасы ұйытқысы, беріктік, махаббат сезімі, жомарттық, сүйіспеншілік, сыйластық, кісілік, адалдық және басқа отбасы дәстүрінің алтын қазығы болатын қасиеттерді жатқызады [53,100].
Қазақ этнопедагогикасының қауымның әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерінің бірі деп санап, автор қазақ тәлім-тәрбиесінің негізгі әліппесі – халықтың бала тәрбиелеудегі тәрбиелік дәстүрлері деп анықтама береді [53,109]. Қ.Қобдабай: «..әр ұрпақтың адамдарды бір-бірімен қатар өмір сүріп, жұмыс істеп, бірге демалып қана қоймай, өндірістің, қоғамдық өмірдің, ғылымның, өнердің, тәрбиенің күрделі мәселелерін бірлесіп шешеді. Қоғамның осы тектес маңызды әлеуметтік мүдделерін шешу үшін ғасырлар бойында қазақ халқы адамгершіліктің алуан түрлі қарапайым нормаларын қалыптастырған..»,- деп, халық педагогикасы жөнінде анықтама бере келе, адам бойындағы адамгершілік қасиеттердің, сондай-ақ моральдік құндылықтардың халық педагогикасының қалыптастыруына ықпал еткені жайлы мәселе көтереді [53,83].
Қ.Қобдабай халық тәжірибесіндегі ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі өзегі әдіс-тәсілдер екенін айта келе, оны төмендегідей жүйесін көрсетеді:

Ақыл-кеңес беру
Үлгі өнеге көрсету
Үйрету, көрсету
Түсіндіріп тоқыту, жаттықтыру
Салыстыру, құлақ қағыс ету
Ынталандыру (аймалау, иіскеу)
Мадақтау (сый-сияпат көрсету, араша түсу)
Талап қою :
ақыл айтып талап қою;
сенім артып талап қою;
өтінішпен талап қою;
қас-қабақ, ыммен талап қою;
қолпаштау арқылы талап қою; сөгу арқылы талап қою;
шарт арқылы талап қою;
қорқыту арқылы талап қою;
Әдет-ғұрып, дәстүр үлгісімен тәрбиелеу
Жазалау:
ескерту;
ұрысып сөгу;
шектеу;
қорқыту;
ұялту;
сынау;
қол тигізу;

Автор ұжымдық тәрбиенің халық педагогикасындағы көрінісін көпшілік қауымның тәлім-тәрбиелік дәстүрлері деп қарайды. Оған достық қарым-қатынас, ақсақалдар кеңесі, көрші-қолаң қарым-қатынасы және той-томалақ дәстүрлерін жатқызады. [53,109-116].
Қ.Қобдабай еңбектерін талдай келе, оның кешегі Кеңес үкіметі жылдары бірыңғай саяси тәртіпке негізделген авторитарлы педагогикалық жүйенің қысымына қарамастан, халық педагогикасына байланысты аталмыш еңбегіне жоғары баға бергеніміз орынды. Еңбекте социалистік қоғамдағы коммунистік мораль қағидаларын оқу-тәрбие істерімен байланыстыру қажеттігі жөніндегі тұжырымдар басымдау екені байқалады.
С.Қалиев негізін салған қазақ этнопедагогикасының ғылыми-методологиялық және теориялық негіздеріне арналған зерттеу жұмыстары К.Ж.Қожахметованың еңбектерінде көрініс тапты. К.Қожахметова өзінің «Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика» (1998) деген еңбегінде сол кезеңге дейінгі қазақ этнопедагогикасы бойынша зерттелген еңбектер мен авторлық-мемлекеттік бағдарламалар мен әдістемелік оқулықтар және озық тәжірибелер жөнінде толық мағлұматтар келтіріліп, жете талдау жасалынды. Төрт тараудан тұратын еңбектің бірі – қазақ этнопедагогикасының методологиялық негіздерін айқындау мәселелеріне арналған. Онда автор С.Қалиев атап көрсеткендей қазақ халық педагогикасының тарихи кезеңдері [52,70] бойынша берілген анықтамалар бойынша жеке көзқарасын білдіріп, ұлттық тәрбие мәселесіне байланысты республика көлемінде атқарылған ғылыми еңбектер мен педагогикалық жетістіктер жайында тоқталады. Атап айтқанда С.Ұзақбаева, Р.Қ.Дүйсембінова, Ә.Табылдиев, М.Оразаев, Ә.Сәдуақасов, З.Ахметова, педагог-практиктер У.Шәлекенов, М.Маханов, О.Дәулетова еңбектері және мектептегі тәрбие жұмыстарында жүргізіліп жатқан «Кәусар бұлақ», «Атамекен», «Әдеп және жантану» бағдарламалары жөнінде айтып өтеді.
Қазақ этнопедагогикасының табиғатын тану К.Қожахметованың ойынша этномәдени мұралар мен аталмыш сала бойынша қалыптасқан мәдениеттану теориясына арқа сүйеуінде болмақ. Демек, аталмыш тұжырым қазақ тәлім-тәрбие дүниесінің ұлттың мәдени-рухани мұрасы ретінде қабылдануына негіз болып тұр деген сөз. Аталмыш қағидаларды талдау арқылы – автор қазақ этнопедагогикасының басқа ғылым салаларымен байланысы жөніндегі ілімді нақты түрде көз алдымызға елестетуімізге мүмкіндік береді деп тұжырым жасайды.
К.Қожахметованың: «..Считаем важным оговорить, почему мы, разрабатывая методологические основы казахской этнопедагогики, обращаемся в своей работе прежде всего не к этнической культуре казахов, а к теории культуры. Замысел наш в этой связи зключается в следующем: казахская этнопедагогика рассматривается нами как составная часть педагогической науки, ее отрасль, сформировавшаяся на стыке казахской философии, теории этноса, этнопсихологии и теории культуры, также как и ее методологическую основу определяют фундаментальные положения указанных научных дисциплин..»,- атты, тұжырымы арқылы біз қазақ этнопедагогикасының ерекшеліктері жөнінде дәлелді мағлұматтар аламыз [37,123].
Р.Қ.Дүйсембінова қазақ этнопедагогикасы материалдарын тек қана зерттеумен шектелмей, оны мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарына кешенді тұрғыда ендірудің үлгісін ұсынады. Автор қазақ этнопедагогикасының Қазақстан егемендік алғанға дейінгі аралықта педагогика ғылымының аясынан қағыс қалып отырғанын, бүгінде оның қажеттілігі жөнінде қоғамдық пікір қалыптасқанын, ал оған анықтама беруде К.Қожахметова айтып кеткендей, ғылыми педагогиканың ажырамас бөлігі екендігі жөнінде баяндайды.
Р.Қ.Дүйсембінованың пайымдауынша көне замандардан бері қалыптасып келе жатқан қазақ даласында ғұмыр кешкен ғұламалар мен ойшылдардың, қазақ ақын-жырауларының және ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялы қауым өкілдерінің ұлттық педагогика жөніндегі ой-пікірлері – заманның қай кезеңінде болмасын - өзіндік ерекшелігі мен тәлім-тәрбиелік заңдылығы бар этнопедагогикалық мұралардың қалыптасуын қажет етіп отырды деп санайды. Қазақ халық педагогикасының қажеттілігін анықтайтын алғышарттарды автор төмендегідей рет бойынша сараптайды:
Оқушылардың адамгершілік қасиеттерін, ұлттық сана-сезімін дамыту мақсатында халық педагогикасы материалдарын мектеп практикасында пайдалану қажеттігі (халықтың ауызекі-поэтикалық шығармалары, ұлттық салт-дәстүрлер, Қорқыт, Әл Фараби, Ж.Баласағұн, Асанқайғы, Д.Бабатайұлы т.б. шығармалары);
Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасында пайдалану қажеттігін тікелей атап көрсетпегенімен, оның бала тәрбиесіндегі рөліне, құнды адамгершілік қасиеттері мен ұлттық сана-сезімін қалыптастыру (А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Ш.Уәлиханов)
Қазақ зиялылары мен ғалым-педагогтарының шығармалары (М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов шығармалары);
Қазақ этнопедагогикасы материалдарын мектептерде пайдалану туралы қазақ зиялыларының айтқан ой-пікірлері (Т.Тәжібаев, М.Ғабдуллин, Қ.Бержанов)
1970 жылдардан бері қарай қазақ этнопедагогикасының зерттелуі (А.Х.Мұқамбаева, И.Оршыбеков, т.б.) [54,47-50]
Р.Қ.Дүйсембінованың диссертациясындағы «Қазақ этнопедагогикасын сыныптан тыс тәрбие әрекетіне ендіруді әдістемелік тұрғыда қамтамасыз ету» тақырыбы мектептегі оқушылар ұжымында сыныптан тыс уақыттарда тәрбие беру мәселелеріне арналған. Аталмыш міндет-мақсаттарды жүзеге асыруда автор эксперименттік жұмыстың нәтижесі негізінде оқушылардың білмге деген қызығушылықтарын арттыруда, өнер-шығармашылық жұмыстарға деген белсенділіктерін көтеруде және сынып ұжымының ынтымақтастығын нығайту мақсатында «Шешендік өнер» факультативтік курсы, «Әңгімелесу» атты педагогикалық-психологиялық диагностика жасауға бағытталған тренингтер, «Атамекен» бағдарламасының «Домбыра-дастан» бағыты бойынша үйірме жұмыстары мен өнер сайыстарын ұйымдастыруға (К.Мұхамеджанова тәжірибесі бойынша) арналған нұсқаулары мен теориялық-әдістемелік тұжырымдары зерттеу жұмысының мазмұндылығын көрсетіп отыр [54,206-217].
Аталған еңбектерді талдай келе қазақ этнопедагогикасының көпсалалы ғылым екеніне көз жеткіземіз [8-сурет].




Сондай-ақ ұлттық тәлім-тәрбие мәселелері көрнекті ғалымдар Н.Қ.Сарыбековтың еңбегінде қазақтың табиғатты қорғау дәстүрлері арқылы баяндалса, С.А.Ұзақбаева зерттеулерінде эстетикалық тәрбие мәселелері бойынша сарапталса, Ж.Наурызбай зерттеулерінде халық педагогикасын танудың негізгі түйіні оқушыларға этномәдени мұралар негізінде кешенді тәлім-тәрбие беру арқылы жан-жақты зерделенеді. Халық педагогикасының методологиялық негіздері С.Ғаббасов пен Ж.Асанов зерттеулерінде көлемді тұрғыда қарастырылса, қазақ ақын-жыраулары мен ойшылдарының данышпандық дәстүрлері Т.М.Әлсатов еңбектерінде көлемді тұрғыда қамтылады.
Ұлттық тәрбие мәселелерiне арналған С.Кенжеахметовтың, С.Сауытбековтың, М.Әлiмбаевтың, педагог-практиктер Қ.Нұрғалиевтың, Р.Нұртазинаның, А.Айтқалиевтың, Қ.Бітібаеваның, Ж.Кәрімованың, С.Жиенбаевтың, М.Махановтың, Қ.Базарбаеваның еңбектерi мен іс-тәжірибелерін атап өткен жөн.
Академик жазушы Сәбит Мұқанов «Ұстаздардың ұстазы” деп жазған балалар жазушысы, араб тiлiнiң бiлгiрi, белгілі жазушы Г.Бельгердің ұстазы, әлiппе оқулығы бойынша ғылыми конкурстарға қатысып жүлде алған, Сейтен Сауытбековтың “Тағылым тегi” кiтабы оқушыларға ұлттық тәрбие беруде тамаша әдiстемелiк-дидактикалық нұсқау болды. Кiтаптағы тыйым сөздер, балалардың мал төлдерiн шақыруы, жануарлар қалай үн шығарады атты халық педагогикасының ой-маржандары негiзiнде түзiлген тақырыптар бойынша Ж.Қасым атындағы Көкшетау университетiнде арнайы мультипликациялық фильмдер түсiрiлiп, жинақталған тәжірибелер солтүстiк Қазақстан өңiрiнiң мектептерiнде кешендi түрде енгiзiлуде. Оқушыларға ұлттық тәрбие берудегі атқарылған іс-шаралардың ғылыми-эсперименттік нәтижелері университет аясында жыл сайын өтетін халықаралық «Сейтен тағылымдары» ғылыми-практикалық конференцияда баяндалып, іс-тәжірие алмасу барысында жетекші педагогикалық жетістіктердің біріне айналуда.
С.Сауытбековтың “Өртенген өлең” атты кiтабындағы басты кейiпкер, жалынды революционер Баймағамбет Iзтөлиннiң қаһармандық дәстүрi негiзiнде оқушыларға этнопатриоттық тәрбие берудiң педагогикалық маңызы зор.

Ұлттық тәлім-тәрбие дүниесін қалыптастырушы факторлар

Ұлттық тәрбие атауын өздерiнiң докторлық диссертацияларында Қ.Бөлеев пен К.Оразбекова енгiзiп, өзектi мәселе ретiнде қарастыру қажет екенiн дәлелдедi.
Қ.Бөлеевтің айтуынша:”.. ұлттық тәрбие терминiн ендiру педагогика ғылымында өз шешiмiн тапқан жоқ. Ол этнопедагогика ғылымында ендiрiлуi тиiс. Өйткенi этнопедагогика ұлттық тәлiм-тәрбиенi жинақтайтын, оны қорытындылап, жүйелейтiн теориясымен сипатталатын ғылым саласы. Ұлттық тәрбие – жеке тұлғаның ұлттық сана-сезiмi мен мiнез-құлқының, ана тiлiн, ата тарихын, төл мәдениетiн және ұлттық салт-дәстүрiн меңгеруi негiзiнде қалыптасқан этнопедагогиканың саласы..”,-деп, анықталады. [63,76-329].
Ғалымның ойынша ұлттық тәлiм-тәрбиенiң мектептегi оқу-тәрбие жұмыстарында жүзеге асырудың тиiмдiлiгi – болашақ мұғалiмдердi, бiлiктi тәрбиешiлердi және олардың бiлiмдерiн қайта даярлау мен жетiлдiру жұмыстарына арналған арнайы бағдарламалар мен нақты шараларды қолға алғанда артады деп топшылайды.
К.Оразбекованың пайымдауынша ұлттық тәрбие – болашақ қоғамымыздың құрлысшыларын дайындайтын дарынды, парасатты, жоғары мәдениеттi, жан-жақты дамыған жеке тұлғаларды қалыптастырудың негiзi болуы шарт деп санайды. Ол: “..ұлттық тәрбиенiң тәлiмдiк негiздерi Адам атадан бастау алып, бүкiл өмiрi-өлеңге, өлеңi-өмiрге айналған жыраулар арқылы жалғасын тауып, ұрпақтан-ұрпаққа жетiп отырды...”,-деп, ұлттық тәрбиенiң бүгiнгi таңда ұлттыј идеологияны қалыптастыруда шешушi рөл атқаратынын атап өтедi [64,28].
Байқап отырғанымыздай, ұлттық тәлім-тәрбие жөнінде екі ғалымның түпкі мақсаттарының бір екенін көріп отырмыз. Негізінде ұлттық тәрбие дүниесінің халықтың рухани-мәдени мұраларымен тығыз байланыста дамып келгенін ескере, отырып, ғалымдар анықтап кеткендей ғылыми педагогиканың өзекті бір саласы екендігі туралы қоғамдық пікірді барынша дамыта түсу керек деп санаймыз.
Жоғарыда аталған ғылыми еңбектердi талдай және оған негiзделе отырып, бiз мектептегi оқушылар ұжымында ұлттық тәрбие құндылықтарын пайдалану мен жүзеге асыру ісін кешендi түрде жүргiзу қажет деп санаймыз.
Әр халықтың тәлiм-тәрбиелiк мұрасының түпнамасы – оның ұлттық құндылықтармен мыңғасырлық байланыстығының тұтастығында екенi анық. Халық педагогикасындағы ұрпақтың жан-жақты дамып-өсуiне, таным кеңiстiгiнiң ұлғаюына зор ықпал жасап келгенiн педагогика ғылымы жоққа шығармайды. Аталмыш ой-түйін арқылы біз ұлттық педагогика дүниесінің қалыптасуы – қоршаған ортадағы тіршілік қаракеттер байланысы мен адамдар тәжірибелерінің эмпирикалық өмір сүру заңдылығының қалыптасуына сыртқы және ішкі ортадан ауқымды әсер еткен құбылыстың болғанын растаймыз. Олар төмендегідей ықпалдар көрсеткіштерін анықтады [9-сурет].
Этнотәлiмдiк құндылықтардың тарихи сабақтастығының халық тұрмысындағы бейнесi – ұрпақ тәрбиесi жөнiндегi ата-бабаларымыздың эмпирикалық тәжiрибелерi. Демек, ұлттық тәлiм-тәрбие ата-бабаларымыздың көне дәуiрден бүгiнге дейiн жас ұрпақ өкiлдерiне жалпыадамзаттық құндылықтар мен ұлттық қасиеттер негiзiнде сапалы бiлiм һәм саналы тәрбие беру жөнiндегi тәжiрибелер жиынтығы деп анықтама беруiмiзге болады. Ұлттық тәрбие генезiсiн зерделейтiн және жүйелейтiн этнопедагогика ғылымы болуы керек деген профессор Қ.Бөлеевтiң пiкiрiне қосыламыз.
Бiздiң ойымызша ұлттық тәлiм-тәрбие дүниесiн қалыптастырушы екi заңдылық бар деп есептеймiз. Бiрi – халықтың тәлiм-тәрбие жетiстiктерiнiң ой-таным мен ұлттық психологиямен тұтастығы, екiншiсi – аталмыш дүниелер синтезiнен туындаған әдiс-тәсiлдер жиынтығы болмақ. Ұлттық тәлiм-тәрбие мұраларының көне замандардан берi сан қилы белестерден өтiп бiрде үстем тап өкiлдерiнiң идеологиялық құралына айналып, бiрде прогрессивтiк рөл атқарып келе жатқанына қарамастан бүгiнгi таңдағы бiлiмтану мен тәлiмтану жүйесiне арқау болып келе жатқаны шындық.




Әлемдегi әр халықтың өкiлдерi - өне бойындағы барлық асыл қасиеттер мен құндылықтарды өскелең ұрпағының санасына ғұмыр бойына сiңiрiп келудi басты мақсат еткен.
М.Ғабдуллин айтқандай ұрпақ тәрбиесi жөнiндегi халықтың “ой-армандары” – уақыт өте келе озық тәжiрибелерге ұласып, халықтың тұрмыс-тiршiлiгiмен, әдет-ғұрыптарымен, ой-пiкiрлерiмен, кәсiптiк-интеллектуалдық жетiстiктермен байланысып, сараланып, жинақталып және реттелiп отырды.
Тарихи дамудың қай кезеңiнде болмасын, адамзат перзентi ата-бабалары мирас етiп қалдырған – асыл қасиеттерiн пайдаланбай, қастерлемей бөлек ғұмыр кешкен емес. Ұрпақ танымы үшiн өткен ата жолы мен бабалар жұрты, аманаты мен өсиеттерi, киелi ұғымдары мен даналық ұлағаттарынан артық дүниенiң жалған екенi туралы мәңгiлiк қағида – халық философиясының бастауы екенi хақ.
Табиғат Анадан кiндiгi, Аспан Атадан түндiгi ажырамаған қасиеттi атамекендегi адамның дүниеге келуi, ғұмыр кешуi және соңғы сапарға аттану рәсiмiнiң ұлт дүниетанымында айырықша үйлесiмiн табуы – ерекше тәлiм-тәрбиелiк құбылыс ретiнде танылған. Адам пендесiнiң жарық дүниеге шырылдап келiп, О дүниеге күңiренiп аттанғанға дейiнгi ғұмырнама арнасының тәрбие бесiгiнде тербелiп өтетiнiн бабаларымыз жақсы бiлген. Ел арасында жиi айтылатын “тал бесiктен – жер бесiкке” деген киелi ұғым бар.
Қоршаған ортаның күрделi сырларын, табиғаттың құпия жаратылысы мен Аллатану дүниесiн ұғынуға деген күрделi философиялық сезiмдермен қанаттанған Ата танымы – ұшы-қиыры жоқ дүние екені даусыз. Табиғат, адам және қоғам тұтастығы – диалектикалық заңдылықтың тұтқасы болса, адамның iс-әрекетiне, яғни еңбегiне сүйене отырып, ұрпақты еңбек етуге баулыған негiзгi күш тәрбие құралы арқылы мақсатқа жеткiзсе, онда тәрбиенiң – әлеуметтiк категория екендiгiне дау жоқ.
Демек, тәрбие – қоғам дамуының қозғаушы күшi адам әрекетiнiң бiр құралы болғаны ақиқат.
Тәрбие құралын – ұлттың ұлттық қасиеттерiн танытуға арналған әрекеттерiне пайдалану бүгiнгi Қазақстан халықтары үшiн аса қажет болып отыр. Ұлттың ұлттық ерекшелiктерiн (менталитетiн) таныту әрекеттерi жалпы өркениеттi қоғам мойындайтын, адамзат құндылықтарына негiзделуi шарт.
Атақты француз жиһангерi Бронислав Залевский өзiнiң “Қазақ сахарасына саяхат” деген күнделiгiнде қазақтар арасында ұлы дала төсiнде мекендейтiн барлық аңдар мен құстардың тiлдерiнде сайрайтын адамдар болғанын тамсана жазған екен.
Мұндай ұлттық ерекшелiктердi иеленген халықтың өнерi кез келген адамның назарын өзiне аударары хақ. Осы мәселе бойынша баяндалған тұжырымдар бойынша мынадай қорытынды жасаймыз:
• Ұлттық тәлiм-тәрбие дүниесiнiң қалыптасуына мынадай факторлар әсер етуi мүмкiн:
• Дүниетанымдық-мифологиялық және дiни-рухани факторлар.
• Тарихи-әлеуметтiк және мәдени-этнографиялық факторлар
• Ұлттық болмыс һәм құндылықтар факторлары
• Қазiргi заман ықпалдары
Аталмыш факторлар ұлттық тәлiм-тәрбие Алғышарттарының хронологиясын жасауға негiз болады деп жорамалдаймыз.
Олар:
• Жұмыр Жер жаратылысы және Аллатану (Тәңiртану) iлiмдерi жөнiндегi Алғышарттар:
• Жер планетасының пайда болуы жөніндегі діни түсініктер мен ғылыми болжамдар;
• Ежелгі аңыздар мен мифологиялық мағлұматтар;
• Қоршаған орта және адамзат жаратылысы жөніндегі тотемистік, тарихи-географиялық және діни-болжамнамалық ілімдер;
• Алғашқы адамдар ғұмырнамасындағы палеотәлiмдік Алғышарттар:
• Алғашқы адамдар өмірі жөніндегі тарихи-археологиялық мағлұматтар;
• Алғашқы адамдар ғұмыр кешкен ежелгі қоныс орындары;
• Қазақстан территориясындағы ежелгі қоныстар;
• Алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі ұжымдық бірлесу негіздері;
• Адамдар ұжымындағы эмпирикалық тәрбие элементтері;
• Әлемдiк дiндердiң (Мұсылман, Христиан, Будда т.б) теотәлiмдік Алғышарттары:
• Әлем діндерінің тарихнамасы;
• Мұсылман дініндегі адамгершілік қасиеттер;
• Христиан дінінің этикасы;
• Будда дініндегі өмір мен өлім мәселелері;
• Діни ғылым мен тәлім-тәрбие;
• Киелі кітаптардағы (Құран, Библия) гуманистік тағылымдар;
• Ұлы Дала кеңiстiгiндегi Номадтардың (Арий, сақ-скифтер және ғұн-сармат тайпалары) тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттары:
• Далалық ауызша тарихнама;
• Номадтар ғұмырнамасы туралы көне «Авеста» кітабындағы шежірелер;
• Номадтардың әскери-жауынгерлік дәстүрлері;
• Аң бейнелі мүсіндерді жасаушы жасампаз номадтардың өнер туындылары;
• Номадтардың түсті металға және тасқа қашап қалдырған петроглифтік мұралары;
• Номадтардың салт-дәстүрлері мен далалық данышпандық дәстүрлері;
• Номадтар заманында ғұмыр кешкен тұлғалардың (Заратуштра, Анақарыс, Адакер, Атилла) тәлімдік идеялары;
• Тұран Ренессансының гуманистiк тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттары:
• Ұлы Түркі қағанаты дәуіріндегі мәдени-рухани мұралар;
• Көнетүркі руналық жазбаларындағы тағлымдық өсиеттер;
• Қорқыт ата тағылымдары;
• Қыдыр ата мен Ұмай ана өсиеттері;
• Сарыарқа төсіндегі Тұран дәуірінен қалған астрологиялық белгілер мен мұртты тас обалар;
• Тас мүсіндер мен жазу-шимайлар;
• Тұран ғұламаларының (Аль Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, А.Йассауи) тағылымдық мұралары;
• Мұсылман (Ислам) Ренессансының дiни тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттары:
• Мұсылман ойшылдары мен ғұламалары;
• Мұсылман медреселерінің пайда болу тарихы;
• Медреселердегі оқу-білім жайы;
• Араб-түркі ғұламаларының медицина, арифметика, философия, тарих, география, астрология саласы бойынша ащқан жаңалықтары;
• Мұсылмандық ғылым мен білім;
• Мұсылман оқымыстыларының (Ибн Хаукаль, Ат Табари, Аль Идриси, Аль Казвини, Ибн Батутта т.б.) тәлімдік мұралары;
• Алтын Орда тұсындағы ұлттық тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттар:
• Қыпшақ-шағатай тілінің дамуы;
• Алтын Орда тұсындағы діни медреселердегі оқу-тәрбие жайы;
• «Қабус-нама» (Қайқауыс) кітабындағы тәлімдік алғышарттар;
• «Бабыр-нама» (Захреддин Бабыр) кітабындағы тағылымдар;
• Алтын Орда тұсындағы ғұламалардың (С.Сарай, Құтып ад дин Ар Рази, Дүрбек, С.Бақырғани, Рабғузи) тағылымдық идеялары;
• Қазақ хандығы тұсындағы ұлттық тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттар:
• Қазақ хандығы тұсындағы діни медреселер;
• Қазақ жырау-шешендерінің (Асанқайғы, Ө.Тілеуқабылұлы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиренше, Бұхар) тәлім-тәрбиелік мұралары;
• Қазақ билерінің (Аяз би, Майқы би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би) тағылымдық өсиеттері;
• Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары;
• Мақал-мәтелдер мен тыйым сөздер;
• Қазақ халқының рухани һәм материалдық мәдениеті;
• Қазақ зиялыларының (А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Қ.Сағырбаев) танымдық-тағылымдық мұралары;
• ЕврАзиялық Реннесанс дәуiрiндегi тоталитарлық авторитарлы- педагогикалық Алғышарттар:
• Патшалы Ресей және Кеңес үкіметі тұсындағы демократиялық-педагогикалық жетістіктер;
• Қазақ зиялы қауым өкілдерінің (А.Байтұрсынов, М.Әуезов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, С.Торайғыров, Н.Құлжанова, С.Сейфуллин, Ш.Кұдайбердиев) тәлім-тәрбиелік мұралары;
• Отан соғысына дейінгі ұлттық педагогикалық мұралар;
• Ұлы Отан соғысынан кейінгі педагогикалық жетістіктер;
• Қазақ ғылымдары мен зиялыларының (М.Ғабдуллин, Т.Тәжібаев, Б.Момышұлы, Х.Арғынбаев) педагогикалық мұралары;
• Халық педагогикасы тақырыбына арналған (А.Мұқамбаева, И.Оршыбеков, Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, А.Сейсембаев) диссертациялық еңбектер;
• Тәуелсiз Қазақстандағы ұлттық тәлiм-тәрбиелiк Алғышарттар:
• Халық педагогикасы материалдарын мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарына кешенді түрде жүзеге асыруға бағытталған авторлық және мемлекеттік тәлім-тәрбие бағдарламалары;
• Қазақ этнопедагогикасының ғылыми педагогиканың бір саласы ретінде дамуы;
• Қазақ этнопедагогикасы бойынша ғылыми зерттеулер мен диссертациялық еңбектер;
• Қазақ этнопсихологиясы бойынша жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары;
• Ұлттық тәлім-тәрбие және этнопсихология мәселелері жайында хабарлама жасайтын газет-журналдар, радио және теледидар хабарлары;
• Қазақ этнопедагогикасы және этнопсихологиясының бүгінгі күндегі өзекті мәселелері бойынша өткізілген ғылыми-практикалық конференциялар;
• Ғаламдық жаһандану кеңiстiгiндегi ұлттық тәлiм-тәрбие генезiсiнiң неопедагогикалық-неопсихологиялық Алғышарттары:
• Әлемдік жаһандану кеңістігіндегі ұлттық білім беру жүйесінің моделі;
• Ғаламдық жаһандану үрдісіне ұлттық тәлім-тәрбие тәжірибелерінің трансформациялану һәм адаптациялану жағдаяттары;
• Неопедагогика және неопсихология – ұлттық тәлім-тәрбие мен ұлттық мінез-құлықтың жаһандану заңдылықтарына бейімделудің ғылыми-практикалық алғышарттары;
• Ғаламдық жаһандану өркениетінде ғұмыр кешетін жеке тұлғалардың (постхомо, хомороботикус, хомоэлектроникус, хомоинформатикус, хомотехнологикус) танымдық-интеллектуалдық қасиеттерін диагностикалық тұрғыда зерделеудің неопедагогикалық-неопсихологиялық мүмкіндіктері;
Ата-бабаларымыз – асыл қасиеттердiң ұрпақ санасына халық бiлiмi мен ұлттық тәрбие тәжiрибелерi арқылы даритынын табиғи құбылыс ретiнде бағалап, оған терең мән берiп тұрмыс үрдiсiнде кешендi жүргiзудiң тәлімдік-әдістемелік жолдарын iздеген.
Қоғамдық ортадағы әлеуметтiк-тұрмыстық әрекеттер негiзiнен мал шаруашылығы, кәсiпкерлiк, билік айту (заңгерлiк), ғұрыптық, жауынгерлiк, диханшылық, саятшылық, жиһангерлiк, сал-серiлiк сипатта өрбiгенi – ұлт танымы мен халық тағлымдарының табиғи болмысын айқындады.
Ол дүниелер –сөзсiз ұлттық тәрбиенiң iргетасын қалады. Тәрбие – үйрету, баулу, талпындыру жолы болса, халықтың эмпирикалық бiлiмi – ойлау, тұспалдау, зерделеу құралы болып қалыптасты. Баланы еңбек етуге, сыпайы, өнерлi болуға ғана үйретпей – оның ой-өрiсiнiң дамуына, таным кеңiстiгiнiң ұлғаюына, бiлiм деңгейiнiң өсуiне, қабылдаған күрделi ұғымдарды жетiлдiру барысында жеке көзқарасының қалыптасуына әрдайым мүмкiндiк жасалып отырған.
Ұлттық тәрбие үрдiстерi отбасылық дәстүрлерден тұрмыс-тiршiлiктiң өзегiне айналып: малды күтiп-баптау, егiн егу, кесте тiгу, жiп иiру, өрнек тоқу, көрпе құрау, ою кесу, тон пiшу және киiз басу – баланы еңбек тәрбиесiне; ән салу, домбыра тарту, би билеу, өлең шығару, жыр-эпостар мен мақал-мәтелдерді жадында сақтау және басқа өнер саласының ғибраттарын меңгеру эстетикалық тәрбиеге; аңшылық пен саятшылық салттары, мал өрiсiнiң ережелелрiн сақтау мен табиғатты қорғау жөнiндегi халық тағылымдары экологиялық тәрбиеге; ат құлағында ойнап, соғыс өнерiн меңгеру әскери-жауынгерлiк және дене тәрбиесiне, әдет-ғұрыптар мен дiни-рухани рәсiмдердi қастерлеу – адамгершiлiк пен имандылық тәрбиесiне ұласып, ұлттық тәрбиенiң кешендi бiртұтас жүйесiн қалыптастырды.
Тәрбиенiң мұндай кешендi жүргiзiлу сипатын дәстүрлi ғылыми педагогика мен жетекшi ғалымдардың теориялық еңбектерi жоққа шығармайды.
Аталмыш қағидалар – ұлттық тәлiм-тәрбие ғибраттарының бүгiнгi таңда қажет екенiн, оның мектептегi оқушылар ұжымында және басқа бiлiм жүйесiнде кеңiнен қолданудың мүмкiн екенiне көз жеткiзедi.
Ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидалары, түрлері һәм әдіс-тәсілдері

Халық педагогикасындағы ұлттық тәрбие үрдісі – халықтың қоршаған ортадағы құбылыстар жөніндегі эмпирикалық білімдер арқылы жүзеге асырылады. Демек, тәрбие жұмысын ұйымдастыру адам әрекетінің белгілі бір мақсатты көздеген ісі ғана емес, сонымен қатар қоғамның эволюциялық даму барысында қалыптасқан білім, таным жетістіктерін ұрпақ санасына жүйелі түрде сіңіру қажеттілігін қалыптастырды.
Қазақи сана өз ғұмырнамасында әлемдік тәжірибе жинақтаған, мойындаған озық тәжірибелер кеңістігіне, сондай-ақ жалпыадамзаттық құндылықтар арнасына жеке үлесін қосып отырды. Педагогика тарихындағы мәдени-антропологиялық жетістіктерді ұлттық дүниетаным жүйесі детерминизмдік тұрғыда қабылдағаны шындық. Бұл анықтамамыз көптеген ұлттар арасындағы ұқсас құндылықтардың идентификациялану игілігіне айналуының белгісі болмақ. Ол көріністердің халық тұрмысында нақты қажеттілікке жаралуы тәлім-тәрбие құралының негізгі қағидаларына байланысты болмақ.
Қазақ дүниесіндегі адамзат перзенті үшін үлгі боларлық құндылықтардың бірі – халықтың қонақжайлылық қасиеті деуімізге болады. Қонақжайлылық - ұлттық тәрбиенің айнасы іспеттес. Қазақтың қонақты күту мәдениеті тым ежелден қалыптасқан. Қазақтар үйге келген бөтен адамды «құдайы қонақ» (Алланың жіберген адамы) деп қабылдаған, ол дәстүрді жақсы ырымға жорыған. Сол себеппен өмір мәйегіндегі басқа дүниелер тәрбиенің көмегі арқылы жүргізіліп өзінің қағидасын қалыптастырды [10-сурет].

Кісілік ұғымы - ұлттық тәрбиенің негізгі қағидасына жатады. Кісілік қасиеттің жарқын көрінісі – адам мен адамды достастыру, адам бойындағы жақсы қасиеттерді көре-сезе білу және дәріптеу болмақ. Жарық дүниемен қоштасқан адамды қазақтар ешқашан жамандамай «жақсы кісі еді» деп,- әділ айтқан. Онда айтпағымыз: қандай адам болса да, оның бойында бір жақсы қасиет бар, яғни ол кісіліктің белгісі екені рас болып шығады.
Қазақтардың бойындағы көп қасиеттердің бірі – бауырмашылдық. Бір қария 13 жастағы бала биге бата бергенде «..балам – арқаң нардай жауыр болсын, кеудең толған бауыр болсын»,-деп айтқанда, Бала би: «..Ата – арқаң жауыр болсын дегеніңіз – елдің жүгі ауыр, оны нағыз ер көтереді», ал «кеудең толы бауыр болсын дегеніңіз – жүз бен руға бөлінген азғантай қазақты бөле бермей, барлығын бауыр ретінде кеудеңе бас»,- дегеніңіз шығар деп, жауап берген екен.
Халық тұрмысындағы аға, іні, қарындас арасындағы туыстық қарым-қатынас ағайын-туыс тарапынан әрдайым ескеріліп, реттеліп отырған. Бұл тәлімдік дүние отбасы һәм әулет дәстүрі ретінде ақсақалдар алқасының қатысуымен қоғамдық өмірде педагогикалық рөл атқарып отырған. Олардың негізгі көріністерінің бірі: жаңадан тұрмыс құрған екі жасқа енші бөліп беру, асар жасап үй (там) салу, әке-шешенің парызын өтеу, іні-қарындасқа көмектесу, ағайынның басына іс түскенде көмек көрсету т.б дәстүр-талаптар жатады.
Өскелең ұрпағын еңбекшіл болуға баулуды мақсат еткен халық тағылымы – шынайы этнотәлімдік қағида. Еңбек әрекетінің адамзат өркениетінің эволюциялық даму заңдылықтарының бірден-бір қозғаушы күші болғаны белгілі. Қазақ қауымының мал шаруашылығының дамуы мен қалыптасуына әлемдік деңгейде ерекше үлес қосуымен бірге, мал атаулысын «төрт түлік қазына» деп санап, оны ән мен жырға, батырлық эпостаға қоса білуі – шын мәнісінде табиғат пен адам арасындағы тылсым гармониялық байланыстың үлгісін көрсетіп отыр.
Халық өнерінің адам жандүниесінің ішкі рухани қазынасы екенін сезген қазақи сана, өскелең ұрпағының бойына аталмыш ұлы дүниелерді сіңіруді басты мақсат еткені - ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидаларына жатады. Қазақ өнерінің қаншалықты мәнді, мазмұнды және әрқилы екені өнертанушы ғалымдардың ғылыми зерттеулері мен шығармалары (Ә.Марғұлан, Ө.Жәнібеков, Х.Арғынбаев т.б) негізінде нақты көз жеткіземіз.
Өмір сүріп отырған орта мал-егін шаруашылығын негізгі кәсіптің көзіне айландыруымен бірге ұлттық өнер түрлерін (ән-күй, шешендік өнер, айтыс, қолөнер бұйымдарын жасау, кілем тоқу, өрнек тоқу, би өнері, эпостарды насихаттау, жыр жазу, ән шыару т.б) жас ұрпақтың үйренуіне, таратуына, этнофилософиялық мән-мағынасын түсінуге және қастерлеуге баулып отырған.
Ұлттық тәлім-тәрбиенің қағидалық ғибраттарын ұлттық дүниетаным тұрғысынан тарату аталған ой-тұжырымдармен шектелмеуі тиіс. Біздің ойымызша айтарымызға қосымша: батырлық, тәккәпарлық, ұлтжандылық, имандылық, ілкімділік, дәнекерлілік, көпшілділік, қанағатшылық, тәубашылдылық, төзімшілділік сияқты әлемдегі кез келген этностың бойынан табылатын асыл қасиеттердің педагогикалық маңызын одан ары зерделей түскеніміз абзал.
Халықтың ғасырлар бойы жинақтаған тәлімдік-танымдық әрекеті ұлттық тәрбие һәм ата танымының өзіндік түрлерін қалыптастырды. Тәрбие түрлері мен ата таным ерекшеліктерінің әлемдік классикалық педагогика ғылымдары атап көрсеткен тәрбие теориясы мен білім тарихына байланысты педагогикалық технология тәжірибелер қағидаларымен ұштасқаны – халық педагогикасының қоғамдық құбылыс екенін байқатады. Мысалы, 1970 жылдары классикалық педагогика жүйесінде жиі айтыла бастаған «экологиялық білім мен тәрбие» проблемалары, оған дейін халық тұрмысында табиғатты қорғау мен тануға бағытталған тыйым сөздер, мақал-мәтелдер мен тағылымдық ой-пікірлерде айтылғаны белгілі. Қазақ дүниетанымындағы «көкті жұлма», «айға қарап қолыңды шошайтпа» немесе «бұлақ көрсең көзін аш» деген этноэкологиялық тағылымдар қоршаған ортадағы табиғат құбылыстарын терең тануға деген халықтың эмпирикалық білімі мен тәлім-тәрбие тәжірибелерінің ежелден қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Н.Қ.Сарыбековтың пайымдауынша қазақ халқы өскелең ұрпағына этноэкологиялық тәлім-тәрбие беру ісінде қоршаған орта һәм табиғат дүниесін қорғау мен танып-білудің тамаша үлгісін (дәстүрін) жасай білген [55,74].
Педагогика ғылымында тәрбие теориясы негізінен мынадай түрлерге бөлінеді деп жорамалданған. Л.Д.Столяренко оларға ақыл-ой тәрбиесі (танымдық, дамушылық, өзін-өзі тану т.б тәрбиесі), дене тәрбиесі (салауаттылық, сымбаттылық, жауынгерлік тәрбиесі), адамгершілік тәрбиесі (этикалық, патриоттық, интернационалдық, моральдік, саяси-идеологиялық тәрбие), еңбек тәрбиесі (мамандық таңдау, кәсіптік, политехникалық, құқықтық тәрбие), эстетикалық тәрбие (өнер, мәдениет, ынтымақтастық тәрбиесі) және экологиялық (табиғатты қорғау, қоршаған орта құбылыстарын тану) тәрбие түрлерін жатқызады [66 ,139].
Жоғарыда біз қазақ халқының тұрмысында халықтық білім мен тәрбие үрдістері тұрмыста комплексті (біртұтас) жүргізіліп келгенін ескере отырып, ұлттық тәлім-тәрбие түрлерін мынадай жолдар арқылы көрсетеміз [11-сурет].


Ата тағылымы (ата-баба салты, әке дәстүрі, әулет ғұмырнамасындағы этногенеалогиялық ерекшеліктер, ағайындық қарым-қатынас).
Ана һәм ене тәрбиесі (халық тұрмысындағы қыз балалар тәрбиесі, ана шуағы, ене мейірі, апа-сіңілілік қарым-қатынас )
Әулет тәрбиесі (отбасы һәм қоғам дәстүрлерін ұрпақ снасына сіңіру).
Еңбек тәрбиесі (жас ұрпақты халық һәм ауылшаруашылығының қыр-сырларын білуге баулу).
Ақыл-ой тәрбиесі (баланың танымдық жетілуінің онтотгенездік сипаты, терең ойлау һәм тұспалдау, ұлттық дүниетаным негіздері).
Этноэстетикалық тәрбие (этномәдени мұралар һәм халық өнерінің қыр-сырларын ұғынуға баулу).
Этноэкологиялық тәрбие (халықтың қоршаған ортаны тану һәм табиғатты қоғау жөніндегі білімдерін ұрпақ санасына қалыптастыру).
Этноэкономикалық тәрбие (тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің экономикалық дамуына жеке үлесін қосуды мақсат ететін тұлғаларды дайындау).
Этномузыкалық тәрбие (халықтың музыкалық мұралары һәм фольклорлық аспаптарын қастерлейтін ұрпақты дайындау).
Дене тәрбиесі (ұлттық ойындарды қастерлейтін, салауаттылық өмір салтын сақтайтын, денсаулығын шыңдайтын ұрпақтарды дайындау).
Политехникалық тәрбие (жас ұрпаққа кәсіптік бағдар беру, белгілі бір мамандық иесі болуға баулу, ұлттық мамандар дайындау ісіне үлес қосу).
Адамгершілік тәрбиесі (адамзат перзентінің асыл құндылықтары негізінде ұрпақ санасында ізгілік қасиеттерін қалыптастыру).
Имандылық тәрбиесі (Әлемдік діни конфессиялардың гуманистік құндылықтары негізінде ұрпақ санасына діни-теологиялық қасиеттерді дарыту).
Мұсылмандық тәрбие (Қасиетті Құран кітабы һәм мұсылмандық діни-мәдени құндылықтар арқылы нағыз адамды тәрбиелеу).
Этнопатриоттық тәрбие (туған жерін, ата-жұрты һәм Отанын қорғайтын жалынды жас ұрпақты тәрбиелеу).
Этноқұқықтық тәрбие (қазақ халқының үкім-кесім һәм тыйым дәстүрлері мен ҚР Заңдары негізінде жас ұрпақты тәрбиелеу).
Саяси-идеологиялық тәрбие (Қазақстан мемлекетінің ұлттық рәміздерін, Заңдарын, ҚР Президентін құрметтеу)
Қазіргі заман немесе коммуникативтік тәрбие (жаңа заман талаптары мен технологиялық жетістіктер негізінде жас ұрпаққа жан-жақты тәрбие беру) деп пайымдауымызға болады.
Халық педагогикасындағы тәлім-тәрбие ерекшеліктері ғасырлар көшінде мол тәжірибе жинақтай келе өзіндік әдіс-тәсілдерді қалыптастырған. Соңғы жылдары осы мәселеге қатысты ғылыми зерттеулер жүргізген (Қ.Қабдыразақұлы, Қ.Бөлеев, Т.Қоңыратбаева, Ә.Садуақасов, С.Ғаббасов, Ж.Асанов т.б) ғалымдар еңбектеріне жүргізген талдауымыз әдіс-тәсілдердің мынадай түрлерін анықтауымызға мүмкіндік берді:

Түсіндіру
Баулу
Үйрету
Ақыл-кеңес беру
Талаптандыру
Ынтықтыру
Қызықтыру
Ынталандыру
Жазалау
Сөгу
Ұрысу
Оқыту
Тоқыту
Айту
Дауыс көтеру
Жаттықтыру
Шарт қою
Салыстыру
Мұқату
Сынау
Тамсандыру
Ойландыру (толғандыру)
Намысын қалыптастыру
Сана-сезімін ояту
Ой тұспалдауға баулу
Сендіру
Сес көрсету
Сөзбен семсерлеу
Сескендіру
Қиялын қанаттандыру
Жандүниесін ояту
Танымын кеңейту
Қас қабақ көрсету
Ымдап көрсету
Сенім арту
Аманаттау
Тапсыру
Мақтау
Қастерлеу
Оқыту

Қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие жұмыстарына ендіру мәселелері

Соңғы жылдары қазақ халық педагогикасы һәм этнопсихологиясы материалдарын ауқымды тұрғыда зерттеумен қатар, оны оқу-тәрбие жұмыстарында кешенді ендіру мәселелері һақында көптеген тәжірибелер жинақталып келеді. Бұл жөнінде Балтабаев М.Х, Мұқанова Б.Ы, Дүйсембінова Р.Қ, Сағындықов Е, К.Оразбекова, Ә.Алдамұратов, Қ.Жүкеш, Н.Іргебаева және басқа ғалымдар іргелі зерттеулер жүргізіп, оның бүгінгі білім жүйесінде комплексті пайдаланудың қажеттілігін атап өтті.
Онда халықтық тәлім-тәрбие һәм этнопсихикалық дүниелердің тек ғылыми теориялық нұсқа күйінде қалып қалмай, оқу-тәрбие үрдістерінде әр түрлі әдіс-тәсілдер мен педагогикалық-психологиялық формалар арқылы (факультатив, оқушы-студенттердің клубы, тобы, арнайы дәріс беру бағдарламасы, тәрбие сағаты, психологиялық тренинг, аутотренинг, әулет психотерапиясы т.б) ендірудің жолдары айтылған.
Аталған дүниелер бүгінгі білім беру жүйесінде кейінгі жылдары бірқатар тәжірибелер жинақтап 2 бағыт бойынша жүзеге асырылуының жолын белгіледі.
Бірінші бағыт қазақ этнопедагогикасы һәм этнопсихологиясы пәнін оқу-тәрбие жұмыстарында (жоғарғы оқу орындарында, ұстаз-ғалымдар мен педагог-психолог мамандардың білімдерін жетілдіру мекемелерінде, мектеп-колледж практикасында т.б) кешенді ендіруге арналған теориялық-әдістемелік еңбектер жиынтығы болмақ. Онда қазақ этнопсихологиясының генезисі һәм ғылыми-әдіснамалық негіздерін терең оқып-тану мен зерделеуге бағытталған іргелі еңбектер (Н.Жанділдин, Н.Сәрсенбаев, М.Мұқанов), ұлттық психология мен жалпы психология арасындағы байланыс (Е.Суфиев, А.Темірбеков, С.Балаубаев, Ә.Сытдиқов) қазақ этнопсихологиясы ғылымының тарихы һәм теориялық негіздері (Қ.Жарықбаев, Т.Тәжібаев, Ә.Алдамұратов), қазақ этнопсихологиясындағы жеке тұлға мәселелері (Н.Іргебаева, А.Намазбаева, Қ.Рақымбеков), қазақ психологиясындағы танымдық әрекеттер мен мінез-құлық ерекшеліктері (Ж.Түрікпенов, Г.Нығметова, М.Бапаева), қазақ этнопсихологиясының ғылыми сипаты һәм мазмұны (Н.Елікбаев, Қ.Жүкеш) және этнопедагогикалық психология мәселелері (Р.Дүйсембінова, К.Оразбекова, Қ.Бөлеев) бойынша жүргізілу қағидасы ұстанылуда.
Қазақ этнопсихологиясы мәселелерімен қатар ұлттық педагогика дүниелеріне қатысты қазақ этнопедагогикасының ғылыми-әдіснамалық негіздері (С.Қалиев, К.Ж.Қожахметова, С.Ғаббасов), қазақ этнопедагогикасының тарихы (М.Тәнікеев, Қ.Бөлеев, Т.Әлсатов), халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие (М.Балтабаев, С.Ұзақбаева, Т.Ә.Қышқашбаев), қазақ халқының табиғатты қорғау дәстүрлері (Н.Қ.Сарыбеков, М.Н.Сарыбеков, Г.Сәбденәлиева, Ш.М.Тойғанбекова), жас ұрпаққа этномәдени мұралар негізінде білім мен тәрбие беру (Ж.Наурызбай, Б.Қайырова) қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие жұмыстарына ендіру (Р.Қ. Дүйсембінова, Ж.Асанов, Ш.Б.Құлманова), қазақ халқының ұлттық ойындары және оның тәрбиелік мәні (М.Тәнікеев, Е.Сағындықов, Б.Төтенаев, Ә.Бүркітбаев) қазақ халқының салт-дәстүрлерінің тәрбиелік мәні (А.Х.Мұхамбаева, И.Оршыбеков), қазақ зиялылары һәм ақын-жырауларының этнотәлімдік мұралары (Ш.Жұматаева, Қ.Шалғынбаева, Б.С.Кульчимбаева, С.Сеңкібаев), қазақ педагогикасындағы қыз балалар тәрбиесі (Ш.Беркімбаева, З.Ахметова, Л.С.Сырымбетова, Б.Өтешова), халық педагогикасындағы жауынгерлік тәрбие (С.Иманбаева) және басқа зерттеу материалдары мен әдістемелік нұсқауларды пайдалануға болады. Келтірілген деректер халықтық педагогика мұраларын ғұмыр көшінде біртұтас һәм кешенді жүргізуді айқындайды [12-сурет].


Соңғы жылдары Қазақстан және одан тысқары жерлердегі оқу орындарында, ғылыми-зерттеу орталықтары һәм оқу-тәрбие кешендерінде жергілікті халықтар мен ұлыстардың этникалық ерекшеліктерін ескере отырып, ол мәселелерді ғылыми педагогикалық һәм психологиялық тұрғыда шешу мен жүйелі ендірудің алуан түрлі тәжірибелері қалыптасып келеді.
Мысалы, Ресей Федерациясындағы Дондағы Ростов педагогикалық институтында этнопедагогика және этнопсихология пәні арнайы дәріспән ретінде енгізіліп, аталмыш өлкедегі этникалық ұлттар мен ұлыстардың (қалмақ, ноғай, ингуш, шешен, әзербайжан, дағыстан, осетин, қарашай, казачество т.б) мінез-құлықтары мен тәлім-тәрбиелік ерекшеліктерін айқындайтын тақырыптар қамтылған [66]. Аталмыш тақырып бойынша өткізіліп жатқан ғылыми-практикалық конференциялар материалдары мен шығармашылық-әдістемелік іс-тәжірибелер мен практикалық материалдарға жасаған талдауымыз мұндай игілікті бастаманың ұрпақ тәрбиесі үшін аса маңызды екенін меңзейді. Сол себепті, қол жеткізген ғылыми-әдістемелік озық тәжірибелерге негізделе отырып этнопедагогика және этнопсихология құндылықтарын ХХІ ғасыр талаптарына сай бейімдей отырып, оны оқу-тәрбие жүйесіне кешенді түрде ендірудің мынадай алғышарттарына тоқталсақ:
Әлем этностарының тәлім-тәрбиелік һәм мінез-құлық ерекшеліктері (гетеростереотиптері, автостереотиптері, альтуристік, экзистенциалдық құндылықтары т.б) һақында мониторинг жасақтау;
Әлемдік этномәдени мұралар һәм жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде жас ұрпаққа ұлттық тәрбие берудің моделін қалыптастыру;
Дүниежүзі халықтарының этнопсихологиялық ерекшеліктері жөнінде көлемді мәліметтер жинақтау және топтастыру;
Қазақстан территориясында мекендейтін көпұлтты халықтардың табиғи-этникалық ерекшеліктері негізінде этнопедагогикалық һәм этнопсихологиялық тұжырымдама жобасын жасау;
Қазақ халық педагогикасының мыңғасырлық тәжірибелері негізінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу;
Қазақ халқының ұлттық мінез-құлқы һәм қасиеті һақында ауқымды зерттеулер жүргізу; қол жеткізген тәжірибелер мен жетекші идеяларды оқу-тәрбие жұмыстарында жүзеге асыру;
Халық педагогикасы мен ұлттық психологиясының тарихи дәуірлерде қоғам дамуының негізгі арнасы болып іргетасы қаланған замандардан бері қарай қалыптасқаны анық. Оның бүгінгі заман талаптары негізінде қоғамдық өмір дәстүрлеріне бейімделуі – алдын ала арнайы жоспарланған жүйелі ғылыми-шығармашылық әрекет негізінде жүзеге асатыны белгілі. Ондай асқарлы мақсаттарды іс-жүзіне асыру барысында мынадай алғышарттарға сүйенгеніміз абзал:
классикалық педагогика мен психология ғылымдары мойындаған дәстүрлі ғылыми талаптарды сақтау;
қоғам дамуының өзегі саналатын диалектикалық заңдылықтарға сүйену;
әлемдік өркениеттің парасатты һәм гуманистік даму мен қалыптасу бағыттарына негізделу;
этномәдени мұралардың ғасырлық сабақтастығын сақтау және одан ары дамыту;
дәстүрлі ғылыми әдіс-тәсілдер мен білім технологияларына мән беру; оның ұтымды тұстарын ажырату және пайдалану;
мұсылмандық һәм басқа діни құндылықтардың прогрессивтік ықпалдарына назар аудару;
ұлттық педагогика һәм этнопсихология ғылымының қазақстандық моделін айқындау;
қазақ психологиясының табиғи генезисін айқындау және оны ендірудің жолдарын белгілеу;
қазақ педагогика ғылымының қалыптасу һәм ұрпақ санасына ықпал ету жолдарын саралау;
12 жылдық білім беру жүйесіне этнопедагогика һәм этнопсихология материалдарын ендірудің ғылыми бағытын айқындау;
Ежелгі мифологиялық аңыздардағы тәлімдік-этнопсихикалық идеялар

ХХІ ғасырдың бас кезінде жер бетінде мекендеп жатқан түрлі этностар мен ұлыстар арасындағы қарым-қатынастардың (миграция, этномиграция, этникалық конфликтология, этноэкономикалық өзгерістер т.б) барынша кеңейе бастауы, бір жағынан этномәдени дамудың интеграциялануын жеделдетер болса, екінші жағынан ұлттық сана-сезімнің қайта жаңғыруына септігін тигізіп келеді. Бүгінгі қоғамдағы жаңа постмодернистік бетбұрыстар мен глобальдік реформалық өзгерістер кеңістігінде әлем этностарының ұлттық сана-сезімдері мен қадір-қасиеттері, этнотәлімдік һәм рухани-танымдық мұраларды қастерлеп, оны жас ұрпақ жадында сақтаудың қаншалықты қымбатқа түскенін сезіп отырғаны байқалады.
Осындай ұлт болашағын айқын болжауға мүмкіндік туғызатын күрделі рухани-мәдени дүниелердің бірі адамзат перзентінің көне дәуірдегі ұрпақ тәрбиесі мен оның жандүниесін терең сезінуге бағытталған эмпирикалық тәжірибелері болып табылады.
Қазақ даласында жалпы еуразиялық мәдениеттің қайнар көзі болып табылатын батыс пен шығыс мәдениетінің «алтын көпірі» болған көне мұралар сақталғаны баршаға аян. Далалық ұлыстар көне мәдени құндылықтарды бастауы болғанын көрнекті мәдениеттанушы А.Тойнби: «.. даланы тек бақташы ғана меңгере алады...сол далада тіршілік ете жүріп ерекше адамгершілік және парасаттылық қасиеттерді өзінде қалыптастырады..» деп, жоғары баға берген [67,185].
Қазақ даласындағы ерте дәуірлердегі көне рухани-танымдық һәм тарихи-мәдени мұралар жөнінде деректер Геродот, Цыма Цянь, Марцеллини, П.Карпини, М.Поло, Ат Табари, З.Казвиний, Ибн Батутта, В.Рубрук, Б.Залесский, А.Янушкевич жазбаларында баяндалған. Соңғы тарихи деректерге жүгінсек (В.Бартольд, А.Н.Кононов, Ә.Марғұлан, С.Г.Кляшторный, С.Ақатаев, Т.Жұртбаев, М.Қани, В.Ф.Зайберт, О.Смағұлов, А.Сейдімбек, А.Сәрсенбаев т.б) Ұлы даладағы көне рухани-мәдени ескерткіштер белгісі көне «Авеста» жазбалары арқылы (б.з.б 4-3 мың жыл) сақталып келгені дәлелденіп отыр.
Ғалымдардың пікірінше көне «Авеста» кітабында ежелгі қазақ топырағында мекендеген арий тайпаларының далалық мәдениеті мен өнер туындылары һәм діни-рухани қазыналары һақында мол мағлұматтар бар екені баяндалады. Арал теңізінің маңында дүниеге келіп «әлемнің тұңғыш философ-данышпаны» (Ф.Ницще) атанған Заратуштара пайғамбар арий ұлысының ұстаз-абызы бола жүріп, өз өсиеттері мен діни-теологиялық қағидаларын «Авеста» кітабына жазып отырған.
Қазақстандық арийлер – бір тармағы Үндістан (үндіарийлер) түбегіне, екінші тармағы көне Вавилон өркениетін қалыптастырған (ирандықарийлер) Ұлы дала перзенттерінің мәдени-рухани эпицентрі болғаны жөнінде тарихи болжам-пікір барынша нығайып келеді. Қазақ арийлерінің мәдениеті бүгінгі Қазақстан және Орта Азия территорияларында сақталған. Оған тас дәуірінің соңы мен қола дәуірінің басында көнеарий тайпаларының ата қонысы болған Беғазы-Дәндібай, Тасмола, Ботай, Атбасар мәдениеті жатады. Қазақстандық арийлердің өздері ғұмыр кешкен қоршаған ортадағы құбылыстарды тану жөніндегі дүниетанымдық ой-толғаулары күні бүгінге дейін күрделі фәлсафалық көзқарас тудыртып келген адам психикасының таным кеңістігі жөнінде мол мағлұматтарға толы. Ата-бабаларымыздың дүние қайшылығын сана-сезімде бейнелеу жөніндегі этнопсихологиялық көрністерді Заратуштра пайғамбардың кеңістік пен уақытты айыруға арналған канондарынан байқауға болады.
Қазақстан территориясын мекендеген қола дәуірдің адамдары ата-бабаларынан қалған мәдени мұраларды одан ары әдемілеп, түрлендіріп барынша дамытуға тырысты. Олар қоладан жасаған балта-шоттар, ұңғысы бар үшкір жебелер, найзалар мен пышақтар, сондай-ақ зергерлік бұйымдар ою-өрнек немесе геометриялық өрнек салу арқылы безендірілді. Оған Имантау, Атасу, Степняк маңындағы рудалық кен орындары куә болады. Солтүстік Қазақстандағы Имантау кен орнынан ғалымдардың есептеуі бойынша 48 мың тонна мыс рудасы қазылып алынған [68,107].
Бұл көріністер олардың тайпа басқару, әулет тәртібі мен тұрмыстық дәстүрді, сондай-ақ діни ғұрып һәм мейрам-жиын мен адамды жерлеу салттарын қалыптастырды. Адамдардың құтты қонысына айналған Тастыбұлақ, Ақсу-Аюлы, Бұғылы-1, Ақбауыр, Дәндібай, Ортау, Ботай, Шағалалы, Явленка, Қарлыға-1, Вишневка-1 тұрақтарында көне ғұрыптық жәдігерлер орын алған. Тұрмыс-салт пен тайпаны басқару адамдардың табиғаттың тылсым күштерін, оның құпия сырларын терең ұғынуға деген танымдық көзқарастарын қалыптастырды. Көкшетау маңына жақын Шағалалы және Явленка-1 қоныстарынан қола дәуірдегі ежелгі тайпалардың ғұрыптық ерекшеліктерін білдіретін жәдігерлер табылған. Онда рудың, немесе тайпаның көркемдік талғамы мен мәдени жетістіктерін білдіретін сәндік заттар мен өнер бұйымдары бейнеленген. Шебердің түсті металды игеру технологиясын терең меңгеруімен, аталмыш сәндік бұйымдарды тайпаның рәсімдік белгісімен (тотемдік символикасы) діни-философиялық тұрғыда ұштастыра білуі (жылқы бас сүйегінің ою-өрнек арқылы безендірілуі) – жоғарғы мәдениеттің белгісін көрсетсе керек. Ғалымдар пікірінше сақ-скифтерге тән «аң стиліндегі» зергерлік бұйымдардың жасалу тарихнамасы – осы табылған жәдігерлер жұрттары болмақ дейді [68,112].
Тайпалардың көбі отқа табынғаны байқалады. Ол сол кезеңдегі діни ғұрыптың негізі болғанын көрсетеді. От күшін – олар Күн сәулесі арқылы қабылдауы мүмкін. Себебі олар Күн тәңірісінің белгілерін қыш ыдыстарға, жартастарға салған. Олар өлген адамды өртеуді де әдетке айналдырған. Оған археологиялық қазбалар кезінде өртенген сүйектердің табылғаны куә болмақ. Бұл көріністер көне діни дәстүрлердің бірі – құрбандық шалу рәсімінің кең таралғанын байқатады.
Қазақ даласын ерте заманда мекендеген арий тайпалары жер бетіндегі климаттық өзгерістерге байланысты қоныс аударуға мәжбүр болады. Ғалымдардың пайымдауынша бұл оқиға шамамен осыдан 4,5 мың жыл бұрын болғанға ұқсайды. Жер бетіндегі сол дәуірлерде өмір сүрген тайпа-ұлыстардың Алдыңғы Азия құрлығына миграциялануы көне Шумер-Аккад-Парсы һәм Арийлер мәдениетін қалыптастырды деуге негіз бар. Ол ойымызға нақты дәлелдерді «Көне Авеста жазбалары», «Гильгамеш туралы толғау», «Шумер-нама» жазбаларынан кездестіреміз.
Қазақстан территориясындағы көшпей қалған арий тайпалары сақ-скиф ұлыстары болып аталды. Оны арий-сақ мәдениеті деп атауға болады. Ұлы дала төсінде қалыптасқан көне аңыздар һәм мифологиялық оқиғалардың көпшілігі аталмыш дәуірдің үлесіне тиеді. Оған мифологиялық оқиғаларды тамаша суреттей білген тасқа қашалып салынған сурет-шимайлар халық аңыз-әңгімелері дәлел бола алады. Нұх пайғамбардың кемесінің Қазақстандағы Қазығұрт тауының басына тоқтағаны жөніндегі бүкіл әлем халықтары білетін аңызға қазақ халқы да өзінің мәдени-рухани үлес қосқанына кәміл сенетіні рас. Ол аңыздың жас ұрпақ дүниетанымының кеңеюіне және ата-бабаларымыздың ұрпақ тәрбиесінде теңдесі жоқ құрал болып келе жатқаны шындық.
Қазақ даласындағы Арпаөзен, Тәңірқазған, Құдайкөл, Тамғалы, Айрақты, Ақбауыр, Ақсу-Аюлы, Ботай, Шағалалы, Дәндібай, Дықылтас, Үшбұлақ (Таскескен) және басқа елді-мекендер мен қырат-үстірттердегі үңгір-таңбалар мен мифологиялық суреттер өткен замандарда ғұмыр кешкен ата-бабаларымыздың тұрмыс-салты, мәдени-рухани қазынасы, дүниетанымы һәм тәлім-тәрбиесі һақында сыр шертеді.
АТАМЕКЕН БАҒДАРЛАМАСЫ – ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА МОДЕЛІ

Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар қоғамдық бірлестігі

Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар қоғамдық бірлестігі 1991 жылдың 7 желтоқсан айында Алматы қаласында өткен І Республикалық Құрылтай шешімі негізінде құрылған мектеп оқушылары мен ұстаз-тәлімгерлердің бірлескен қоғамдық бірлестігі. Қоғамдық бірлестіктің дүниеге келуіне 1985 жылдан бері Қазақстан мектептеріндегі пионер-комсомол және тәрбие жұмыстарына халықтық педагогика һәм психология элементтерін қолдануды мақсат еткен Халықаралық «Атамекен» ұлттық тәлім-тәрбие бағдарламасы тарихи ықпалын тигізді. Бағдарлама бағыттарын мектептегі және мектептен тыс мекемелердегі оқу-тәрбие һәм қоғамдық жұмыстар мен іс-шаралар арқылы кешенді түрде жүзеге асыруды ниет еткен оқушылар мен ұстаз-тәлімгерлер, тәрбиешілер мен тәжірибелі педагогтардың шығармашылық іс-әрекеттері – «Атамекен» оқушылар ұйымының пайда болуына ұйытқы болды.
Аталмыш үрдіс Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы, Шолақ-қорған ауылында республика көлемінде тұңғыш өткен аймақтық «Атамекен» оқушылар Слетінде ерекше көрініс тапты. Оны дарынды ұстаз, қаһарман тәлімгер, ұрпақ жанашыры, туған елінің нағыз ұлтжанды азаматы Балатай Әуезова (1957-1991) ұйымдастырды.
Жинақталған азды-көпті тәжірибелерді жинақтау һәм тарату мақсатында жүзеге асыру мақсатында Республикалық «Ұлан» газетінің жанынан (1988) «Алау» штабы құрылған болатын. Штабтың негізгі жұмыстары – мектептегі пионер жұмысына халық педагогикасы материалдарын пайдалана отырып, ұлттық тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру, мектеп оқушылары лидерлері мен пионервожатыйлардың белсенділігі мен мәртебесін арттыру және пионер жұмысының ұлттық ерекшелігін айқындау мақсатында қазақ тілінде әдістемелік оқулықтар мен нұсқаулар шығару болды.
Аталмыш ауқымды шараларға Б.Әуезова, Б.Бақтыбаева, З.Қарабекова (Оңтүстік Қазақстан), Б.Сүйеубаева, М.Маханов, У.Сұңғатов, Н.Есбосынова (Қызылорда), Қ.Өскенбаева, А.Қайырболатқызы (Астана), Г.Хасенова, Т.Смағұлова, Н.Еженханова (Шығыс Қазақстан), Б.Сейілханова, К.Мұхамеджанова (Алматы облысы), Б.Ахметова, М.Шермұхамбетова (Алматы), Л.Аппазова, А.Әбішева (Қостанай), Қ.Исин, А.Уәлиева (Ақмола), О.Нұрғалиева, Ю.Өтешова, А.Жұманиязов (Атырау), С.Ғайнушева, Н.Шхан (Батыс Қазақстан), Г.Донбаева, Н.Сырғабаева, Ж.Сейдеева (Жамбыл), Г.Серікбаева, С.Сенкібаев, Б.Сағындыққызы (Солтүстік Қазақстан), Қ.Нығыманова, А.Жәкенова (Қарағанды), А.Қорғанбаев, А.Қаплиева (Ақтөбе), Р.Сламбекова (Павлодар) және шет елдердегі қазақтар диаспораларындағы мектептерден Н.Баринова, М.Ахметова (Ресей), Қ.Жұмағалиұлы (Қытай), Ә.Ашайұлы (Монғолия), Б.Нұрмағамбетова (Өзбекстан) және басқа ұстаздар мен оқушылар ат салысты.
1990 жылдың 1 қыркүйек айынан бастап Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Маңғыстау, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қостанай, Қарағанды, Алматы облыстарындағы көптеген мектептердегі тәлім-тәрбие жұмыстары «Атамекен» бағдарламасы негізінде жүргізіле бастады. Бағдарламаның жүзеге асырылуы – оқушылар ұжымының бірлескен шығармашылық іс-әрекеттері негізінде жүргізілді. Сондықтан, мектептегі оқушылар ұйымының негізгі үйлестіруші орталығы болып саналатын «пионер бөлмелері» - «Атамекен Ордасы» ұлттық тәлім-тәрбие орталығына айналды. 1991жылы өткен Республикалық «Атамекен» оқушылар ұйымының Құрылтайы шешімімен: пионервожатый – тәлімгер, октябренок – балдырған, пионер - ұлан, комсомол – мирас (мұрагер) өзгеріп, ұйымның әнұраны «Атамекен Ордасы» (М.Нұрқанов, Б.Өтепбаев), ұраны:
А – Ата
Т – Тәрбиесі
А – Ақылшымыз
М – Мақсатымыз
Е - Елдігіміз
К – Келешегіміз
Е – Егемендігіміз
Н – Намысымыз,- деп қабылданған болатын. Бұрынғы қызыл галстуктың орнына Қазақстан Республикасының мемлекеттік Туы іспеттес көгілдір галстукты және төсбелгі тағу жөнінде маңызды шешім қабылданған болатын.
Республикалық «Атамекен» оқушылар ұйымының құрылуы және оның жер-жерлерде балалар мен ересек адамдардың бастарын біріктіре отырып қоғамға пайдалы іске жұмылдыруда кірісулеріне өзінің педагогикалық маңызын тигізді. «Атамекен» ұйымы – бұрынғы пионер ұйымының мұрагері болып қана қоймай, ол ұйымдардағы жақсы дәстүрлерді сақтап, оқушылар арасында тәрбие жұмыстарын ұйымдастыруда халықтық педагогика мен психология құндылықтарын ендіруді де мақсат етті. Әсіресе, бүкілқазақстандық «Кайырымдық», «Ауыл» операциясы, «Ескінің көзі» этнографиялық жорығы, бүкілқазақстандық «Елім-ай», «Алтын сақа» танымдық-этнографиялық ойын-сайысы, «Атамекен» тәлімгерлерінің жиыны, «Жазғы Атамекен ауылы» және басқа қызықты іс-шаралар жоспарланып, іс жүзіне асырылып отырды.
1995 жылдың 18 желтоқсанында ұйым «Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар бірлестігі» деген атаумен Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінде ҚР Азаматтық Кодексі талаптарына сәйкес мемлекеттік қайта тіркеуден (547-1900-ҚБ 30703383) өтіп, заңдық қоғамдық ұйым ретінде өзінің мәртебесін алды.
Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Жастар саясаты департаментінің мәліметтері бойынша Қазақстанда бүгінгі таңда 250-ден аса балалар мен жасөспірімдердің қоғамдық ұйымдары бар. Оларға «Қазақстан балалар мен пионер ұйымдарының Одағы», «Мың бала» оқушылар ұйымы, «Мұрагер» оқушылар ұйымы, «Болашақ» оқушылар ұйымы, «Жұлдыз» оқушылар ұйымы, Қазақстан скауттарының ұйымы және басқа да қоғамдық бірлестіктер жатады. Аталмыш ұйымдардың іс-әрекеттері жөнінде арнайы ғылыми зерттеулер жүргізіп, олардың жалпы даму тенденциясын болжауға мүмкіндік беретін мониториг жүйесін жасау керек.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі жылдары (1991 - 2004) аралығында Қазақстан оқушылары Республикалық Слеті өткізілмей келгені – оқушылар ұйымының тағдырына деген қоғамдық пікірдің қаншалықты деңгейде екенін көрсетеді. Осы орайда, мемлекеттік идеологияның негізі болып отырған «қазақстандық патриотизм» идеясын насихаттау, Қазақстан халықтарының достығы һәм татулығын сақтау және ұлттық құндылықтар мен мәдени мұраларды қайта жаңғыртып, жас ұрпақ санасына сіңіруге бағытталған игі істерді жүзеге асыру мақсатында Қазақстандағы барлық оқушылар ұйымдарының өкілдерінің қатысуымен өтетін І Республикалық оқушылар Слетін өткізу жөнінде ҚР білім және ғылым министрлігіне балалар ұйымдары ардагерлері тарапынан ұсыныстар, хаттар жолданған болатын. Нәтижеде 2006 жылдың 26-28 тамыз аралығында Бурабайдағы «Балдәурен» орталығында ҚР білім және ғылым экс-министрі Б.С.Әйтімованың қолдауымен І Республикалық Слет өтіп, Қазақстан балалар ұйымдарының Одағы құрылды. Оған Қазақстандағы барлық балалар мен жасөспірімдер, оқушылар мен студенттер қауымдастықтары ұжымды түрде мүше болып енді. Одақ бағдарламасы болып «Атамекен» бағдарламасы қабылданды [306,15].
Халықаралық «Атамекен» Ұлттық тәлім-тәрбие Бағдарламасы

«Атамекен» Бағдарламасы - әр халықтың сан ғасырлар бойы жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу үрдісінде қалыптасқан тәжірибелеріне негізделген адамгершілік, парасаттылық және жалпыадамзаттық құндылықтарды бүгінгі жас өркеннің сана-сезіміне тәлім-тәрбиелік әдістер арқылы жүзеге асыруға бағытталған ғылыми-тәлімнамалық тұжырымдама болып табылады.
Бағдарламаның негізгі мақсаттары мен міндеттері:
Өз Отаны мен туған жеріне пайда келтіретін, Елінің гүлденуі мен өркендеуіне үлес қосатын, білімді, парасатты, жан-жақты дамыған, өз мемлекетінің Рәміздері мен Ата Заңын, Президентін, ҚР Заңдары мен халықтар достығын құрметтейтін, өз халқының тарихы мен мәдениетін, тілін дінін, ділін, салт-дәстүрлерін қастерлейтін, бойында патриоттық сезімі бар тұлғаларды тәрбиелеу ісіне ғылыми -әдістемелік тұтқа болу. Қазақстан Үкіметінің білім мен тәрбие саласындағы күрделі іс-шараларына ұйытқы болу, қолдау көрсету. ҚР Білім мен тәрбие сясатына байланысты құжаттар мен бағдарламалардың жүзеге асуына жәрдем беру.
Әлемдік озық тәжірибелерге негізделген білім беру жүйесінің қалыптасуына ат салысу. Халық педагогикасының озық үлгілері мен өркениетті идеяларын насихаттау және нәтижелеу.
Бағдарлама 1985 жылдан бері мектептегі бұрынғы пионер-комсомол ұйымдарының тәрбие жұмыстарына халықтық педагогика идеяларын енгізу мақсатында бірқатар оқушылар мен ұстаздардың бастамасы негізінде бастау алды.
Аталмыш үрдіске, Тұжырымдама авторының - ауыл мектебінде тәлімгер-мұғалім, бертін келе Халықаралық «Артек» лагеріндегі практикалық тәжірибелері арқау болған «Атамекен» атты Республикалық оқушылар операциясы ( қараңыз: Қазақстан мектебі, № 5, 1991 ж. ,38-41 бет.) ұйытқы болды.
Кейін бұл бастама республика және одан тысқары жерлерде қолдау тауып, бүгінге дейін нәтижелі жүзеге асырылып келеді. Бағдарлама көптеген ғылыми мақалаларда, диссертациялық эерттеулерде, дипломдық жұмыстарда, бірқатар тезистерде көрніс тауып, практика негізінде көптеген мектептердегі тәрбие жұмыстарында кеңінен қолданылуда.

НЕГІЗГІ БАҒЫТТАР

Реті Бағыттары Міндет мақсаттары
1 САЛТ –ДӘСТҮР
Халық тұрмысындағы бесікке салу , тұсау кесу, құдаласу дәстүрлері,. Тоқым қағар һәм бата-тілек. Сәлем салты һәм көшпенділер этикасы. Қаза салты. Қоғам һәм отбасы ғұрыптары. Халықтық һәм діни мейрам-жоралар. Жаңа заман дәстүрлері .“ Ата Салты” іс-шарасы.

2 ШАҺАР
Көне шығыс һәм Орта Азия құрлықтарында орналасқан көне қалалар. Шаһарлар архитектурасы, құрылысы әлеуметтік маңызы. Көне тұрғындардың географиялық орны және этнотопономикалық мұралары. Қала-шаһарлардың топономикалық атаулары. Мемлекеттер Астаналары һәм саяси жағдайлары. Нумузматикалық һәм геральдикалық мұралар. “Астана” ойын-сайысы.

3 ЖІБЕК ЖОЛЫ
Жер планетасының шығыс һәм батыс этномәдени трансформациясының дәнекері - Ұлы Жібек жолының мыңғасырлық тарихнамасы. Ежелгі сауда-керуен жолдары һәм тарихи маңызы бар жер-су атаулары. Этнотопономикалық шығыс картографиясы. Киелі жерлер мен ата бабалар жұрттарына этножорық. Халықаралық “Атажұрт” керуені.

4 СӨНБЕС ЖҰЛДЫЗДАР
Ұлы Дала төсіндегі адамзат өркениетінде айырықша із қалдырған алып тұлғалардың ғұмырнамалары. Шығыс ғұламалары һәм данышпан- абыздары. Баһадүрлер, Қағандар һәм жыраулар дәстүрлері. Қазақ батырлары һәм шешендері. Өнер, мемлекет, қоғам, ғылым һәм білім қайраткерлері. “Сөнбес жұлдыздар” атты ойын-сайыс. Мұражай жұмыстары.

5 ТОЛҒАУ
Далалық ауызша тарихнама. Ел арасындағы данышпандық, жыраулық һәм салгерлік дәстүр. Ел ауызынан. Қазақ халқының айтыс өнері. Ұлттық қисыннама, тұспалдау һәм зерде. Жоқтау һәм зарнама. Батырлар жыры. Этнофольклористика һәм елтану. “Қорқыт-нама” іс-шарасы.

6 АСЫЛ МҰРА
Ұлттық болмысыздың жұмбақ дүниесімен ұштасқан этнокөріністер: мазар, мүрде, зират, құлыптас, таңбалы тастар. Көне обалар мен мүсіндер құпиясы. Тастаңбалар мен жазулар. “Қозы-Баян” этножорығы.

7 ДОМБЫРА – ДАСТАН
Жаратылыстың биотикалық һәм абиотикалық құдыретін жалғастырушы дәнекер киелі домбыра һәм қобыз һақындағы этномузыкалық аспаптар тарихнамасы. Ән мен күйдің құпия әсем дыбысы. Саз бен әуен өлшемі һәм таралу жиіліктерінің ареалы. Қазақ күйінің әфсаналары. Әлем этностарының музыкалық мұралары. “Тәңір күбірі” этномузыкалық саз кеші.

8 НАУРЫЗ
Жаратылыстану тарихнамасында ерекше орны бар шығыс халықтарының жаңа жылды тойлау мерекесі. Күн мен түннің теңелу өрісіндегі Наурыз рәсімі. Табиғи өліара фәлсафасы. Тасаттық, құрбандық шалу рәсімдері. Көктеу, жайлау, күздеу һәм қыстау дәстүрлері. Халықтық мереке – думандар мен әлем этностарының мейрамдары. “Наурыз - нама” ойын – сайысы.

9 ЗЕРГЕР
Кеңжаһан жәмиғатының құпия көрінісі сәндік – қолданбалы халық өнері. Киіз үй һәм шаңырақ белгілерінің ғарышнамалық құпиясы. Жиһаздар мен әшекей – бұйымдар. Көшпенді бабаларымыздың аң бейнелі һәм полихромдық өнерлері. Көрмелер ұйымдастыру. “Алтын Адам” іс – шарасы.

10 ТӨРТ ТҮЛІК
Ұлы Дала перзенттерінің ерекше салты: төрт түлік малды күтіп – баптау дәстүрлері. Мал атаулысының Пірлері: Ойсыл қара, Зеңгі баба, Шопан ата, Сексек ата. Төрт түлік малды шақыру дәстүрлері. “Төрт түлік” іс – шарасы.

11 КӨКПАР
Ұлттық ойындардың тарихнамасы. Тұрмыс-салт, танымдық, әскери – спорттық, есеп – қисап, дене-қозғалыс ойындары. Көкпар, ақ сүйек, алтыбақан, асық, аламан бәйге, теңге алу, бүркіт салу, қазақша күрес және басқа ойындар. Әлем халықтарының ойындары. Халықаралық “Алтын Сақа” ойын – сайысы.

12 ДУЛЫҒА
Ел қорғаны болған батырлар мен баһадүрлердің ақ сауыттары һәм қару – жарақтары. Ұлттық киім – кешектер һәм ер – тұрман әбзелдердің этнотарихнамасы. “Қырық батыр һәм Манас” атты іс – шаралар.

13
ҚАСИЕТ
Жаратқан Ие һәм киелі рухтардың - ғарыш жиеліктерімен ұштасқан адамзат перзенттерінің ғажайып биоэнергетикалық қуаты.
Қазақ және басқа халықтардың көріпкелдік һәм болжамнамалық қасиеттері. Емші, тәуіп, бақсы-балгерлердің ем-домдық дәстүрлері. Құмалақ ашу, дұға салу. Тіл-көз һәм қарғыс қасиеттері. Ұшықтау. Чакра һәм астралдық қуат дүниесі. Қасиет іс-шарасы. “Авиценна” ем~дом шарасы.

14 АС
Ата-бабаларымыздың салтанатты ас беру рәсімі. Дастархан мәзірі һәм этикеті. Қонақ күту дәстүрі мен сөз беру. Табақ тарату және оның түрлері. Сәлемдесу, көрісу һәм қоштасу салты. Мал еті және оны мүшелеу дәстүрі. Сусын һәм шарап. Қазақстанның және әлем халықтарының ұлттық тағамдары. “Ас” іс-шарасы.

15 БАБАЛАР ӨСИЕТІ
Ата-бабалар Аманаты. Өсиет һәм бата-тілек. Мақал-мәтелдер мен көсем сөздер. Ырым-сырым һәм тыйьм сөздер. Ақыл-нақыл һәм шешендік сөздер. Сыннама һәм ғибрат. Ұлттық сөздік қор. Ойлау һәм сөйлеу мәдениеті. “Балалар Өсиеті” Іс-шарасы.

16 ЗЕРДЕ Адамзат өркениеті мен мұсылман Ренессансының өкілдері. Ұлы Дала ғұламаларының ғылыми дәстүрлері. Ғылыми жаңалықтар һәм ғақлиятты ойлар әфсаналары. Мұсылман һәм Тұран Ренессансы. Орта ғасырлардағы арифметикалық, жаһаннамалық, медициналық һәм фәлсафалық ғылыми жаңалықтар. “Зерде” іс-шарасы.

17 ҚҰСБЕГІ
Ұлы Дала перзенттерінің тамаша дәстүрлері: аңшылық, құсбегілік һәм саятшылық өнер түрлері. Қазақ халқының жыртқыш құстар мен бүркітті баулу өнері. Табиғат пен адам байланысындағы антропогендік көріністер. Номадтар тұрмысындағы жүйірік ат, құмай тазы һәм қыран бүркіт үйлесімдігінің этокөрністері. “Бүркітші” ойын-сайысы.

18 ҚЫЗ БЕН ЖІГІТ
Қазақ қызы мен жігітінің сегіз қырлы бір сырлы һәм оң қолынан өнер тамған этноерекшеліктері. Тәккәпарлық пен кісілік. Ұлтжандылық қасиет һәм сенім мен намыс әфсаналары . Беріктік дәстүрі мен неке салты. Мәңгілік махаббат фәлсафасы. Ғашықтық сезім һәм жыныстық тәрбие. Гигиеналық һәм тазалық дәстүрі. “Қыз сыны” һәм “Жігіт сұлтаны” іс-шаралары.

19 ЗАМАН-АЙ
Жалпыпланетарлық глобальді экология қасіреттері. Антропогендік ықпалдар тарихнамасы. Жертану һәм мұхит экожүйесі.
Атмосфералық һәм ноосфералық қабаттар. Эндогендік, экзогендік, тектоникалық һәм техногендік күштер мен факторлар. Адамның экологиялық мәдениеті мен психологиясы. Катастрофалар мен зұлматтар. Зооэкологиялық, неоэкологиялық, ихтиоэкологиялық, антропоэкологиялық, палеоэкологиялық, фитоэкологиялық, биоэкологиялық, аугэкологиялық, техноэкологиялық, гидроэкологиялық һәм геоэкологиялық ауқымды проблемалар. Этноэкологиялық білім мен тәрбие негіздері. “Арал-Балқаш” экологиялық іс-шарасы.

20 АЛЫСТАҒЫ БАУЫРЛАР Шет елдердегі. қазақ диаспоралары. Миграция, эммиграция, демография, депортация, этноцид, геноцид, резервация мәселелері. Халықтық дипломатия. Дүниежүзі қазақтарының Құрылтайы. “Алыстағы бауырлар” іс-шарасы.

21 ДОСТЫҚ
Қазақ-түркі тарихнамасы һақында зерттеулер жүргізген араб, парсы, қытай, орыс
һәм европалық ғалымдардың ғұмырнамасы. Қазақстан халықтары және ТМД мемлекеттеріндегі этностар арасындағы достық байланыстар. Бейбітшілік үшін күрес. Бірлікті, татулықты һәм ынтымақтастықты көксеуге бағытталған іс-шаралар. Халықтар достығын нығайту. Қазақстан халықтарының Ассамблеясы. “Достық” іс-шарасы.

22 АРДАГЕР
Ежелгі дәуірден жаңа заман тарихына дейінгі ұлт-азаттық соғыстарға: грек,қытай, рим, парсы, орыс, моңғол, ойрат, қалмақ, шүршіт, таңғұт, араб, өзбек, түрікпен, казачество, нөміс, француз, фашистер мем террористерге карсы соғысқан ардагер ата-бабаларымиздың ғұмырнамасы. Отаршылыққа қарсы және 1723, 1845, І9І2, 1916, 1932,1941, 1979 және 1986 жылғы Оқиғаларға қатысқан ардагерлер мөн қаһармандар. “Ардагер” іс-шарасы.

23 ОЮ-ӨРНЕК
Ұлттық таным мұхитының қайшылық қағидасымен ұштасқан ою-өрнектің ғарыштық, зооморфтық, геометриялық, ихтиологиялық танымдық – фәлсафалық түрлерімен танысу. Ою-өрнектің киізде, текеметте, алашада, кілемде, көрпеде орналасу көрністері. Көрмелер ұйымдастыру. “Ою-Өрнек” іс-шарасы.

24 БЕЙНЕЛЕР СЫРЫ
Тылсым дүниемен байланысқан көне: таспа-руналық, мифологиялық, тотемдік, геральдикалық, петроглифтік, этноиероглифтік танбалар мен кескіндер сыры. Еліміздегі киелі жерлер: Арпаөзендегі, Тамғалыдағы, Тәңірқазғандағы, Бесшатырдағы, Таскескендегі үңгір-ескерткіштердегі бейнелер. “Ескінің көзі” атты этножорық.

25 АТА-АНА
Ұлттық таным һәм тәлімнің қайнар бастауы ата - бабаларымыздың ұрпақ тәрбиесі жөніндегі мыңғасырлық тәжірибелерімен рухани – мәдени мұралары. Туыс, ағайын, отбасы, әке-шеше, бауыр-қарындас, балдыз-бажа дәстүрлері һәм жұрт салттары. Ата салты һәм ана шапағаты. Ата қаны һәм ана сүті һақындағы әфсаналар. “Ата-ана” іс-шарасы.

26 ШАРИҒАТ-ҚҰРАН
Мыңдаған ғасырлар бойы адамзат перзентіне Аллаһ тағаланың шапағат - нұрьн шашып келген қасиетті Құран шариғаттарының тәлімдік-танымдық әфсанналары. Мұсылман пайғамбарлары мен ғұламаларының ғұмырнамасы. Діни - танымдық һәм мұсылмандық дәстүрлер. Киелі Рухтар әлемі. Ораза, рамазан, Қыдыр түні, садақа беру рәсімдері. Сенім мен парыз. Қажылық фәлсафасы һәм намаз тағлымы. “Мұсылман Әлемі” іс-шарасы.

27 ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ
Қатал тағдырдың мәңгілік құрбандары: мүгедек, кемтар, зағип жандарға, қарттар мен жетім балаларға қол ұшын беру. Қолдан келгенше жақсылық жасау дәстүрлерін жалғастыру. Балалар мен қарттар үйіне сапар шегу. Бүкілқазақстандық “Қайырымдылық” және “Ауыл” операциясын ұйымдастыру .

28 САУДА
Тәуелсіз Қазақ Елінің мәдениетін өркендетуде жаңа инфоқұрылымдық жүйеге негізделген менеджмент, маркетинг, аудиторлық және қаржы-банк мамандықтарын игеру мәселелері. Әлемдік һәм евроазиялық экономикалық кеңістік пен интеграция. Жалпыадамзаттық экономикалық даму Стратегиясы. Интернет жүйесін пайдалану. Қаэақ ауылдарының экономикалық даму стратегиясы. “Сауда” іс-шарасы.

29 ҒҰМЫР ҺӘМ ҒАЛАМ
Аспаннама һәм жаратылыстану негіздері. Планеталар һәм жұлдыздар шеруі. Уақыт пен кеңістік. Адамтану эфсаналары. Нүктелер, толқындар һәм ғарыш денелері. Қатты, сұйық,ыстық - суық құбылыстар фәлсафасы. Ғылыми - зерттеу жұмыстары.

30 АНА ТІЛІ
Көнетүркі, соғды, сақ-гұн һәм Орхон-Енисей руналық жазбалары. Есік және Пазырық қорғандарындағы протоэтнолингвистикалық мұралар. Тоныкөк Мойыншор, Күлтегін тас -.сына жазба ескерткіштері. Көнетүркі иеороглифтері. “Ұмай Ана” іс-шарасы.

31 ТҰРАН КҮНТІЗБЕГІ
Халықтық астрология. Көне болжамгер даналар, жұлдызшылар мен көріпкелдер. Жьл қайыру әфсаналары. Мүшел жас қағидасы. Ай, апта, сағат һәм өлшем қағидалары. Сарыарқадағы “Мұртты обалар” - Ұлы Дала обсерваториясы . Этножұлдыз жорамал. Тұран этноастрологиялық картасының сүлбесін жасау. “Тұран Күнтізбегі” іс-шаралары.

32 ЖАҚСЫЛЫҚ ҺӘМ ЖАМАНДЫҚ
Ұлы Жаратылыстың қайшылық нысандарынан жасанды – табиғи тұрғыда реттелген болмыс һәм болмас ұғымдары . Антропогендік кезеңдер жиегінде қалыптасып келген адамзат перзентінің қарама – қайшылық: жақсы – жаман , мейрімдік – қатыгез, парасатты – қанішер, ақылсыз – ақымақтық және басқа әрекеттерінің әфсаналары. Салыстырмалы зерделеу һәм пайымдау . Адамтану негіздері .

33 ЖАС ҚЫРАН
Евразия даласын мыңдаған ғасырлар мекендеген көпшенді – номадатарың ұрыс – соғыс һәм ел қорғау дәстүрлері . Ата бабаларымыздың әскери өнері. .Әскери тактика һәм стратегия . Ұлттық әскери Доктрина . Әскери – жауынгерлік тәртіп, білім һәм тәрбие негіздері . Соғыснама саясатының шежіресі . Мыңбасы , түменбасы жүзбасы һәм елубасы онбасы әскери саптары мен жауынгерлік дәстүрлері . “Мың бала” әскери жауынгерлік ойын – сайысы .

34 ӘЛЕМ ДІҢДЕРІ ТАРИХНАМАСЫ
Дүниежүзі адамзат пезенттерінің ең асыл рухани - мәдени мұралары Ұлы Діндер: Ислам , Христиан , Будда және басқа діни конфессиялар мен қауымдастықтардың тарихнамасы . Ұлы діндердің көсемдері , данышпан – пайғамбарлары һәм ғұламалары және олардың фәлсафалық – теологиялық, діни - гносеологиялық әфсаналары . Ұлы Діндер ықпалы , тәрбиесі , мәдениет және қоғамдағы рөлі . “Ұлы Діндер тарихнамасы ” атты оқулық жазу , тұжырымдамалар түзеу.

35 АТАМЕКЕН ҚОҒАМЫ ҺӘМ МЕДРЕСЕСІ
Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар ұйымының құрылымы. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты бірлестік-топтар құру. Тәрбие жұмысының орталығы «Атамекен Ордасын» құру. «Атамекен» Бағдарламасын балалар, оқушылар және жастар ұйымдарының тәрбие жұмыстарына пайдаланудың жолдарын белгілеу . Аса дарынды оқушылардың басын біріктіріп арнайы оқу .орны - Атамекен Медресесін ашу. Арнайы оқулықтар жазу.

36 ТӘНІР-НАМА
Ата-бабаларымыздың тарихында аса маңызды діни-фәлсафалық, рухани-мәдени рөл атқарған исламға дейінгі дәуірде қалыптасқан Тәңірлік діннің адамгершілік әфсаналары. Тәңір дінінен қалған отпен аластау, әруақка сыйыну, ала жіп және басқа діни дәстүрлер. Тәңір мен Ислам дінінің ұқсас тұстары. Хан Тәңірі шыңына тәу ету рәсімі. “Хан Тәңірі” іс - шарасы.

37 ҚАЗАҚ ЕЛІ
Тәуелсіз Қазақ Елінің жаңа геосаясаты һәм менталитеті. Мемлекеттік һәм ұлттық идеология және генофонд. Әлемдік макроэкономикалық кеңістікке ену барысындағы жаңа Қазақстан келбеті. Президент Назарбаветың “Қазақстан 2030” Стратегиялық Идеясы. Ата Заң һәм ҚР Заңдары, Президент Жарлықтары мен Үкімет Қаулылары. Қазақтану мәселелері. Дипломатиялық қарым- қатынас. Халық һәм Ауыл Академиясы. Қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялар. Саясаттану һәм әлеуметтану негіздері. Орыс һәм қытай саясаттары және оларды зерттеу. Ұлттық ғарыш Агенттіктері. Ұлттық қауіпсіздік, ішкі және сыртқы саясат. Ұлттық қор. Жастар мәселесі. Сайлау және басқару мәдениеті. Мемлекеттану һәм елтану негіздері. Жаһандану үрдісіндегі Қазақстан саясаты.

38 СӘБИ
Мектепке дейінгі балалармен, сәби-бүлдіршіндермен қарым-қатынас жасау. Бала бақшалармен жұмыс істеу. Республикалық «Балбөбек» бағдарламасын жүзеге асыру. Республикалық «Бөбек», Қазақстан балалар қоры және басқа ұйымдармен жұмыс істеу. Бүкілқазақстандық «Сәби» бағдарламасын жүзеге асыру.
39 ТҰРАН ҺӘМ ТҮРКІСТАН
Ата тегі, тарихы мен мәдениеті бір түріктілдес этностардың бүгінгі тағдыры һәм болашағы. Әлемдегі отызға жуық түркітектес халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастық. Түркі даналары және олардың ғұмырнамасы. Ұлы Тұран империясының тарихы һәм мәдениеті. Тарихи оқиғалар күнтізбегі. Түркі халықтарының әдебиеті, өнері, медицинасы, тәлім-тәрбиесі һақында оқулықтар шығару. Көнетүркі руналық жазбаларды қастерлеу және сақтау. “Түріксой” халықаралық қорының жұмыстарына үлес қосу. “Тұран Әлемі” атты ауқымды іс-шаралар.

40 НЕОПЕДАГОГИКА ҺӘМ НЕОПСИХОЛОГИЯ Әлемдік жаһандану үрдісіндегі жаңаша білімтану проблемалары. Техногенез дәуіріндегі жас ұрпақтың (хомо электроникус, постхомо, хомо информатикус т.б.) мінез-құлық ( неопсихологиялық) ерекшеліктері. Жаңа дәуір талабына сай неопедагогикалық-неопсихологиялық қағидаларды зерделеу.
«Атамекен» бағдарламасының «Заманай-Экология» бағыты бойынша іс-шаралар

Экология мәселесі - бүгінгі таңдағы адамзат өркениетінің аса ауқымды проблемаларының бірі болып отыр. Аталмыш проблеманың пайда болуының басты алғышарты - қоршаған ортаға адамзат перзентінің антропогендік һәм техногендік ықпалдарының ұзақ жылдар бойы тигізіп келген әсері деп тұжырым жасауымызға болады. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында адамзаттың шаруашылық әрекеттері мен өндірістік қатынастарының ғылыми-техникалық жаңару биігіне көтерілуі - экономикалық реформалардың ерекше сипат алуына (модернизациялануы мен интеграциялануына) түрткі болды.
Экономикалық дамудың кешенді стратегиялық бағытын таңдауға мәжбүр болған көптеген мемлекеттердің жоспарлы әрекеттері - әсіресе табиғат ресурстарының байлықтарын ысырапсыз игеру үрдістерін қалыптастырды. Соңғы жылдары шаруашылық-өндірістік нысандарында экологиялық қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттерге қарамастан, антропогендік-техногендік ықпалдар - глобальді масштабты қамтып, Жер планетасының табиғи балансының ауытқуына қауіп төндіруде.
Біріккен Ұлттар Ұйымының бастамасымен өткен Ү Халықаралық экологиялық конгресс (Жапония, 1990), Қоршаған ортаны қоғау жөніндегі конференция (Бразилия, 1992), ХХҮІІ Халықаралық географиялық конгресс (АҚШ, 1992) және Йоханнесбург (ОАР, 2003) қаласында өткен бүкілдүниежүзілік экологиялық форум - аталмыш мәселенің өзектілігін көрсетіп отыр.
Экология гректің « эйкос - үй, жай », және « логос - ілім » деген сөзінен шыққан. Экология терминін ғылыми айналымға неміс биологы Э.Геккель ( 1866 жылы ) ұсынған.
« ... под экологией мы понимаем »-, деп жазды Э.Геккель: «... сумму знании, относящихся к экономике природы: изучение всей совокупности взаимоотношении животного с окружающей средой » деген болатын. [307, 135]. Экология жөнінде Энциклопедиялық сөздікте былай деп жазылады:
« ... Экология - наука о взаимных влияниях организма ( животного или растения ) и окружающей среды » [109, 1530 ], және Советтік Энциклопедиялық Сөздікте ( СЭС ) : «... экология - наука об отношениях растительных и животных организмов и образуемых ими сообществ и с окружающей средой » -, деп, ғылыми анықтама берілген. [8, 1532 ]. Экология ғылымы жөнінде батыс ғалымдары: Ю. Одум, Р. Дажо, Н.Ф. Реймерс, П. Троян, Р.Риклефс, К. Армс, П. Кемп, У. Линден, Ж.Леме, ресейлік ғалымдар: В.А.Вронский, Ю.Н. Куражковский, Д.Ж. Маркович, К.С. Лосев, Н.М. Чернова, А.М. Былова және қазақстандық ғалымдар Ә.С. Бейсенова, С. Әубәкіров, А. Әбдірахманов, Ұ.М.Ысқақов, Н. Сейітов, В.С. Слащев және басқа эколог ғалымдардың еңбектері құнды.
Экология сондай-ақ: география, химия, биология, табиғаттану, жаратылыстану және басқа пәндермен тығыз байланысты.
Экология ілімінің түпнамасын жұмыр Жер жаратылысының тарихынан бастап таратқан дұрыс. Оның себебі: әуел бастағы Жердің протобиологиялық эволюция дәуірлерін геохронология тұрғысынан сараптайтын болсақ, даму мен қалыптасу эраларындағы: эндогендік, экзогендік және тектоникалық табиғи апаттар күштерінен пайда болған экологиялық құбылыстарды байқауымызға болады. Антропогендік ықпалға дейінгі қалыптасқан орасан сыртқы және ішкі күштер жиынтықтары (космостық, вулкандық, магмалық, сейсмикалық, геосинклинальдік, гидрокатастрофалық т.б.) жер ландшафтысы мен биосферасын, рельефін қатты өзгерістерге ұшыратумен бірге, айтарлықтай экологиялық проблемаларды туындатқаны анық.
Экономикалық қажеттіліктерден туындаған адамзат перзентінің ғылыми техникалық жетістіктерге сүйене отырып, жер қойнауындағы байлықтарды молынша игеруге күш салуы - экологиялық сауатсыздықтың белгісі екені анық. Аталмыш үрдістер, қазба байлықтарды ысырапсыз пайдаланумен шектелмей, ғарыш кеңістігін игеруде, атомдық станциялар мен электр желісі жүйелері өнеркәсібін дамытуда, шикізат қорларын өңдейтін химиялық өндірістік орындардың ашылып, қарқынды түрде жүргізілуін жеделдетті. Адамзаттың ғарыш айлағын зерттеп, атомдық кешенді қондырғыларды іске қосуы - ғылыми-техникалық прогрестің бұрынғыдан гөрі қарыштап дамуын жеделдеткенімен - ол жетістіктер экологиялық проблемаларды шешудің басты алғышарттары бола алмады.
Әлем кеңістігінде белең ала бастаған экологиялық апаттар ареалдары жыл өткен сайын кеңейе түсуде. Әсіресе, жер шарындағы атмосфералық жауын-шашын мөлшерін реттеп отыратын әлемдік мұхит экожүйесінің ластануы - биогеоценоз айналымының тежелуіне ұйытқы болуда. Сондай-ақ, ірі өнеркәсіп орындарының зиянды қалдықтарының ауа қабатына араласуы, жасыл желек алқаптарының жойылуы, флора мен фауна дүниелерінің деградациялануы сияқты көріністер жыл өткен сайын жиі қайталануда.
Эколог мамандардың статистикалық мәліметтеріне көз жіберсек, адамзат перзентінің шаруашылық әрекеттерінен жыл сайын: 100 млн. тонна темір рудасы мен құрылыс материалдары, 4 млрд. тонна мұнай өнімдері, 2 млрд. тонна көмір өндіріледі екен. Егіс алқаптарына 92 млн. тонна тыңайтқыш, 2 млн. тонна улы химикаттар төгіледі екен.
Атмосфера қабатына 200 млн. тонна көмір тотығы, 50 млн. тонна көмірсутегі қоспалары, 146 млн. тонна күкірт диоксиді, 53 млн. тонна азот тотықтары және 250 млн. тонна шаң-тозаң көтеріледі екен. Әлемдік мұхит қайраңына 10 млн. тонна мұнай өнімдері мен өзен бассейндеріне 32 млрд. метр. куб. лас сулар мен жуындылар төгіледі екен.
Адамзат баласының осыншама зиянды әрекеттері одан ара жалғаса беретін болса, онда жер бетінде өмір сүру мәселесінің ауыр қасіреттерге ұрындырары хақ. Аталмыш, алпауыт кесепаттардың алдын алу үшін, бүгінгі жас ұрпақ табиғи тепе-теңдіктің ауытқуына әсер етіп жатқан ол күрделі құбылыстардың себеп-салдарын, пайда болу негіздерін терең зерделей білгені абзал. Осы тұжырымымыздың негізгі түйіні - экологиялық білім мен тәрбие негіздері болып табылмақ.
Осы мақсатты жүзеге асыруда көптеген тәжірибелер жинақталып келеді. Ол дүниелерді игіліктендірудің бағыт-бағдары мен ғылыми негіздері барынша қалыптасты. Әдетте, эколог ғалымдар аталмыш проблеманың себеп-салдарының теориялық негіздерін зерттеумен шұғылданса, кейбіреулері жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие берудің тиімді жолдарын іздестіруді мақсат етуде.
Біздің ойымызша экологиялық білім дегеніміз - адамзат перзентінің қоршаған ортаға тигізген антропологиялық ықпалдарының себеп-салдарын терең ұғынуға, оқып-тануға бағытталған теориялық ой-пікірлер жиынтығы болса, ал экологиялық тәрбие дегеніміз - жинақталған теориялық білімдер негізінде жас ұрпаққа кешенді түрде тәлім-тәрбие беру және шығармашылық-әдістемелік іс-шаралар ұйымдастыру жүйесі болмақ.
Экология негіздерін тану барысында біз Н.Ф.Реймерстың (1994) қазіргі заманғы экологиялық структурасына сүйенуді жөн көрдік[307, 136-137].
Реймерстің пайымдауынша экология ғылымы бірнеше салаға бөлінеді. Олар: Динамикалық экология, аналитикалық экология, жалпы экология, қолданбалы экология, геоэкология, антропоэкология (адам экологиясы), әлеуметтік экология.
Жалпы экологияға: аутэкология, синэкология, биоэкология, популяциялық экология, биогеоценоздық экология, глобальді экология жатады.
Қолданбалы экологияға: өндірістік-инженерлік экология, техногендік экология, ауылшаруашылық экологиясы (агроэкология), медициналық экология, өнеркәсіп орындары экологиясы, химиялық экология, рекреациондық экология, геохимиялық экология, табиғат байлықтарын игеру экологиясы жатады.
Геоэкологияға: құрлық экологиясы, өзен-су экологиясы (гидроэкология), теңіз бен мұхит экосистемасы, таулы аймақтар экологиясы, қиыр солтүстік аймақ экологиясы кіреді.
Адам экологиясына ( антропоэкология ): қала экологиясы, аркэкология, қоныстану ( көші-қон) экологиясы жатады.
Әлеуметтік экологияға: Адамзат өркениетінің экологиясы, тұлға экологиясы, мәдени экология, этноэкология жатады.
Жалпы биоэкологияға: өсімдік экологиясы, жан-жануарлар экологиясы, микроорганизмдер экологиясы, суда тіршілік ететін организмдер экологиясы жатады.
Аталмыш экологиялық классификация негіздері Х. Тиль, Ю.К.Ефремов, П.С.Захаров, М.Тангу және Ю.Одум еңбектерінде кездеседі. Біздің ойымызша классификациялар жүйесіне қосымша:
- Антропогенге дейінгі экологиялық құбылыстар;
- Ғарыш (космос) және атомдық қондырғылар экологиясы;
- Глобальді экология;
- Ғылыми-техникалық прогерсс және техногенез экологиясы;
- Тереңдетілген экология негіздері;
- Этноэкология атты тақырыптар арнайы сала ретінде қарастырылғаны дұрыс деп санаймыз.
Экология пәнаралық ғылыми сала ретінде химия, география, климатология, ихтиология, валеология, орнитология, геология, биология, зоология, ботаника, генетика, топырақтану, мұхиттану, гидрология және метеорология ғылымдарымен тығыз байланысты. Экологияның бірнеше күрделі пән жүйелерін бірігулеріне себеп болғаны - аталмыш саланың аса ауқымдылығын көрсетіп отыр деуімізге саяды.
Жоғарыда атап өткендей этноэкология термині Н.Ф.Реймерстің классификациясы бойынша - Әлеуметтік экология саласына жататынын байқадық.
Этноэкология - этнос ( грек тілінде ethnos - ру, тайпа ), яғни, халық немесе ұлт терминімен байланысты болып тұр. Этнос жөнінде Энциклопедиялық сөздікте былай деп жазылған: « ... этнос - это этническая общность исторически возникший вид устойчивой социальной группировки людей, представленный племенем, народностью, нацией » делінген. [8, 1555 ].
Этностың шығу тегі мен таралуы және олардың мемлекеттің қалыптасуына қосар үлестері туралы ғалымдардың ( Ю. Бромлей, И. Кон т.б. ) ой-пікірлері құнды. [ 241, 389 ]
Этноэкология дегеніміз - әр халықтың, ұлт пен ұлыстың жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінде сан ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибелер жиынтығы болып табылады. Осы орайда зерттеуші С.Қ.Қоңырованың: «...экологиялық тәрбие – адам, қоғам, табиғат арасындағы күрделі, көпсалалы қарым-қатынастың белгілі гармониялық үйлесімділік, динамикалық тепе-теңдік шеңберінде өтетіндігін саналы түрде саралап, табиғатты қорғап еселендіруді өз борышым деп сезініп, нақтылы шараларды іске асыру барысында ғылыми жаңалықтарды енгізе отырып, табиғатты үнемді мөлшерде ғана пайдалануды пайымдай алатын мамандарды тәрбиелеудің негізгі педагогикалық принциптерін айқындайтын тәлімдік ұғым...»,-деп, қорытқаны орынды айтылған. [309, 12]
Қазақ халқы әлемдегі өркениетті этностар сияқты бойындағы - асыл, құнды қасиеттерді талай ғасыр ұрпағының санасына сіңіріп, мол рухани- танымдық, мәдени һәм тәлім-тәрбиелік тәжірибелер жинақтап келді.
Ұлы Дала төсіне шыр етіп келген әр перзент - өз тегі мен ата-бабасының тамаша дәстүрлерінен ада, бөлек ғұмыр кешкен емес. Ұлт қазынасы ғасыр өткен сайын молайып, әр заманның талаптарына бейімделіп, толықтырылып һәм сараланып отырған. Халық тұрмысындағы «тал бесіктен жер бесікке дейінгі» ғұмыр көші ұлттық тәлім-тәрбиенің бесігінде тербеліп өткен. Ата-баба тәжірибесі тілек пен талап қана болып қоймай - таным мен тағлым һәм өсиет пен аманат ғибраттарына ұласып отырған.
Халық мұрасы ұзақ тарихи дәуірлерді артқа тастап, көне дәуірден бүгінгі дәуірге ұласа отырып, табиғи мәні һәм болмыстық құндылығын жоғалтпай ұлттық менталитетіміздің ерекшелігін айқындап келді. Отбасылық, қоғамдық һәм тұрмыстық дәстүрлер жас ұрпақты үйрету, баулу және тәрбиелеуде - өзіндік тіршілік режиміне өте ыңғайлы әдіс-тәсілдерді, қағидаларды, дидактикалық қолданбалы тәлім мұраларын, эмприопедагогикалық шарттары мен талаптарын иеленді және оның кешенді түрде қолдану шараларына мән беріп отырды.
Ұлы Дала панорамасы - дамудың қай саласына болмасын, өзіндік-спецификалық ауқымды ықпалын қалыптастырды. Көшпенділік өмір салты тек мал шаруашылығымен тұйықталған көрініс емес - қоршаған ортадағы табиғи құбылыстарды тану мен үйрену мектебі болды. Номадтардың биология, ветеринария, география, астрология пәндеріне ұқсас этноэмпирикалық алғашқы білімдері болған. Себебі, кең далада ашық аспан мен түнгі жұлдыздар арқылы жер бедерін анықтау, табиғи ортадағы өсімдіктер түрлерін, жануарлар дүниесін, гидрофера жүйесін білмейтін жан - төрт түлік малды бағып-қағуды, бүгінге дейін сақтап келуі сияқты толып жатқан тұрмыс-тіршіліктер жүйесін меңгеруі екіталай еді.Осы күрделі көрініс - дала перзентінің жан-жақты тәлім-тәрбие алуына себепші болды.
Ол талап - этнокешенді тәлім-тәрбие жүйесін (атқа отырып мал бағу, ел қорғау, қайратты төзімді болу, төрт түлік малды күтіп-баптау өнерін меңгеру, әншілік, күйшілік, шешендік һәм батырлық дәстүрлер мен қонақ күту, үлкенді сыйлау салттары және басқа дүниелерді үйрену т.б.) қалыптапсырды. Сондай талаптардың бірі - жас ұрпаққа этноэкологиялық тәлім-тәрбие беру дәстүрі болды.
Жер Анадан кіндігі, Аспан Атадан түндігі ажырамаған ежелгі көшпенділер мәдениетінен бастау алған халықтың қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігінен туындаған этнотәлімдік дәстүрлер ертеден қалыптасқан. Бабаларымыздың Көкке, Күнге, Айға табынып құрбандық шалуы, ал- бүркітті, жыланды, жылқыны, қасқырды - киелі аң ретінде таныған көріністері - көне діни-мифологиялық һәм тотемдік әфсаналар, таңғажайып таным дүниесіне ұласты. Ол мұралар сондай-ақ: халық тұрмысында, отбасы салтында, мақал-мәтелдерде, ырым-сырым мен тыйым сөздерде, бата-тілектерде, күй-аңыздарда жұмбақ пен ертегілерде көрініс тапқан.
Жергілікті жердегі жер-су атауларының этнотопономикасының өзіндік мәдени-экологиялық сыры болған. Мысалы: Сарыарқа, Қаратау, Желтау, Киікоты, Тақыр төбе, Құланөтпес, Қаратау, Мұзтау, Мұзбұлақ, Сарыөзек, Таскескен, Күреңбел, Шағалалы, Шідерті, Үшбиік және басқа этнотопономикалық атаулардың күні бүгінге дейін халық жадында сақталып келе жатқанының экологиялық терең мәні бар. Жас ұрпаққа этноэкологиялық тәрбие беру үрдісі халық тұрмысында эмпирикалық сипат алды.
Эмпирикалық тәжірибелердің жинақталуы негізінен тұрмыс салтымен тығыз қатынаста реттеліп отырды. Ол ерекшеліктер - халықтың көшпенділік өмір салтымен де өрнектелді.
Қарапайым мысал ретінде, тұрмыс салттың өзегіне айналған аңшылық-саятшылық дәстүрді алсақ жеткілікті. Аңшылық - тек қана күн көрістің қамы болмағаны белгілі Үй жануарларына киелі есімдерді беріп пір тұтқан бабаларымыздың дәстүрлері - талай ғасырлар бойы ұлт қазынасының ажырамас һәм сарқылмас бөлігі болып келді. Демек, халық санасында қалыптасқан төрт түлік атты этнофилософиялық қағида - береке мен ырыстың, молшылық пен несібенің белгісін білдірген.
Төрт түліктің сай болуы - төрт құбыланың (оңтүстік, солтүстік, батыс, шығыс) тең болғаны деген танымдық идеялар ұрпақ санасында ерте кезден-ақ ұялаған. Осындай таңғажайып дүниелерді сақтай білген халықтың саятшылық пен аңшылық өнерді қастерлеуі де бекер емес.
Аң аулап, құс салу - халық тұрмысында өзіндік із қалдырғанымен, аталмыш өнерді игеру мен танудың көп бөлігі табиғат заңдылықтары мен жануарлар дүниесін зерттеуге (бақылауға) жұмсалды.
Аңшылық өнерді меңгеру - жабайы жануарлардың миграциялануы мен таралу ареалдары, олар мекендеген жер бедерінің географиялық жағдайы туралы экологиялық білімді жинақтауды талап етті. Ол көріністерден алған әсерлерін халық ән мен жырға қосты. Ел аузында осы күнге дейін сақталып келе жатқан Асан Қайғы бабамыздың, желмен жарысқан желмаясымен Ұлы дала төсіне сапар шегіп «Жерұйықты » іздегені туралы оқиғаны экологиялық аңыз деп те атауға болады.
Асан Қайғы атамыздың жергілікті жердің табиғатының жаратылыс ерекшеліктеріне сай «географиялық атауды» қалай қойғаны туралы бата-тілектері мен өсиеттерінің тәлім-тәрбиелік мәні зор.
Асан Қайғының Үшқараны көргенде: «... шіркіннің шөбі шұрайлы, суы шипалы екен . Жайылған мал айналсоқтап шықпайды екен. Әттең , алдыңа өңгеріп алып кете алмайсың , амалым қанша деп, қимай үш қарадым »,- деген екен. [ 308, 145 ].
Асан Қайғының Қараертіс пен Терісаққан өзеніне, Алакөл мен Барқытбелге, Сарыарқа мен Алатауға, Алтай мен Атырауға беріп кеткен атаулары туралы аңыздар халық ауыз әдебиетінде көптеп кездеседі.
Халық тұрмысындағы жас ұрпаққа этноэкологиялық тәлім-тәрбие беру көрінісі ұлттық салт-дәстүрлермен, діни-танымдық тарихи оқиғалармен және жергілікті жердің жөн-жосықтарымен тығыз байланыста қалыптасты. Халық этноэкологиялық идеяларды тек табиғи күштер мен аспан денелерін тануда қалыптасқан этноастрологиялық, этноклиматологиялық құбылыстармен байланысқан теориялық негіздерін танып қана қоймай, өмір сүру үрдісінде аталмыш дүниелерді ұрпақ санасына сіңіру мақсатында өзіндік әдіс-тәсілдерін жетілдіріп отырды.
Ол дүниелердің іс жүзіне асырылуының айқын көрінісі - тыйым сөздер мен мақал-мәтелдерде, өлең-жырлар мен өсиет сөздерде анық байқалды. Бала кезімізде әжем Үрміштің : «... балам, айға қарап қолыңды шошайтпа »,- деген, этноэкологиялық тағылымға толы сөздері әлі есімде. Халық тұрмысы мен отбасы салтында жиі айтылатын : « Көкті жұлма»,
«малды тепе», «отпен ойнама », «құс ұясын бұзба » атты этноэкологиялық маңызы зор ұғымдар күні бүгінге дейін өзінің тәрбиелік мәнін жоғалтқан емес.
Халықтың табиғатты қорғау дәстүрлерінен бастау алған тәлім-тәрбиелік мұраларын терең зерттеп, мектеп жүйесінде пайдалану аса қажет дүние деп санаймыз.
Осы мәселелерді шешу барысында Н.Қ.Сарыбековтың және Ш.И. Джанзакованың зерттеу жұмыстарының маңызы зор.


Этноэкология терминіне анықтама беру мәселесіне келетін болсақ, ұсынылған зерттеу жұмыстарының негізгі түйіні - экология туралы халықтың идеяларын негізге алынудан басталғаны дұрыс деп санаймыз. Тәрбие - әлеуметтік категория негізінде халық өмірінде айырықша көрініс тауып, өзінің дәстүрлерін жоғалтпай келе жатқаны анық.
Біз көтерген этноэкология тақырыбы - ғылыми экология негіздерінің үлкен саласы әлеуметтік экология дүниесінің құрамдас бөлігі болғанын жоғарыда баяндадық.
Сондықтан, аталмыш саланы педагогика ғылымының зерттеу объектісіне айналдыру қажет нәрсе деп қабылдаймыз.
Этноэкологиялық тәрбие терминін нақтылау үшін мынадай қағидаларды ұстанғанымыз абзал:
3 Ғылыми экология атап көрсеткен теориялық ұғымдарға сүйену.
4 Зерттеуші ғалымдардың жетістіктері мен классификациялық көрсеткіштеріне мән беру.
3. Этноэкология ұғымының пайда болу алғышарттарына назар аудару.
4. Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие мәселелерін этнопедагогика материалдарын пайдалана отырып зерттеу барысындағы еңбектерге мән беру.
5. Этнотопономика және басқа жер-су атауларының тарихы туралы ғылыми еңбектерді пайдалану.
Халық тұрмысында мал шаруашылығы аса маңызды рөл атқарып келген. Ұзақ ғасырлар бойы кең даланың шалғынды жайылымын өте тиімді пайдалануда бабаларымыз мол тәжірибелер жинақтаған. Малды-күтіп баптау әдістері, табиғат заңдылықтары негізінде қалыптасты. Мал жаю дәстүрі - малшы баласының алғашқы экологиялық білімменен қарулануын қажет етті. Ежелгі малшы қауымы жергілікті жердің географиялық ортасы, климаты, жер рельефі, топырақ пен өсімдік түрлері, ауа райы және жануарлар дүниесіне аса қажет гидросфера (жер асты грунтты сулар) жүйесі туралы аз білмеген.
Халықтың жер-су атауларына қойған аттарында тарихи-мәдени маңызбен қатар экологиялық сыр болған. Мәселен, ерте кезден-ақ қойылған «Тастау » немесе «Алатау » және «Қаратау » атауларының не себепті қойылғанын этнотопономикалық атаудың өзі-ақ айқындап тұр. Ал, сол аталған таулардың бөктерлеріне саяхатқа барар болсақ, біз ол жердің ландшафтысына қарап-ақ, себептерін бірден аңғарған болар едік. Өйткені «Алатау » жоталарының қойнауы қарағайлы-шалғынды және көк майса болып келетіні белгілі. Тау жотасының сызығында кен орындары кездеспейді. Ал, «Қаратаудың» етегі шөлейтті болып келеді. Оның үстіне жота сызығын бойлай кен орындары (уран, темір, хром, көмір, газ т.б. ) көптеп орналасқан.
Осыншама білімді меңгерген адам мал жаю барысында туған жердің табиғатын қалай сақтап қалудың да амалдарын ойластырып отырған. Мал атаулысын « киелі » деп санап, оларды ән мен жырға, күй-дастандарға қосқан.
Халық әндерінде:
«... кекілін кескен кер атым-ай.
Титтейден өскен бекзатым-ай »,-
«...жылқы ішінде ала жүр,
ұстай алмай бала жүр »,- десе, халық мақалында:
« ат - ердің қанаты », « жүзден - жүйрік, мыңнан - тұлпар »,- Ақтамберді жыраудың термесінде:
« Күлдір, күлдір кісінетіп
Күреңді мінер ме екенбіз,
Шығыршығы торғай көз
Кіреуке киер ме екенбіз,
Жолбарыстай шұбарды,
Таңдап бір мінер ме екенбіз,
Бетпақтың ен шөлінен,
Төтелей жүріп жол салып
Жауға бір шабар ма, екенбіз »,- десе,
халық эпосында:
«... Жиделі- Байсын жерінде.
Қоңырат деген елінде.
Байбөрі деген бай бопты.
Төрт түлігі сай бопты »,- атты, мал атаулысына қатысты теңеулердің көрініс табуында терең мән жатыр.
Халық тәрбиесінде жиі қолданылатын «құлыным », «ботақаным », « қозым », «құралайым », «аққұсым » атты баланы еркелету, жұбату көріністері мен « мал - адамның бауыр еті »,- атты, нақыл сөздері көптеп кездеседі. « Әр малдың - киесі бар деген» сонау сақ-ғұндар мен түркі замандарынан келе жатқан тотемизмдік ұғымдардың басты мақсаты - жан-жануарлар дүниесін терең ұғыну және қорғау һақындағы танымдық-тәлімдік идеяларды ұрпақ санасына құю екені анық.
Сондықтан, жылқы атасын - Қамбар, түйе атасын - Ойсыл қара, сиыр атасын - Зеңгі баба, қой атасын - Шопан ата деп атауы - этнофилософиялық ұғымдармен байланысқан. Мал киесі - діни-философиялық мұра ретінде халық дүниетанымында « Қазығұрттың басында кеме қалған. Киелі болмаса ол неге қалған...»,- деген, көне замандардағы ауқымды экологиялық құбылыстар жөнінде діни-мифологиялық теотанымдық мағлұматтар береді. Қазіргі қазақ отбасы тәрбиесінде: «...әлемді топан су басқан (экологиялық катастрофа ) аласапыран бір заманда Аллаһтың сүйікті перзенті Нұх (Інжілде – Ной ) пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауына келіп тоқтапты. Нұх кемесіндегі барлық тіршілік атаулысының өкілдері топан судан аман қалыпты »,- деген тарихи-экологиялық сырларға толы аңыз оқиғалар жиі айтылатыны рас. Халық арасында күні бүгінге дейін:
«... Қазығұрттың басында кеме қалған
Киелі болмаса егер неге қалған...
Ішінде жылқы атаулы түгел екен,
Қамбар ата - атауы содан қалған...»,- деп, айтылып жүрген діни жыр-аңызында жануарлар дүниесі көрініс табады.
Малды күтіп-баптау тек қана күн көрістің қамы емес, ол - берекелік пен экономикалық тұрақтылықтың негізі екенін терең түсінген ата танымы - әр баланың санасына жануарлар дүниесіне деген ерекше көзқарастарының қалыптасуына үздіксіз ықпал етуді зор мақсат қойған. Сол тәлім-тәрбиелік көріністердің бірі - кішкене балаларға арналған «мал төлдерін шақыру» дәстүрлеріне арналған өлең-жырлары болып табылады. Ол жырлардың халық тұрмысында көптеген түрлері кездеседі.
Қазақ даласының ғажайып табиғи құбылыстарын тамсана суреттеген француз саяхатшысы және суретшісі Бронислав Залесский өзінің « Қазақ сахарасына саяхат» деген монографиясында (ХІХ ғасырдың аяғы ) қазақтардың арасында жабайы аңдар мен құстардың тілінде сөйлей алатын адамдардың кездесетіні туралы жазады. Әр халықтың қолынан келе бермейтін ондай өнерді пір тұтқан халықтың, өзі қоршаған ортаның табиғатына деген сүйіспеншілігі де соншалықты болатыны анық.
Бұл құбылыс та танымы мен тәлімі терең дүние екені көрініп тұр. Жан-жануарлардың тілдерін білу - Америка құрлықтарын ерте заманда ата-қонысы еткен, көшпелі үндіс тайпаларында кең тараған өнер екені тарихтан белгілі. Халық тұрмысында «бүркіт шаңқылдайды», «жылқы кісінейді », «найзағай жарқылдайды» деген сөздер жиі айтылады. Ол сөздердің астарында үлкен мағына жатыр. Әдетте, ол сөздердің шығуына тілі шыға бастаған балалардың сұрақтары негіз болады. Тілі былдырлап шыға бастаған баланың, қоршаған ортадағы құбылыстар жөніндегі мыңдаған сұрақтарды ата-анасына себепті- себепсіз қоюы - сәбидің танымдық, физиологиялық және онтогенездік дамуының айқын белгісі. Айталық, «аспан неге көк», «жаңбыр қалай жауады», «күн неге күркірейді», «ит неге үреді»,- сияқты, бірде мағыналы, бірде мағынасыз сансыз сұрақтардың алма-кезек қойылуы - халықтың этноэкологиялық білімі жөніндегі тәжірибелерінің қалыптасуына себепкер болған. Жан-жануарлардың қалай дауыс шығаратыны жөніндегі танымдық сөздер жиынтығы А.Байтұрсыновтың шығармаларында кездеседі.
Осы тақырып бойынша арнайы тәрбие сағаттарын өткізуге болады. Ана тілі сабағында қосымша хрестоматиялық материал ретінде пайдалануға болады.
Аталмыш тақырыпқа қосымша, балаларға экологиялық тәлім-тәрбие беру барысында табиғат құбылыстарына байланысты мынадай көріністерді пайдалануға болады: «найзағай - жарқылдайды», «күн - күркірейді, жарқырайды, тұтылады», «қар - сібірлейді», «жаңбыр - сіркірейді, себелейді», «ай - туады, тұлданады», «боран - бұрқасындатады», «жел - ысқырады, уілдейді», «жер - кебеді, жарылады, сілкінеді», «өзен - тасиды, ағады», «Жапырақ - сарғаяды, бүршік атады».
Халық тұрмысында ол дәстүрлердің қашан және қалай қалыптасқан дәуірлерін болжау қиын, бірақ ол - тыйым сөздердің талай ғасырлардан бері тамаша тәрбие құралы болып келгені рас. Тыйым сөздер - халықтың мақал-мәтелдерімен де өте тығыз байланысқан. Сондықтан, мақал-мәтелдердегі тәртіп бойынша олар да әр түрлі бағыттар (тұрмыс-салт, өнер, еңбек, әдет-ғұрып, отбасы салты т.б) бойынша қоғамдық өмірде өзінің жүйесін қалыптастырған.
Қазақтың тыйым сөздерінде қоршаған ортаның табиғатын, жануарлар дүниесі мен өсімдік-топырақ жамылғысын қорғау тақырыптарына арналған танымдық-этноэкологиялық ұғымдар көптеп кездеседі. Халық тұрмысында күні бүгінге дейін «көкті жұлма», «айды қолыңмен көрсетпе» деген сөздер жиі айтылады.
Әдетте, қазақтар жасыл шөпті « көк шөп » деп атаған. Оның мағынасы жөнінде халық арасында түсініктер көп. «Көк» сөзі - көк аспан екені анық. Ежелгі бабаларымыздың Күнге, Көк аспанға табынуы - жердегі тіршілік дүниесіне космостың тигізіп отыратын әсеріне терең мән беру барысында қалыптасқан. Айталық, күн сәулесінің жердегі топырақты жылытып, нәтижеде ондағы бір түйір дәннің жер бетіне сабағы мен жапырағын жайып, адамзат баласына және атмосфера қабатының реттелуіне орасан пайда әкелетінін іштей сезген. Ол күрделі ғылыми ұғымдарды түсіндіру қиын болғандықтан, адамдар қарапайым ережелерден тұратын тыйым сөздердің жиынтықтарын жинақтап, оны тәрбие үрдістерінде пайдаланған.
Қазақтың тыйым сөздерінің бүгінгі отбасы тәрбиесінде қолданылып келе жатқаны шындық. Ол сөздердің пайда болуы - жоғарыда айтылғандай, кішкене балалардың сұрақтарына жауап беру мақсатында пайда болған халық білімдерінің тәжірибелері болып табылады. Айталық, «Отпен ойнама» деген ұғымның мағынасы терең. Кішкене балалардың ересек балалардан бір ерекшелігі, олар көбінесе – философиялық мағынасы терең сұрақтар қоятынын білмейді. Мысалы «Ай аспанда қалай қалқып тұр», «Күн неге ыстық», «Күн қалың бұлттың арасынан неге көрінбейді»,- деген, сияқты танымдық сұрақтарды олар жиі қояды.
«От» ұғымы һақында ғылыми тұжырым жасау қиын дүние. Отқа табыну дәстүрі ата-бабаларымыздың тарихында болған құбылыс. Бүгінгі отбасы дәстүрінде жаңа туған нәрестені бесікке бөлер алдында «діни-магиялық» маңызы бар дұғалар арқылы ( Алас, алас алас ...) бесікті отпен аластау рәсімі қалыптасқан. Бұл рәсім - екі жастың үйлену тойында және жаңадан құрылған отаудың шаңырағын «жын-сайтандарды (жаман энергия күштерін)» от арқылы дұғалау дәстүрлері халық өміріндегі маңызды оқиғалардың біріне айналған. Отпен аластау рәсімінде «шаңырақ киесі және қорғаушысы - қасиетті Ұмай ана мен Бибі Фатима» есімдері ерекше аталады.
Монғолия қазақтарының салт-дәстүрлеріндегі бала тәрбиесіне арналған этнопедагогикалық мұраларды зерттеуші Әбдікәрім Ашайұлының айтуынша, әр ұрпақ ата-баба аманатын орындау мақсатында «Күлтегіннің киелі көк тасына» және «Ұмай ананың» тас мүсіндеріне барып тағзым етеді екен. Тағзым ету барысында ұландар ата дәстүрлерін қастерлеуге, білімді, өнерлі һәм парасатты тұлға болып өсуге «Бабалар Рухтары» алдында ант береді екен. Көне Греция ойшылы Гераклиттың айтуынша « дүниенің жаратылу негізі - от деген », екен.
Көнетүркі һәм сақ-ғұн тайпаларының Күнге (Тәңірге, «тенгрианство») табыну дәстүрлері болғанын ғалымдар жоққа шығармайды. Күн - аса жоғарғы температурадағы (шамамен 3500 градус ) оттар циркуляцияларының жиынтығы екені белгілі. От - адамзаттың тіршілік дүниесінің негізі. Жер ядросы (магма, лава) - ол да от. От - жылу көзі. Бүгінде қоршаған ортаға қауіп төндіріп жатқан атомдық жылу электрлік станцияларының түп негізі - от дүниесінен бастау алатыны анық. Жер бетіндегі өрт салдарынан қаншама ғимараттар мен орман-тоғайлар жалын кешкені, мұнай мен газ құбырларының жарылып қоршаған ортаға және адам өміріне алапат қауіп тудырып жатқаны туралы ақпараттарды жиі естіп-көретініміз рас.
Сондықтан халық тағылымының «отпен ойнама» деген ұғымы, тұрмыста, бала тәрбиесінде педагогикалық тәсіл мен талапқа айналғаны заңды құбылыс деп білеміз. Қазақтың тыйым сөздері негізінде бастауыш сынып оқушыларына этноэкологиялық тәрбие берудің маңызы зор деп санаймыз. Тыйым сөздер туралы тәрбие сағатын ұйымдастыру барысында, жергілікті жерлерде аталмыш танымдық ұғымдар жайында мол мағлұматтар білетін ақсақалдарды қатыстыра отырып өткізген тиімді деп ойлаймыз.
Шынында, халық астрологиясы мыңдаған жылдар бойы тұрмыстық өмірде қалыптасып келгені шындық. Тұрмыс-тіршіліктің мал шаруашылығымен тығыз байланыстылығы астрологиялық білімнің дамуына түрткі болды. Астрология адам тағдырына, ауа райына және жұлдыздар шеруіне байланысты өзінің эмпирикалық қарапайым білім жүйесін қалыптастырды деуге болады. Халық астрологиясының жетістіктері жас ұрпаққа экологиялық тәлім-тәрбие беру барысында пайдаланылып отырды. Әсіресе, адамның мүшел жасқа толуы жөніндегі халық білімдерінің (ырым-сырымдар, болжамнамалар ) ұрпақ санасына қатты әсер етті. Ол жетістіктерді - адам экологиясы (антропоэкология) деп те атауға болады. Оқушыларға қазақша жыл аттарын жаттау жөнінде тапсырма берген жөн. Адамның мүшел жасы туралы қысқаша түсінік бере отырып, адам экологиясы тақырыбына арналған тәрбие сағаттарын өткізген абзал.
Қазақ халқының ерте кезден-ақ, өздері мекен қылған ата-қонысының тарихи- географиялық ерекшеліктеріне байланысты атауларын қойғаны белгілі. Көне атаулардың күні бүгінге дейін сақталып келгені жөніндегі деректерді этнотопономика дейміз. Зерттеуші ғалым, А.Әбдірахмановтың айтуынша, Қазақстандағы көптеген ежелгі жер-су аттарының күні бүгінге дейін ескерілмей келе жатқаны анықталған.
Этнотопономикалық жер-су атауларының көптігі мен ұқсастығы ол зерттеу жұмыстарының күрделілігін көрсетсе керек. Десек те, жер-су атауларының көбінесе жергілікті жерлердегі жер рельефі мен климатының, табиғат зонасының, гидросферасының және тау массивтерінің ерекшеліктеріне байланысты қойылатыны шындық.
Айталық, гидросфералық ерекшеліктерге байланысты: «Белсу», «Мыңбұлақ», «Мыңарал», «Көксу», «Ақсу», «Алакөл», «Егінсу», «Терісаққан», «Сарысу», «Қарасу», «Сексенкөл», «Ақ бұлақ», жер рельефі мен табиғи оазистік-ландшафтылық ерекшеліктеріне байланысты: «Сарыарқа», «Үстірт», «Бетпақдала», «Мырзашөл», «Қызылқұм», «Аңырақай» ,«Көкөзек, «Сарыөзек», «Таскескен», «Жалғызтөбе», «Көктөбе», және тау массивтеріне байланысты : «Желтау», «Көкшетау», «Ақшатау», «Бұқпа тауы», «Хромтау», «Доңызтау», «Ақтау» және басқа да ерекшеліктерге байланысты болып келеді. Осыған орай, халықтың этноэкологиялық білімінде өсімдік-топырақ жамылғысына байланысты этнотопономикалық атаулар да жеткілікті. Малды-күтіп баптау үрдісі - жердегі өсімдік жамылғысының флоралық заңдылықтарын білуді талап етті. Осы мақсатта малдың өсіп-өнуіне пайдасы мен маңызы зор өсімдік түрлеріне халық тамаша атаулар (киікоты, маралоты, ақселеу, жауқазын, өлеңшөп, алабота т.б.) қоя білген. Ал, дәрілік шөптер - өзі бір тарихи энциклопедия және қазақ халқының табиғатты қорғау жөніндегі тамаша дәстүр болып табылады.

Оставьте свой комментарий

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Страны без виз для казахстанцев 2014 г. Полный список

Страны без виз для казахстанцев 2014 г. Полный список

Готовьте чемодан и хорошее настроение, и вперед – открывать для себя страны и континенты, города и чудесные уголки природы! -
maximcnl
18 нояб. 2014 / 16:56
  • 15625
  • 37
Сергей Гергиль: «Где бы и чем бы ты не занимался, ты всегда свою работу должен делать качественно»

Сергей Гергиль: «Где бы и чем бы ты не занимался, ты всегда свою работу должен делать качественно»

Эти слова нового ведущего «Седьмого канала» зацепили меня за всё живое. Вот прям целиком и сразу. Помните недавно в сети обсуждали переход рабочего режима на четырехдневный?
Yulie_kenz
18 нояб. 2014 / 19:30
  • 2655
  • 0
Как открыть кафе в ГОА?

Как открыть кафе в ГОА?

Вы мечтаете бросить свою работу в офисе, перебраться в теплую страну и стать фрилансером? Начать заниматься любимым делом и не работать на "дядю". Или может вы просто решили перезимовать холодную...
danique_dst
19 нояб. 2014 / 14:14
  • 2449
  • 34
Инстаграм у наших

Инстаграм у наших

Инстаграм наших соотечественниц просто ахтунг. Так редко бывают по-настоящему интересные профайлы, оригинальные, креативные, со вкусом оформленные. Представляют несколько типичных фото.
aylina123
18 нояб. 2014 / 19:54
  • 2201
  • 47
«Люли» – попрошайки или подпольные миллионеры? Фоторепортаж с улиц Алматы

«Люли» – попрошайки или подпольные миллионеры? Фоторепортаж с улиц Алматы

Они живут среди нас, выделяются яркой одеждой из толпы, разговаривают на чужом языке. Их точное количество неизвестно. Никто не знает, откуда они пришли и какой они веры. Кто они?
Goodlife
17 нояб. 2014 / 17:40
  • 2174
  • 32
Брюки превращаются... Как из одних новостей мы узнаем совсем другие факты

Брюки превращаются... Как из одних новостей мы узнаем совсем другие факты

В новостях увидел автомобиль "Мерседес" новейшей модели W222. В тексте указано, что "На место инцидента приезжал аким Алматы Ахметжан Есимов". Возможно это и не его авто, но меня...
Marcus_Johanssen
17 нояб. 2014 / 11:32
  • 1808
  • 15
Дурацкие правила, без которых не обходятся фильмы

Дурацкие правила, без которых не обходятся фильмы

Практически любой фильм не может обойтись без каких-либо штампов и стереотипных сцен, зачастую очень банальных и даже глупых. Вспомним 15 правил, без которых трудно представить современное кино...
Seattle
18 нояб. 2014 / 10:16
  • 1667
  • 22
Казахстан – страна контрастов!

Казахстан – страна контрастов!

На выходных меня поразили два человека: один в очередной раз вызвал у казахстанцев гордость, второй – возмущение..
SamJamKZ
17 нояб. 2014 / 10:20
  • 1583
  • 17
Участницы «Мисс Казахстан-2014»

Участницы «Мисс Казахстан-2014»

В этом году в Алматы съехались 35 красавиц со всего Казахстана. Среди них оказалась и я - Айжан Тугельбаева =) Так что, сильно нас не критикуйте. Все комментарии передам девочкам.
aizhan_atzh
17 нояб. 2014 / 22:15
  • 1460
  • 24

Выбор редакции

Дискотеки для пожилых людей в субботу

Дискотеки для пожилых людей в субботу

Сегодня прогуливаясь по парку, услышал, что в центре, возле сцены, где обычно собираются подростки, играли такие старые, ностальгические песни. Песни, которые старше чем я. До боли знакомые...
Muchaco55
сегодня / 15:34
  • 63
  • 0
Хорошо ли в детском саду?

Хорошо ли в детском саду?

Утром, по дороге на остановку стала свидетелем такой ситуации: плач ребенка слышен был с противоположной стороны дома. Проходя мимо мамы с ребенком лет четырех, сквозь плач ребенка услышала: «Мама...
VredLink
сегодня / 13:34
  • 141
  • 4
«Страшный дар». История о том, как я перестала сторониться российских писательниц

«Страшный дар». История о том, как я перестала сторониться российских писательниц

Так  сложилось, что российских писательниц, как ясно из названия поста, я методично обхожу стороной. И не только российских, а писательниц-женщин как таковых, вне зависимости от того на каком...
Pikovaya_dama
сегодня / 13:20
  • 140
  • 13
Брошенная случайно фраза...

Брошенная случайно фраза...

В сентябре этого года исполнилось ровно 10 лет, как моя дочка уехала жить в Швейцарию. Ужасно большой срок, мелькнуло в голове, тем более, что уезжала она всего на 3 года, для получения второго...
tatianaksii
сегодня / 13:15
  • 191
  • 6
Как сгонять в Европу за 1000$ - инструкция для чайников

Как сгонять в Европу за 1000$ - инструкция для чайников

В первой записи в блоге хотелось бы рассказать о самостоятельных бюджетных путешествиях.
shuffleme
сегодня / 11:35
  • 346
  • 6
Сможет ли переход на латиницу решить проблемы казахской письменности?

Сможет ли переход на латиницу решить проблемы казахской письменности?

Когда вбиваешь в поисковик «казахская латиница», то всплывают, как правило, либо новостные сообщения о решении перевести казахскую письменность на латиницу, либо множество вариантов нового алфавита...
DaurenDaniel
сегодня / 4:57
  • 277
  • 25