место в рейтинге
  • 400861
  • 694
  • 52
Нравится блог?
Подписывайтесь!

ЛАТЫН ҚАРПІНЕ КӨШСЕК, ОРЫС ТІЛІНІҢ ЭКСПАНСИЯСЫНАН БІРТЕ-БІРТЕ АРЫЛАТЫН БОЛАМЫЗ

Ғарифолла ӘНЕС, филология ғылымының кандидаты, тілші ғалым:

– Мен бұрын да айтқанмын, қазір де айтамын: біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ. Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек. Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет.
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады. Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек. Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

– Біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ.

Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек.

Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет. 
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады.

Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек.

Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

13 қараша 2010
Алаш айнасы

"ОН ЕКІ ЖЫЛДЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІН ЛАТЫН ӘЛІПБИІМЕН БАСТАСАҚ, ҰТЫМДЫ БОЛАР ЕДІ"

24 ноября 2010, 8:53
1976

Loading...

Комментарии

BakeD
0
0
Тексттің өзі бір абзац, сол абзац екі рет қайталанып кетіпті :)
Негізі, түсінбедім, қалай латын алфавиті қазақ тіліне көмектесетінін.
Менің ойым былай - қазақ тілі өзінің шарықтау шегіне Кеңес өкіметі кезінде жетті. Оған сол кездегі көптеген жазушы, ақын, музыканттарымыз дәлел. Қазір орыстардан қашамыз деп, өзімізден қаштық.
Егер біз орыс мәдениетінің ықпалын мойындап, соны тіл дамуында ескерсек, сол нағыз ұтымды жол болады.
Әрбір тіл модернизациялау мен жаһанданудан өтуі керек. Оның ішінде қазақ тілі, себебі бұл тіл түрік тілдерінің ішінде ең қиын тіл болып саналады. Ал латын әріптері өзінің 25-26 белгілерімен бұл тілдің қиындығын сәл болса да жеңілдетеді. Әрі латын әріптері арқылы жазу кириллицаға қарағанда әлдеқайда әдемірек болып көрінеді, шет тілдерін үйренуге де ыңғайлы, компьютердің кейбір қолайсыз тетіктерін де шешеді тағы да көптеген басқа да мәселелерді шешуі керек. Ал орыс тіліне келетін болсақ, Ресейдің де ғалымдары орыс тілінің әріптерін латынға көшіру туралы ойланыс үстінде екені мәлім. Сондықтан жаһандану үдерісінде көп тілдер, соның ішінде қазақ тілі басқа мемлекеттерге сиқыр болмай, латын әріптері арқылы дүние жүзіне жаңғырту керек деп санаймын. Әлемде қазақ тілі, басқа тілдер сияқты өзінің орынын ғылымда, саясатта, өнерде, техникада өзінің орынын табу қажет.

Латын әріптеріне көшу жөнінде кейбір сілтемелер келтірейін:
1. Авторлық куәлiк №164, Аймаганов Ж.Н., 12.12.1994ж.
2. Сагындыков У.З. «Значимость сочетаемости латинских знаков и апострофа в казахском языке для перехода на латинскую графику», III Международная научно-практическая конференция «Личность в межкультурном пространстве» (20-21 ноября 2008г. на базе РУДН), Москва, РФ, 2008, Том II, С.224-227.
3. Сагындыков У.З., Отарова З.Р. "Предложения по переходу казахского языка на латинскую графику" - Вестник Атырауского Гос. Университета - 2009г.


Ізгі ниетпен: биология ғылымдарының кандидаты Сагындыков У.З.
BakeD
0
0
Сөзіңде ауыр аргументтер бар екен ))
Сілтемелерге рахмет, бірақ курсормен басылмайды екен :) Оларды қайдан тапса болады?
Авторлық куәлікті, әрине патенттік қордан табуға болады. Ал мына мақалаларды, егер сіз электрондық поштаңызды берсеңіз, сканерлеп жіберейін.
Әрине латын жазбаларына өтсек оңай секілді, бірақ сіздер қазақ тілін латын әріптерінде оқып көрдіңіздер ме? Өте қиын, біріншіден, ағылшынша екпінмен оқи бастайсың, екіншіден, Ыбырай атамыз қазақ тілін араб, латын тілдерінен келген дыбыстар мен әріптердер, сөздер мен сөз байланыстарынан тазартып, жаңа әліпби құрастырды. Біздің шын мәнінде көркее бастады)
18 ғасырдың орта кезінде біздің тіліміз газеттерде латын тілінде жарық көрген. Ұлттық кітапханаға(Абая-Абылай хан) газет архивтерін көріп таныса аласыздар. Егер оны кириллицаға ауыстырса, яғни оның қажеті болды. Жазылу әдісін ауыстыра отырып біз сөз мәдениетінен айырыламыз.
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңыз да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біз тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшыраймыз! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңызды да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біздің тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшырайды! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті Ғарифолла ӘНЕС сіздің айтқаныңызбен 100% келісемін. Бұл проектті жүзеге асыратын кез келді. Орыс мектептерін жаппайынша, бір ді бір орыс қазақ тілін уйренуді бастамайды. Бұл біздің ішкі саясатымыздың ең алдынғы мәселеслерінің бірі.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Не пропущу! Отношение водителей к жизни человека: как уступают дорогу «скорой» в Европе и у нас

Не пропущу! Отношение водителей к жизни человека: как уступают дорогу «скорой» в Европе и у нас

На днях в YouTube появился ролик, запечатлевший совершенно обыденную для европейцев ситуацию. Но для нашего человека – совершенно нетипичную и оттого вызывающую у некоторых из нас слёзы восторга.
openqazaqstan
18 марта 2017 / 20:22
  • 5687
  • 9
Престарелый старец-киборг Рокфеллер предлагал уничтожить 90% населения Земли

Престарелый старец-киборг Рокфеллер предлагал уничтожить 90% населения Земли

Первую пересадку сердца Рокфеллер пережил в 1976 году на 62-м году жизни. Последнюю пересадку ему сделали в августе 2016 года. Пересадка сердца такому старому пациенту не имеет аналогов...
Timur_Tregulov
21 марта 2017 / 23:10
  • 5291
  • 45
Почему в Казахстане пытаются запретить фильм «Красавица и Чудовище»

Почему в Казахстане пытаются запретить фильм «Красавица и Чудовище»

Только я дождался премьеры, как вдруг её отменяют. Откровенно говоря, у меня нереально бомбит от всего этого. Я, как и многие, очень люблю Дисней и его картины, и не против того, что они стали...
MrVladimirLV
17 марта 2017 / 16:03
  • 4549
  • 63
H&M-ское безумие или Что народу по карману?

H&M-ское безумие или Что народу по карману?

На счет качества: я спросил у знакомых и мне сказали, что та или иная вещь носится сезон. В хорошем случае и бережном отношении немногим больше. Кофточки - моя слабость, наверное...
RustemZhali
18 марта 2017 / 18:32
  • 4201
  • 30
Алматы – это город-урод. Если вы живете здесь, то сами найдете кучу примеров

Алматы – это город-урод. Если вы живете здесь, то сами найдете кучу примеров

Париж, Рим, Барселона, Лондон, Алматы, Венеция – выберите город, который на ваш взгляд кажется лишним в этом списке. Если бы не было слова "урод", было бы легче определиться?
corridere
21 марта 2017 / 14:59
  • 3521
  • 75
Беременность по-американски. Никто не ждет до 40 дней, с малышом гуляют с первого дня

Беременность по-американски. Никто не ждет до 40 дней, с малышом гуляют с первого дня

Мои волшебные 9 месяцев протекали в новой среде и далеко от всех родственников и подружек. Никто из моих знакомых в США на тот момент не успел обзавестись малышом, поэтому мне не с кем было советоваться.
Zarema_
вчера / 13:05
  • 2696
  • 11
Что скажите о таком поведении? Той-не той, а мен крутой гой

Что скажите о таком поведении? Той-не той, а мен крутой гой

Это вообще что такое? Такой подарок молодым? Вот бытует мнение, что винят ведущего, кто-то говорит о людях. Я вообще такого не понимаю. Хотелось бы узнать ваше мнение, потому что я провел огромное...
fima
17 марта 2017 / 18:07
  • 2697
  • 12
Здесь никто не спросит: «Кушал ли я сегодня?». Опыт жизни в Дубае

Здесь никто не спросит: «Кушал ли я сегодня?». Опыт жизни в Дубае

Соседки в "апарте" были индианки и пакистанки, и я рада им, так как не уверена, что девочки из СНГ, с которыми кстати я сейчас живу на Шеринге, хоть раз спросили бы меня: "Кушала ли я?"
Sarasetek
17 марта 2017 / 18:03
  • 2497
  • 21
Будьте бдительны при покупке цифровой техники! «Наебизнес» в магазинах техники

Будьте бдительны при покупке цифровой техники! «Наебизнес» в магазинах техники

Покупая бытовую технику в магазинах будьте внимательны. Сейчас практикуется впаривание дополнительных услуг по настройке. Прежде чем оформлять, проверьте суммы и уточните у манагеров если что-то не сходится.
dr_Motor
20 марта 2017 / 2:13