место в рейтинге
  • 397348
  • 694
  • 52
Нравится блог?
Подписывайтесь!

ЛАТЫН ҚАРПІНЕ КӨШСЕК, ОРЫС ТІЛІНІҢ ЭКСПАНСИЯСЫНАН БІРТЕ-БІРТЕ АРЫЛАТЫН БОЛАМЫЗ

Ғарифолла ӘНЕС, филология ғылымының кандидаты, тілші ғалым:

– Мен бұрын да айтқанмын, қазір де айтамын: біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ. Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек. Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет.
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады. Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек. Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

– Біз орта білім беретін мектептерімізді тү­­бегейлі реформалап алмай, латын графикасына көше алмаймыз. Біз алдымен «қазақ мектебі», «орыс мектебі», «аралас мектеп» дегендерден мүлде арылуымыз керек. Қара­ңызшы, көрші Ресейде «русская школа» деген жоқ қой. Дамыған елдердің көбінде адамдар бір тіл мен бір жазу арқылы оқып, жұмыс істейді. Ол үшін орыстілді және аралас мектептерді жабудың қажеті жоқ.

Біз тек барлық орта білім беретін мекемелерді мемлекеттік тілге көшіріп, сол жерлерде латын графикасын енгізе бастауымыз керек. Осылайша үлкен жұмыстарды атқармайынша, латынға көшеміз дегеніміз әншейін сөз болып қала бермек.

Осы ойымды бүгінде баспасөз беттерінде ашық айтып жүрмін. Біз егер латын графикасына көшкіміз келсе, оны қайта жасақтаудан өткен, бір ізге түсірілген барлық білім ошақтарына бірдей енгізуіміз қажет. 
Алайда Тәуелсіз Қазақстанда қазақтілді мектептер саусақпен санарлықтай болып тұрғандықтан, орыстілді мектептер мен жалпы біздің қоғамдағы орыстілді қазақтар латынға көшуге аса бір құлшыныс танытып отырған жоқ. Біздегі орыстілді кеңістік қазақ тілінікінен анағұрлым ауқымды болғандықтан, орыстілділер орыс тілі мен «криллицадан» айырылғылары келмейді. Оның үстіне, әлгі орыстілді мектептердегі оқушылардың 90 пайызға жуығы қазақтың балалары. Олар латын жазуын үйренгенмен, ой-санасы сол орысша қалпында дамитын болады.

Демек, біз қазақ баласының өз ана тілінде білім алуына мүдделі болуымыз қажет. Қалай десек те, біздің – латын қарпіне көшуді болашаққа бағытталған үлкен рухани және саяси қадам деп қабылдауымыз керек.

Егер мәселе бұлай шешімін тапса, біз «орыстілді мектептерге де латын графикасын енгізу ке­рек» деп бас қатырмас едік. Біз неліктен орыстілділер үшін орыстың алфавитін латын қарпіне ыңғайлап, босқа күш жұмсауымыз керек. Біз осы кириллицадан негіз алған қазақ әліппесінің өзін латынға икемдеп алсақ та жетеді. Бұл – біз үшін қиын шаруа емес. Ал еліміз бойынша әр тілде білім беретін мектептеріміз жұмыс істеп тұрған қазіргі уақытта Қазақстан латын графикасын игеріп алып кете алмайды. Шынтуайтына келгенде, біз латын қарпіне көшсек, орыс тілінің экспансиясынан бірте-бірте арылатын боламыз.

13 қараша 2010
Алаш айнасы

"ОН ЕКІ ЖЫЛДЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІН ЛАТЫН ӘЛІПБИІМЕН БАСТАСАҚ, ҰТЫМДЫ БОЛАР ЕДІ"

24 ноября 2010, 8:53
1959

Загрузка...

Комментарии

BakeD
0
0
Тексттің өзі бір абзац, сол абзац екі рет қайталанып кетіпті :)
Негізі, түсінбедім, қалай латын алфавиті қазақ тіліне көмектесетінін.
Менің ойым былай - қазақ тілі өзінің шарықтау шегіне Кеңес өкіметі кезінде жетті. Оған сол кездегі көптеген жазушы, ақын, музыканттарымыз дәлел. Қазір орыстардан қашамыз деп, өзімізден қаштық.
Егер біз орыс мәдениетінің ықпалын мойындап, соны тіл дамуында ескерсек, сол нағыз ұтымды жол болады.
Әрбір тіл модернизациялау мен жаһанданудан өтуі керек. Оның ішінде қазақ тілі, себебі бұл тіл түрік тілдерінің ішінде ең қиын тіл болып саналады. Ал латын әріптері өзінің 25-26 белгілерімен бұл тілдің қиындығын сәл болса да жеңілдетеді. Әрі латын әріптері арқылы жазу кириллицаға қарағанда әлдеқайда әдемірек болып көрінеді, шет тілдерін үйренуге де ыңғайлы, компьютердің кейбір қолайсыз тетіктерін де шешеді тағы да көптеген басқа да мәселелерді шешуі керек. Ал орыс тіліне келетін болсақ, Ресейдің де ғалымдары орыс тілінің әріптерін латынға көшіру туралы ойланыс үстінде екені мәлім. Сондықтан жаһандану үдерісінде көп тілдер, соның ішінде қазақ тілі басқа мемлекеттерге сиқыр болмай, латын әріптері арқылы дүние жүзіне жаңғырту керек деп санаймын. Әлемде қазақ тілі, басқа тілдер сияқты өзінің орынын ғылымда, саясатта, өнерде, техникада өзінің орынын табу қажет.

Латын әріптеріне көшу жөнінде кейбір сілтемелер келтірейін:
1. Авторлық куәлiк №164, Аймаганов Ж.Н., 12.12.1994ж.
2. Сагындыков У.З. «Значимость сочетаемости латинских знаков и апострофа в казахском языке для перехода на латинскую графику», III Международная научно-практическая конференция «Личность в межкультурном пространстве» (20-21 ноября 2008г. на базе РУДН), Москва, РФ, 2008, Том II, С.224-227.
3. Сагындыков У.З., Отарова З.Р. "Предложения по переходу казахского языка на латинскую графику" - Вестник Атырауского Гос. Университета - 2009г.


Ізгі ниетпен: биология ғылымдарының кандидаты Сагындыков У.З.
BakeD
0
0
Сөзіңде ауыр аргументтер бар екен ))
Сілтемелерге рахмет, бірақ курсормен басылмайды екен :) Оларды қайдан тапса болады?
Авторлық куәлікті, әрине патенттік қордан табуға болады. Ал мына мақалаларды, егер сіз электрондық поштаңызды берсеңіз, сканерлеп жіберейін.
Әрине латын жазбаларына өтсек оңай секілді, бірақ сіздер қазақ тілін латын әріптерінде оқып көрдіңіздер ме? Өте қиын, біріншіден, ағылшынша екпінмен оқи бастайсың, екіншіден, Ыбырай атамыз қазақ тілін араб, латын тілдерінен келген дыбыстар мен әріптердер, сөздер мен сөз байланыстарынан тазартып, жаңа әліпби құрастырды. Біздің шын мәнінде көркее бастады)
18 ғасырдың орта кезінде біздің тіліміз газеттерде латын тілінде жарық көрген. Ұлттық кітапханаға(Абая-Абылай хан) газет архивтерін көріп таныса аласыздар. Егер оны кириллицаға ауыстырса, яғни оның қажеті болды. Жазылу әдісін ауыстыра отырып біз сөз мәдениетінен айырыламыз.
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңыз да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біз тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшыраймыз! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті SkyMoon!!! Сіздің әрине қорқақтануыңызды да түсіну керек шығар! Жалпылай айтқанда, осылай отыра берсек кирилицада, онда біздің тіліміз дамымай, керісінше кері үдеріске ұшырайды! Латын әріптері тек алға жылжытады, соны ойлаңыз әрқашан!!! Ал қазақ тілін латынша оқу әлбетте қиын емес, көп болса басында кішкене кейбір шамасы жетпеген адамдар қиналар, содан соң үйреніп кетеді! Ол түгіл 70 жыл бойы миымызды ашытқан кеңес саясатына да үйреніп, кеңес одағы құлдырағасын капитализмге де үйрендік. Ал латын әріпімен қазақ тілін үйрену бізге не болыпты! Сондықтан жалтақтамай, тек қана алға жүріп тіліміздің дамуын, қолдану өрісінің кеңеюін ойлауымыз керек!!!
Құрметті Ғарифолла ӘНЕС сіздің айтқаныңызбен 100% келісемін. Бұл проектті жүзеге асыратын кез келді. Орыс мектептерін жаппайынша, бір ді бір орыс қазақ тілін уйренуді бастамайды. Бұл біздің ішкі саясатымыздың ең алдынғы мәселеслерінің бірі.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Я был удивлён, что в Азербайджане есть Казахский район

Я был удивлён, что в Азербайджане есть Казахский район

Мне как казаху по национальности очень хотелось туда попасть. Оказалось, что климат там намного суровей и люди, говорят, суровые и воинственные. Казах – город на западе Азербайджана...
alidimash
18 янв. 2017 / 21:50
  • 31074
  • 18
Астана глазами алматинских девушек. Как при таких погодных условиях можно выжить?

Астана глазами алматинских девушек. Как при таких погодных условиях можно выжить?

В спальных районах, и в высотных домах сквозь стены слышно завывание ветра. В особенности ночью. Такие звуки, я слышала, пожалуй, только по телевизору, в фильмах про метель.
Naomi_K
20 янв. 2017 / 12:36
Сильное ДТП произошло в Алматы на Тимирязева-Байзакова

Сильное ДТП произошло в Алматы на Тимирязева-Байзакова

NoComment (c) Официальный слоган EuroNews. Катастрофа на алматинской утренней трассе началась с того, что водители «Ниссана» и микровена ожидали сигнала светофора на запад по Тимирязева...
ibestreporter
17 янв. 2017 / 22:52
  • 4004
  • 5
Это поколение просрет страну. 20-летняя молодежь представляет из себя сказочных эльфов

Это поколение просрет страну. 20-летняя молодежь представляет из себя сказочных эльфов

Смотря в очередные пустые глаза вчерашнего студента, приходящего устраиваться на первую работу страшно становится. Потому что сравниваю с теми же китайскими студентами, которые готовы выгрызать себе мечту.
mbaitykov
18 янв. 2017 / 11:34
Разрубить сирийский узел. Казахстан как миротворец сделает невозможное?

Разрубить сирийский узел. Казахстан как миротворец сделает невозможное?

Только что в Астане начались межсирийские переговоры. Событие это примечательно не столько содержанием и ожидаемыми результатами, а самим фактом.
openqazaqstan
вчера / 13:35
  • 3605
  • 16
Становится хуже, но как-то постепенно. Беднеем, но тоже как-то не разом

Становится хуже, но как-то постепенно. Беднеем, но тоже как-то не разом

Помню, когда я уезжал и Казахстана, тут было довольно прилично, даже не смотря на то, что жить было невыносимо. Но прилично так. Мусора было меньше. Дороги чистили, вони почти не было. Да и в остальном тоже норм.
shootnix
18 янв. 2017 / 12:49
  • 3946
  • 36
Поправки в стиле «1937» не прошли. МИК отказалось от запрета анонимных комментариев

Поправки в стиле «1937» не прошли. МИК отказалось от запрета анонимных комментариев

Сегодня Министерство информации и коммуникаций исключило из законопроекта предложенные ранее нормы, предполагавшие «деанонимизацию» комментаторов и регистрацию блогеров.
openqazaqstan
20 янв. 2017 / 12:12
  • 2528
  • 22
Почему мужчины используют некоторых женщин? Случай из жизни

Почему мужчины используют некоторых женщин? Случай из жизни

Однажды мне довелось приеxать к своей сестре в другой город с ночевкой. Она живет одна и ей почти 33 и она не замужем. Лично я считаю, что её старой девой называть рано, она все еще открыта для...
Roza_pvl
19 янв. 2017 / 15:32
  • 2932
  • 94
Пожив в Китае, привыкаешь к вопросам типа «Ты что, не китаянка?»

Пожив в Китае, привыкаешь к вопросам типа «Ты что, не китаянка?»

Привет всем) Сегодня хотелось бы поделиться ощущениями, какого это быть "чужой" среди "своих" Около одного года проживаю в Китае, и уже сама начинаю верить, а иногда даже задумываться о вероятности...
asemik07
20 янв. 2017 / 18:52
  • 2358
  • 19