место в рейтинге
  • 901237
  • 1000
  • 38
Нравится блог?
Подписывайтесь!

The Kazakh High Land (Steppe) – the native land of felt dwellings Nomad of the world

 

Қадірлі ағайын!

Әлі заман өзгерер,

Өзгергенін көз көрер -

Темір қанат құс болар,

Темір арба ат болар -

Ай, ай! Қой құндыз боларма? Жылқы жұлдыз болар ма?

Ұлы Дала төсіне бақыт пен байлық құсы қонар ма? деп, абыз Сақ данышпаны Анақарыс  айтқандай, міне бүгін Ұлы Жаратушы, аса қайырымды бір Аллаһ тағаланың арқасында, киелі жеріміз бен қаһарман еліміздің бірлігін сақтауға мол үлес қосқан Нұрсұлтан Әбішұлы ағамыздың арқасында, аса жауапты һәм парасатты Ұлы Істі бастап та кеттік!

Мақсатымыз атамыздың қанымен, анамыздың сүтімен еміренген Киелі қара шаңырағымыз Киіз үйдің ХХІ ғасырдағы ұлылығы мен құндылығын қайта жаңғырту және Қазақ даласының бүкіл дүниежүзіндегі көшпенді-номадтардың Ордасы (Қара шаңырағы) екенін дәлелдеу, қорғау, ұрпақ игілігіне айналдыру.

Құрметпен идея авторы, профессор Мұхамедрахим Қыдырбайұлы Құрсабаев

   

А

Аталмыш фотосуреттер автордың жеке архиві мен Интернет ресурстардағы материалдардан алынды. Қол жеткізген олжаны мектеп, балабақша, арнаулы және жоғарғы оқу орындарында, сондай-ақ шетелдердегі қазақтар диаспоралары орталықтарында пайдалануға болады.

лМына жазулар латын қарпі бойынша терілді.

 

Ағылшын тілінде жазылған киіз үй туралы деректер әлемдік деңгейде өзінің объективті ғылыми бағасын алған жоқ.

 

Wikipedia ғылыми-электронды кітапханасы ғаламдық деңгейдегі техникалық-ақпараттық орталық миссиясын атқаруда.

 

Аталмыш ақпарат порталындағы "киіз үй" тақырыбына арналған тұжырымдармен келісу қиын әрі күрделі.

 

б"Киіз үй" термині орыстың "юрта" (юлить, юлла -айналдыру) ұғымы арқылы ағылшын тіліне "yurt" деп енген. Онымен келісу қиын. Біз конференцияда оған "номадтардың киіз үйі - войлочное жилище номадов" деген терминмен ауыстыру жөнінде қоғамдық пікір қалыптастыруымыз керек.

Интернет ресурстарда "Kazinform" ақпараттық агенттігі "Киіз үйді" өз меншігіне алуды қолына алған сыңайлы. Киіз үй жөнінде талай сө таластырып, ой қоғап саналы ғұмырын арнаған Әлкей Марғұлан сынды (Казахская юрта и ее убранство, М:1970) ғалымдар еңбегі тұрғанда мұндай келеңсіз жайттар конференция жиынында талқыға түскені абзал.

 

Киіз үй - тек қазақ ұлты ғана емес сонымен қатар қырғыз, монғол, өзбек, түркімен, венгр, түрік, қалмақ, тува, якут, ительмен, эскимос, неміс (арийлер) т.б әлемдігі көшпенді номадтардың арғы ата бабаларынан бері жалғасып келе жатқан Ұлы Дала өркениетінің киелі мұрасы. Сондықтан оны меншіктеуден көрі, әлем номадтарының киіз үйі туралы мұражай ашып, ауқымды ғылыми-зерттеулер жүргізген абзал демекпіз.

   
Mr_Kursabaev
29 января 2013, 12:31
7009

Loading...

Комментарии

Ұсынылып отырған жоба тек жоғарғы оқу орындары ұстаздары мен студенттері ғана емес, сонымен бірге мектеп оқушылары үшін қажет. Мысалы Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған Нұрғиса Тілендиев атындағы Кіші өнер Академиясы базасындағы жинақталған тәжірибелер арқылы, осы мәселеге жас зерттеушілердің белсенді араласуына мүмкіндік жасау қажет деп санаймыз.
Досмағамбетова Марал, Қойшыбаева Нұргүл, Айшуақова Күләш
Аталмыш жоба "Тұран-Астана" университеті базасында жасалғаны қуантарлық. Десек те, киіз үйдің халықаралық деңгейдегі қазақ және киіз үйді ата кәсібі қылған басқа көшпенді этностардың ортақ мұрасы ретінде заңдық тұрғыда қайта толықтырылып, өңделіп, ғылыми тұрғыда қайта жаңғырылуы керек.

Сәрсенбаев Азамат, Жандос Алтынбеков, Тәжіхан Феруза, Тәттібай Сәбит, Абдуалиева Айгерим
Біз "Тұран-Астана" университетінің магистранттары Ж.Рамазанова,Г.Жұмамұрат, А.Тлеугали, А.Пэк, А.Садыков аталмыш жобаны болашақта қайта зерделеп, отандық және шет елдік ғалымдарды тарта отыра ауқымды масштабта конференция өткізуге болады деп санаймыз.
Астана, 2 мамыр 2013oBwBjY50k2lx7YqH3v12K1up3WCP8u.jpg
КИІЗ ҮЙ ТУРИЗМІ: ҚАЗАҚ ДАЛАСЫ - ӘЛЕМ КӨШПЕНДІЛЕРІ ТҰРАҚОРДАЛАРЫНЫҢ АТАМЕКЕНІ

Курсабаев М.К, Аяпбекова А.Е, Мазбаев О.Б, Габдуллина М.Х,Байтышев Г.А, Айтжанова А.Е, Сайдахметов Б.С, Кыдырбайулы А, Дюсембинова Р.К, Рахимова А, Садыков А, Сергалиева Р.Т, Тлеугали А
«Тұран-Астана» университеті(Қазақстан, Астана), kursabaev1961@mail.ru

Негізгі ұғымдар, қысқартулар һәм терминдер:

UNWTO – БҰҰ құзыретіне жататынДүниежүзілік Туризм Ұйымы (штаб-квартирасы Мадрид қ.).
Тұрақорда – Әлем көшпенді-номадтарының (қазақ, монғол, эскимос, үндіс т.б) киізден, мал терісінен, лай-тас, ағаштан т.б заттардан жасалған киіз үйлері мен шатыр-жатақтары.
Тұрақорда (киіз үй) Ассоциациялары – Көшпенділер тұрмысына қажетті және жергілікті жердің табиғаты мен экожүйесіне негізделген материалдық, тұрмыстық, шаруашылық һәм рухани құндылық бірліктері (төрт түлік, зергерлік һәм әшекейлік бұйымдар, ұлттық киіз, тағам мен сусын, қолөнер, этномузыкалық аспаптар мен археологиялық маңызы бар жәдігерлер т.б).
ҚР ИжЖТМ ТИК – Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі туризм индустриясы комитеті.
Киіз үй туризмі – Әлем көшпенділерінің аса ерекше материалдық мәдениет қазынасы болып табылатын киіз (ағаш, тері, лай-тас т.б) үйлері конструкциясын сақтай отыра, адамдардың рекреациялық сұраныстарын мұқтажсыз ететін, заман талабына сай ұйымдастырылатын туристік бизнес объектісі.
Жүйелілік Жоспар – ҚР Президенті бастамасы негізінде ҚР ИжЖТМ ТИК құзыретіне берілген елімізде туризм индустриясын дамыту мәселесіне арналған мемлекеттік құжат. Оны іске асыру Қазақстан Индустриясын дамыту Институтына (КIDI) жүктелген.

Еуразия құрлығының апайтөс даласын сан ғасырлар бойы атамекені санаған көшпенді-номадтардың соңғы ұрпағы, бүгінде әлемдегі өркениттті мемлекеттермен терезесі тең тәуелсіз мемлекеттті құраушы қазақ жерінде 2017 жылы Бүкіләлемдік «ЕХРО 2017 Astana» бүкіләлемдік көрмесінің өткізілуі ХХІ ғасырдың басындағы адамзат жамиғатындағы аса ерекше оқиғалардың бірі болып қалары анық.
Өткен ғасырлар қойнауында (1468-1821) Қазақ Хандығы (Kazakh Khatate, Kazakhya) деген атаумен әлемге мәшһүр болған еліміз 1991 жылы қайтадан тәуелсіз мемлекет болып қалыптасқанына 20 жылдан асты [1].
Бүгінгі Қазақстан Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың басқаруымен заман талаптарына сай, ұтымды да қарқынды һәм мақсатты да парасатты жаңаша даму жолын ұстануда. Оған еліміздегі болып жатқан ауқымды реформалар мен серпінді бетбұрыстар, инновациялық серпілістер мен ғылыми-техникалық модернизацияландыру жетістіктерін атап өтуге болады. Жалпы Ұлттық туризм жүйесінің қалануына тарихи маңызын тигізген айтулы оқиға Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Испанияға сапары барысында UNWTO-ның штаб-квартирасына бет бұруы (2000) болды.
Аталмыш ірі өзгерістер мен динамикалық қарқынды дамуымыздың бір келбеті туризм индустриясы болып табылады. Астананың бельгиялық Льеж шаһарынан (Халықаралық Көрме бюросының 152-Ассамблеясы) басым түсуі бекер емес. Атап айтқанда, соңғы 5-10 жыл ішіндегі Қазақ Елінің әлемдік деңгейдегі позитивті көрсеткіштері мен айтулы жетістіктері (Олимпиада ойындарындағы ірі жетістіктер, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (OSSE), Ислам конференциясы ұйымы (OIC), Бүкіләлемдік туристік ұйымға мүшелікке қабылдану UNWTO, 45 Еуропалық Кеңес отырысының Алматыда өтуі, заман талабына сай бәсекеге қабілетті жаңа кәсіпорындардың ашылуы, Қазақстан-2050 Стратегиялық бағдарламасының қабылдануы, Қазақстан аймағында халықаралық стандарт негізінде 5 туристік кластер орталығын салу Жүйелілік жоспарының игіліктенуі т.б )ел болашағының заңғар биіктерге самғауына ұйытқы болуда.
Демек, ұрпақ болашағының жарқын белестерін көксейтін, өз кезегінде ел экономикасының дамуына түбегейлі оң ықпал ететін туристік кластер орталықтары (Жаңа Іле, Бурабай, Шығыс Қазақстан, Кендірлі және Қасқарасу) қоғам игілігіне айналу барысында, аймақтық масштабтағы ұлттық туризм индустриясының ерекше сипат алуына мұрындық болатынын ескерген абзал.
ҚР Индустрия және жаңа технологиялар Министрлігінің «Facebook» сайтындағы бастамалары

Бүгінгі таңдағы Қазақстандағы туризм индустриясының дамуы қарқыны жаңадан жүйелі құрылымын айқындаған ҚР индустрия және жаңа технологиялар Министрлігінің (А.Есекешев) тың бастамалары қоғамдық сұраныстарды қанағаттандыруға бағытталған дана саясатымен ұштасқаны, бұқара тарапынан айтарлықтай қолдауға ие болуда. Бұл орайда еліміздегі туризм саласының әлемдік деңгейде қалай дамытудың жолын таңдауға бағытталған аталмыш Министрліктің «Facebook» сайтындағы «Как развивать туризм в Казахстане» атты бастамасының қажет уақытта қолға алынған ізгі шаралардың бірі екенін атап өтуге болады[2].
Аталмыш игі бастамаларға тек ересек адамдар ғана емес, сонымен бірге жас ұрпақ өкілдері зор ыждаһатпен ат салысуда. Оған дәлел ретінде «Тұран-Астана» университетінің «Туризм және сервис» кафедрасының бастамасымен «ЕХРО 2017 және балалар» атты оқушылар мен студенттердің қатысуымен ғылыми жобалар сайысын атап өтуге болады [8].
Сондай-ақ қазақстандық КIDI институтың (Ахмеров А.Ш) атқарып жатқан жұмыстарына оң баға бере отыра, отандық туризмнің әлемді деңгейде дамуына қандай шаралардың қолға алынуы һақында тұжырым ой, маңызды ақыл-кеңес беретін блоггер-журналистер (Ғ.Сейілов, Д.Шрайбмар, А.Жансерікова, Б.Ыдырысов, А.Тілеуғали т.б) тобының қалыптасқанын байқаймыз. Соңғы уақытта «Қазақ жеріндегі ежелгі аңыздар» атты Министрлік тарапынан ұйымдастырылып жатқан іс-шараның дер кезінде қолға алынған ғибратты шаруа екенін айтуға болады. Ұлттық туризм мәселесін ғаламдық масштабта қамту және оны ақпараттық технологиялар жетістіктері негізінде қайта құру мен моделдеу мәселелері жас зерттеушілердің де назарына іліккені – жақсылықтың нышаны деп білеміз. Айтар ойымызға тиек болатын еңбектің қатарына Абай атындағы ҚазҰПУ магистранты Г.Н Мыркасымованың ой-пікірі жаңа толқындағы жас ғаламдардың жаһандық идеяларының көшіне жатқызуға болады[9].
Жалпы Ұлттық туризм кластерін қалыптастыру идеясы көпшілік қауымның назарын өзіне аударып, шет елдік туристердің Қазақстанға келу тенденциясын одан ары дамыту мен арттыруға деген жан қуантарлық сезімнің қалыптасуына ұйытқы болғаны жаңсақ емес.
МюнхенТехникалықуниверситетініңпрофессорыRudolf Viеnands (Germany),

Біздің аталмыш тақырыпты таңдауымыздың айқын себебі 2012 жылдың күзінде (05.11.2012) ҚР Индустрия және жаңа технологиялар Министрлігі Туризм индустриясы комитетінің ұйымдастыруымен (Қ.Танысбаев) Астанада өткен республикамызда туризм индустриясын дамытудың Жүйелілік жоспарын талқылауға бағытталған іс-шара негіз болды[3], [4], [5].

Атап айтқанда Германиядан келген сарапшы Rudolf Vienands жасаған баяндамада Ертіс өзені жағалауындағы «Песчанка» туристік орталығы инфрақұрылымында «монғолиялық үлгідегі» киіз үйлердің орын тепкені туралы архитектуралық шешімі біздің назарымызды аударды[5]. Оның әріптесі Англиядан келген Barbara Postel ханымның айтуынша Шығыс

Rudolf Viеnands туралы “Google” порталындағы ақпарат

Қазақстан тауларын саялап ағатын Ертіс өзені жағалауында аталмыш киіз үйдің орналасуы, шет елдік туристер үшін шынайы экзотика болмақ. Туристік кластер жүйесін Қазақстанда дамыту ісіне үлес қосып жатқан сарапшылар жөнінде ақпарат іздестіргенімізде, біздер Rudolf Vienands туралы мол мағлұматтар кездестірдік. Онда маманның тек инфрақұрылым салсасындағы білгір маман ғана емес, сонымен бірге ғаламдық мәртебісі «Amazan.kz» ғылыми-техникалық және электрондық кітапхана жүйесінде жарияланған мазмұнды оқулықтары авторы екеніне көз жеткізілді.
Сарапшылардың мұндай шешімге келуі еліміздегі туризм индустриясы дамуының әлемдік стандартқа сәйкестендіріле отырып жобалануы, құрастырылуы және менеджерлік һәм маркетингтік жүйелерінің талапқа сай болуынан туындаса керек.



Рудольф Вианандстың еңбектеріндегі Шығыс Қазақстан картасы

Пікіралмасу барысында біздер «қазақтың киіз үйі» мен «монғол киіз үйі» арасында, әр халықтың мыңдаған ғасырлар бойы өзі қоныстанған тұрғылықты жердің тарихи-мәдени құндылықтарының табиғи ортамен климаттық ерекшеліктерге байланысты көптеген ерекшеліктері барекені, атап айтқанда киіз үйді дайындау технологиясымен оның ассоциациялық құрамдас бөлігі саналатын (ошақ, төрт түлікмал, той-томалақ, халықтық һәм діни мейрамдар, салтанат киіз үйі, Хан ордасы, монша, азық-түлік сақтау, арбаға жегілген киізүйлер, қару-жарақтар, этномузыкалық аспаптар, ұлттық тағамдар, зергерлік бүйымдар мен ыдыс-аяқтар, ерлер мен әйелдер ұлттық киімі, кілім мен текемет түрлері, батырлар қару-жарақтары, тұрман-әбзелдер т.б) тұстары һақында кең тұрғыда ақпарат алмасу мүмкіндігі туды [6].

Ертіс өзені бойындағы «монғол үлгісіндегі» киіз үйлер

Каратадан көріп отырғандай негізінен Шығыс Қазақстанның таулы аймақтарын қамтыған бұл жоба Үкімет Қаулысының үлгісі есебінде, түптеп келгенде сол аймақтағы бірінші кезекте жүзеге асырылатын инфрақұрылым кешені екенін (өңірдегі Алакөл сауықтыру мекені, Барлық-Арасан (Шыңғысхан әскері емделген жер) шипажайы, «Жидебайдағы Абай қыстағы», «Қабанбай батыр қақпасы», «Қозы Көрпеш пен Баян сұлу кесенесі», «Найман-қала» мен «Таскескен петроглифтері» археологиялық объектілерін есепке алмағанда) атап өту керек.

«Қазақ киіз үйі» деген тақырып өз үлгісіне сай ма?

Ертістің жағасындағы «Песчанка» саяжайының шет елдік мамандар тарапынан таңдалынып алынғаны аз уақыттың ішінде қабылданған шешім емес. Дегенмен, ол мекенде әлемдік стандарттағы ХХІ ғасырдың жаңа үлгідегі құрылыс нысандарын салу барысында, киіз үйлердің орналасу қажеттігіне баға бере отырып, өз кезегінде киелі қара шаңырақтың «атамыздың қаны мен анамыздың сүтінен» жаралғанын, сондай-ақ әлем көшпенділері мұрасының бірі болып табылатын адамзат мәдениетінің алтын ошағы қазақ киіз үйінің ұлттық ерекшеліктері негізінеде айшықталынуы керек деп санаймыз.
Мысал ретінде Rudolf Vienands жобасында көрсетілген «монғол үлгісіндегі» киіз үйдің орнына Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Қарабұлақ ауылында өз тарапымыздан суретке түсірілген төмендегі фотоны салыстырмалы бірлік ретінде қарастырып көрейік.

Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Қарабұлақ ауылында түсірілген авторлық сурет. mr_kursabaev.yvision.kz
Ұлтымыздың тарихы мен тағдырына тікелей қатысы бар бұл мәселенің бетін ашу барысында біздер зерттеу тақырыбына қажетті ғылыми-зерттеу жұмыстары мен электрондық ресурстар жөнінде мағлұматтар жинастыруды жоспарладық. Қол жеткізілген мағлұматтарды талдай келе төмендегідей материалдарды көпшілік назарына ұсынуды жөн көрдік:
1.Wikipedia.com ғаламдық ғылыми-техникалық ашық энциклопедиялық торабы.
2.Қазақстандық WikiBilim (Р.Кенжеханұлы) ғылыми терминдер һәм анықтамалар жинағы.
3. Академик Әлкей Марғұлан зерттеулері
4. «Шаңырақ» энциклопедиясы
5. mint.gov.kz 6. www.kit.gov.kz)
7. doc.nlrk.kz 8. www.bal-turan.kz 9.http://www.123rf.com/photo_7533759_felt-yurt-such-dwellings-used-nomads-in-10. asia-mongolians-kazakhs-and-drugme.html
10. www.chrisblade.com
11.http://www.google.ru/imgres?q=kazakh+felt+yurt&start
12. nomadshelter.com / nomadger@alaska.net
13. www.buffalomtnyurts.com 14. www.bluemountainyurts.co.nz 15. www.blueridgeyurts.com 16. kathy@blueridgeyurts.com ,sharon@blueridgeyurts.com
17. lfy.ca info@lfy.ca
18. Қазақстан: Ұлттық Энциклопедия, А: 1998
19. Қазақ ССР Энциклопедиясы, А: 1981
20: Болшая Советская Энциклопедия; М: 1976 және т.б мол мағлұматтар һәм көрнекті ғалымдар тұжырымдары мен энциклопедиялық анықтамалар жинақтарын айтуға болады [6-сурет].
Киіз үй туралы Google.com порталындағы фото-видео құжаттар

Көптеген отандық зерттеушілер мен қайраткерлер, атап айтқанда Ә.Марғұлан, М.Әуезов,Қ.Сатпаев, Б.Момышұлы, К.Ақышев, Х.Арғынбаев, Ө.Жәнібеков, Ж.Бабалықұлы, К.Байпақов, С.Кенжеахметов, Ф.Оңғарсынова, С.Ақатаев, А.Сейдімбеков, С.Қалиев, С.Л.Сауытбеков,Т.Жұртбай, С.Тұрғынбек, Ғ.Ақпанбет, Д.Шоқпаров, Қ.Ж.Әмірғазин және басқа ғалымдар мен қаламгерлер еңбектерінде киіз үйдің жұмбақ жаратылысы мен ұлттық қазынамызбен ғажап ұштасқан ғасырлық сабақтастығы һақында салиқалы һәм сындарлы ой әфсанналары көрініс табады. Шынтуайтқа келгенде, зерттеу жұмысымыздың аталмыш бөлігі (зерттеу жұмысымыздың аясына сыймайтын ауқымды проблема болғандықтан) өз алдына археологиялық-этнографиялық, этнологиялық, тарихи-мәдени және әлеуметтік-экономикалық тұрғыда терең талдауды қажет ететін арнайы зерттеу тақырыбы екенін баса айтамыз.

Киіз үй туралы Интернет-конференция материалдары. mr_kursabaev.yvision.kz
Жоғарыда айтып өткеніміздей, жалпы киіз үйдің конструкциясы бір жағынан «қазақ киіз үйі» немесе бізге ұқсас «қырғыз боз үйі», «түрікмен киіз үйі», «ауған киіз үйі», «қалмақ киіз үйі» сияқты дала көшпенділері көне замандарда тұрмыс-тіршілік пен табиғи ортаның ерекшеліктеріне мән берген бұл құнды дүниелерді адамзат перзентінің асыл қазыналарына жатқызуға болады деп болжаған тұжырымымыз «Тұран-Астана» университеті жанынан «Әлем көшпенділері киіз үйлері мен тұрақордалары тарихы» музейінің (мұражайының) ашылуына және «Қазақ даласы әлем номадтары киіз үйлері мен тұрақордаларының атамекені - The Kazakh High Land (Steppe) – the native land of felt dwellings Nomad of the world» тақырыбы бойынша Халықаралық Интернет-конференциясын (Your Vision.kz порталы, 29.01.2013 ) өткізуге мұрындық болды [10]
Қазақтың киіз үйі туралы ғаламдық деңгейде ауқымды зерттеу жүргізген іргелі зерттеушілердің бірі Әлкей Марғұлан болды. Ғұлама бабамыз Мәскеуде басылып шыққан «Казахская юрта и ее убранство» еңбегінде «атамыздың қанымен һәм анамыздың сүтінен» жаралған қазақ киіз үйінің философиясы, мифологиясы, құрылысы мен әлеуметтік-экономикалық маңызы һақында ой таратып, өскелең ұрпағына бағасы жоқ мол мұра қалдырды[7].
Аталмыш уақыттың ішіндегі жинақталған ғылыми-зерттеу, әдеби-шығармашылық және электронды ресурстарға жасаған талдауымыз жалпы киіз үйдің генезисін анықтау, сараптау және салыстырмалы талдау жасау керектігін алға тартып, мынадай алғышарттарды айқындауға ұйытқы болды:
1. Әлем көшпенділері киіз үйлерінің дамуы мен қалыптасуының тарихи-мәдени әфсанналары.
2. Ботай мәдениеті (Қазақстан) әлем номадтары киіз үйлері мен тұрақордаларының (the nomad’s yurt) геомәдени эпицентрі.
3. Көшпенділер киіз үйлері конструкциясының философиялық ғақлияты һәм архитектуралық моделі.
4. Қазақ даласы адамзаттың көне мәдениеті мен өркениеті интеграциясының «Алтын көпірі».
5. Дәстүрлі қазақ киіз үйі және оның сән-салтанаты һәм әбзелдері.
6. Бесік жыры – ұлт рухы мен зерде-танымының бастауы. Киіз үй Ассоциациялары (жылқы, домбыра, алтыбақан, адалбақан, ішік, шоқпар, кілем, жайлау,ошақ, қамшы, сәукеле, отбасы, ұлттық тағам т.б)
7. Киізүйтану пәні – ұлттық тәлім һәм тағылым шамшырағы.
8. Отандық және шет елдік ғалымдар еңбектеріндегі киізүйтану (yurtology) мәселелері.
9. Әлем көшпенділері киіз үйлері мен тұрақордалары тарихы Музейі – халықаралық туристік бизнес және өлкетану объектісі.
10. Көшпенділер киіз үйі – жасыл технология эталоны.
11. Әлем номадтары киіз үйлерінің түрлері мен конструкциясы (қазақ, қырғыз, монғол,өзбек, түрікмен, ауған, тәжік, венгр, үнді, қытай, Америка үндістері, қалмақ, бурят, башқұрт, ноғай, татар, ұйғыр, эскимос, гурон, ацтек, курайш т.б).
12. «Yurt» терминінің зерттеу объектісі ретінде әлемдік глобальдік ғылыми-техникалық ақпарат ресурстарындағы қолданыс аясы мен проблемалары.
13. Әлем көшпенділері киіз үйлері һақында аңыздар, мифологиялар, ертегілер, өлеңдер, жырлар, мақал-мәтелдер һәм фольклорлық мұралар.
14. «Әлем номадтары киіз үйлері» Энциклопедиясы – көне данышпандық арнасының алтын діңгегі.
15.Еуразия даласы – жаһандық киіз үй туризмі индустриясының алтын бесігі.
16. Киіз үйдің дүниежүзі құрлықтарында таралуының (Еуразия, Америка, Африка, Австралия) географиялық ареалдары.
17. Киіз үй жөнінде заңнамалық құжаттардың реттелуі және халықаралық келісімдер.
18. Әлем көшпенділері киіз үйлері мен тұрақордалары – халықаралық туристік бизнес объектісі.
19. Киіз үй туризмін дамыту барысындағы бизнес-жоспар.
20. Киіз үй және тұрақордалар конструкциясының биологиялық һәм эргономикалық ерекшеліктері.



Конференция жұмысының тақырыпқа және халықаралық талапқа сай таңдап алу көпшілік тарапынан сын-пікірлер мен ұсыныстар жинастыру жұмысын жүргізуді қажет етті. Бұл жағдайда «Facebook» сайты арқылы «Kazakh yurt» атты арнайы коммуникациялық парақ ашылды. Бұл үрдісті мемлекеттік деңгейде іске асырылып жатқан «E-Learning» бағдарламасы аясында ұйымдастыруға болады [16].

Конференция туралы «Google» сайтындағы мәліметтер. mr_kursabaev.yvision.kz
Енді жалпы киіз үйдің мәдени-тарихнамалық рухани-философиялық, әлеуметтік-экономикалық һәм туристік-археологиялық мәселелеріне тоқталайық. Бір қуантарлығы Wikipedia.com ғаламдық ғылыми-техникалық ашық энциклопедиялық торабы киіз тақырыбы бойынша осы уақытқа дейін іргелі зерттеулер жинағына кіретін оқулықтарға кітаптарға назар аудара отырып баяндағаны өте дұрыс бастама деуге саяды [11], [12], [13].
Онда мынадай мәліметтер бар. «Киіз үй — Орталық және Орта Азия халықтарының негізгі баспанасы; Орталық және Орта Азия халықтарының көшпелі тұрғын үйі. Ол — көшпенділердің тез жығып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға ыңғайлы үйі.

Wikipedia.org порталындағы қазақ тіліндегі мағлұматтар.

Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең бірінші сәулеттік қүрылыс.Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын.Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады.Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр.
Шаңырақ. Киiз үйдегi кеңiстiк — қазақ дүниетанымының тоғысқан жерi.Осында адам дүниеге келедi, үйленедi және соңғы сапарға аттанады.Яғни адамның түздегi тiршiлiгiн қоспағандағы өмiрi осында өтедi.Киiз үй — ғаламның моделi.Бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет ретiнде қарастырсақ, киiз үй баспана ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй рухтардан қорғайтын киелi орын. Қазақ үйдiң киесi шаңырақтан бастау алады.Шаңырақ — қасиеттi. Шаңырақ — күннiң символы. Шаңырақ көтерiлiп жатқанда ешкiм сөйлемейдi. Өйткенi ұлы iс атқарылып жатқанда үнсiздiк орнауы тиiс. «Жетi уық шаншылғанша жетесiз ғана сөйлейдi» деген сөз осының дәлелi. Шаңырақтың төрт күлдiреуiшi— төрт тарапты бiлдiредi. Уықтарды күннiң шашырандысы деп ұғыңыз.Ертеректе шаңыраққа үрлеген қарын байлап қоятын болған. Оның мәнiсi, құт құйылады деп есептеген.
Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ — адамның оты. Шаңырақтың үстiнде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды.
Есiк пен төр. Киiз үйдiң есiгi әдетте шығысқа қаратылады. Бұл — күннiң сәулесi үйге бiрiншi түссiн дегендi бiлдiредi.Есiкке қарама-қарсы бетте — төр. Төрдегi адам есiкке қарап отырады. Егер ол малдас құрып отырса, оның әкесi жоқ деп есептеңiз. Әкесi тiрi адам малдас құрмайды. Отырудың өзiнiң осындай таңбалық мәнi бар.Төрдегi адам төрелiк айтады. Төрге ақ пен қара түстi сырмақ төселедi. Мәнiсi, төр — ақ пен қараның ара жiгiн ажырата алатын адамның орны. Төрде отырып, билiк айтқандар мемлекет билiгiне дейiн көтерiлген.Мұны Орхон-Енисей жазбасындағы «төр» сөзiнiң мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады.Қазақта: «Едiл үйдiң - есiгi, Жайық үйдiң - жапсары, Түркiстан — ұлы төрiмiз» деген сөз бар.Шыңғыс дәуiрiндегi Ақ орда, Көк орда, Алтын орда дегендердiң өзi — кеңейтiлген киiз үйдiң көшiрмесi iспеттi.Сосын төрге қыз бала отырған. Өйткенi, қыз — қонақ. Бабалардан қалған бiр сөз — «Қыз бала — төр иесi, ұл бала — үй иесi».
Керегең кеңболсын, ек iбосағаң тең болсын! Босаға — екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға.Сол жақ босағаға кебеже, саба, мес, күбi т.б. қойылады. Сол жақ босағаға келген дүниенi ғалымдар «құт» категориясымен белгiлейдi. Өйткенi жоғарыдағы аталған ыдыстарға айран, iркiт, қымыз, шұбат т.б. құйылады.Демек сол жақ босаға — әйелдiң символы. Дәл осындай түсiнiк әлемнiң бiрқатар елдерiнде де бар. Ал қазақ шұңғыл ыдысты да әйелдiң символы ретiнде бағалайды. «Аяғын көрiп, асын iш, анасын көрiп, қызын ал» деген мақалдағы «аяқ» осындай мағынасы үшiн де мақалға енген.Сол босағадан кiрген дүние сыртқа шықпайды, қапқа түседi. Қазақ мұны «қапқа түскен — қатындыкi» деп бiр-ақ қайырады.
Ал оң босаға — еркектiң символы. Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдерi, бүркiт т.б. қойылады. Қатты жауын-шашында малдың жас төлiн де оң босағаға кiргiзетiн болған. Оң жақ — аралық меже. Босаға аттап келген келiндi оң жақта қарсы алады. Аяғына «биязы болсын» деп ақсарбастың терiсiн төсейдi. Босағаны пәк болып аттаған бойжеткен аралық межеден өтiп, жанұялық өмiрiн бастайды. Үйленген соң, төсек-орнымен сол жаққа өтедi.Қайтыс болған адамды да қазақ ақ киiзге жатқызып, оң жақтан шығарады. Демек оң жақ бiр әлеуметтiк сатыдан екiншi әлеуметтiк сатыға немесе бiр әлеммен екiншi әлемге өткiзетiн көпiр iспеттес. Олай болса, «Керегең кең болсын, екi босағаң тең болсын!» деген тiлектiң кейiнгi жолдарында әке-шешең аман болсын деген астар жатыр.
Қазан-ошақ. Шаңырақты көтергенде бақанның екiншi ұшы тиген жерге, яғни үйдiң дәл ортасына ошақ орналасады.Ошақ орналасқан соң, қазан асылады. Ал қазан асылған соң мiндеттi түрде оған бiрдеме құйылуы керек. Қазанның бос тұруы жаман ырымға саналады. Құт деген түсiнiктi сарқа құйыпалатын символдың басы осы — қазан. Оның бiзге жеткен керемет үлгiсi — Түркiстандағы Тайқазан. Қазақтың қазанды қатын-баламен бiрге атайтыны да осыдан келiп шығады. Қайда көшсе де қазанын тастамайтын ғұрып бүгiнгi күнге дейiн жалғасып келедi.Қазанды татулықтың белгiсi ретiнде де мансұқтайтын аңыздар бар. Оның бiрi: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ерiтiлiп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды береке-бiрлiктiң символы ретiнде де таниды.
Бақан, адалбақан. Бақан да еркектiң символы. Бақанды әйел адам ұстамайды. Бақан әлемдi тiреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөлi бұдан да жоғары. Төсек-орнымен сол жаққа шыққан ерлi-зайыптылар жастары өсе келе төрге бiр табан жақындаса, адалбақанға екi табан жақындайды.
Адалбақан — әлем ағашының символы. Әлем ағашы, әлем бәйтерегi дегенiңiз — Ертөстiк ертегiсiнде айтылатын, самұрық құс қонатын, арғы әлем мен бергi әлемдi жалғастырған ғажайып ағаш. Адалбақанға жақындаған адам — адалдыққа жақындаған адам. Дәл осы жастағылардың денсаулығы сыр берiп, жаны күйзелгенде «Төрiмнен көрiм жақын» деп қиналатыны да бар.
Табалдырықты баспа! Ертедегi түсiнiк бойынша, әлем үш сатыдан тұрады. Аспан — рухтар мекенi. Ондағы адамдар белбеудi басынан байласа, жердегiлер белiнен, ал төмендегiлер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендегi әлеммен байланысқа түсiретiн мәнге ие.Мысалы, ертеректе шала-жансар туылып, өлiп қалған малдың төлiн табалдырықтың астына көметiн болған. Түсiктi де сөйткен. «Табалдырықты баспа!» дейтiн тыйымның шығу себебi, мiне, осымен байланысты.Оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды домдау үшiн табалдырықтың астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын болған. Себеп, арғы әлем мен бергi әлемнiң арасындағы қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды байлап тастады дейтiн түсiнiк» деген сөздер шын мәнісінде киіз жайында мол ақпарат алуға көмек көрсетеді [15].
Қайсыбір еңбектер күрделі ойларды сұлбалау барысында осы аталған «ата-бабалар тілінен» ауытқымай мәнді де, мазмұнды түсінік беруге тырысқан [14].

«Бал-Тұран» Сайтындағы мағлұматтар өте тартымды. www.bal-turan.kz
Жоғарыда көрсетілгендей «Бал-Тұран» сайтындағы материалдар бір-бірімен ұқсас екені байқалады. Онда келісі мәтінде жазылған: «Киіз үй. Киіз үй көптеген көшпелі халықтардың негізгі баспанасы болған.Қазақ халқы да киіз үйді сан мыңдаған жылдар бойы өзінің төл баспанасы етіп келді.Киіз үйдің құрылысы бірнеше бөліктерден тұрады.Киіз үйдің сыртқы бейнесі Киіз үй кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық, табалдырық, маңдайша, таяныш секілді негізгі бөліктерден тұрады. Ал керегенің өзінің көптеген атаулары бар: керегенің қанаты (төрт, бес, алты, сегіз, тоғыз, он, он екі қанат), керегенің басы, қасы, көзі, сағанағы, аяғы, иегі, көгі. сол сияқты шағырақтың, уықтың, әр бөліктерінің көптеген атаулары болады. Бұларды киіз үйдің сүйегі дейді.
Үйдің сүйегін сәмбі талынан жасайды.Халық сәмбі талын сыр талы, қайыр талы, боз тал деп те атайды.Үйдің сүйегін жасайтын шеберді “үйші” дейді. Киіз үйді сыртқы көрінісіне, келбеті мен көлеміне қарай ақ үй, боз үй, қоңыр үй т.б. аттарымен атайды.Киіз үйлердің бұлай аталуы оның сыртынан жабатын киізіне тікелей байланысты.Мұндай жапқышты халықта “туырлық” деп атайды.Туырлықты киіз үй сүйегіне лайықтап құрастырып дайындайды. Киіз үйдің туырлығы бірыңғай ақ қойдың жүнінен басылған киізден жасалса оны “ақ үй”, қоңыр жүннен басылған киізден жасалса “қоңыр үй” деп атайды.
Шаңырақ – киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі.Оның пішіні күмбез тәріздес, ол уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады.шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады: Шаңырақ 1 – тоғын, ол шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. 2 – күлдіреуіш. Сәмбі талынан иіліп жасалады.Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады. 3 – беріктік. Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. 4 – шаңырақтың көзі. Оған уықтың қаламы кіріп тұрады.Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.

Киіз үй туралы шет елдік (ағылшын тіліндегі) басылымдардағы мағлұматтар www.google.ru

Киіз үй керегесі. Керегені құрайтын әрбір ағашты «желі» дейді. Желінің ең ұзынын керегенің «ерісі» (3) деп, одан қысқалауын «балашық» (2), ең кішісін «сағанақ» (1) деп атайды.Сонда бір қанат кереге 14 ерістен, 9 балашықтан, 9 сағанақтан құралады. Желілердің қиылысқанынан пайда болған торды «көз» деп атайды.Ал оны көлеміне қарай «желкөз», «торкөз» деп екі түрге бөледі.
Уық кереге мен шаңырақты жалғастырып тұрады.Киіз үйдің кеңдігі керегесіне, ал биіктігі уықтың ұзындығы мен қысқалығына байланысты болады.Уық саны үйге жайылатын кереге басының санына тең.Оған қосымша сықырлауық есіктің үстіне байланатын қысқалау келген 4-5 маңдай уық болады.Онын ұзындығы есіктің биіктігіне байланысты.Иілген уықтың бойында бірнеше атаулы бөліктер бар.Уықтың керегеге байланатын ұшын «доғалай» (1) дейді.Доғалайды тесіп, қайыстан уықбау (5) тағады.Уықтың иілген жерін иығы (2) дейді.Шаңырақ пен иықтың арасын уықтың қары (3) деп атайды.Ал шаңырақтың көзіне қадайтын ұшын қаламы (4) деп атайды, оны төрт қырлы етіп ұштауды қаламдау дейді, ал уықбау жіптен есіледі.Уықтың иінінің ішкі бетін шеберлер бедерлеп өрнек салады немесе арнайы өрнектелген сүйек жапсырады.
Киіз үй есігі Киіз үйдің ағаш есігін сықырлауық дейді. Ол киіз үйдің ішіне қарай ашылады.Есік бірнеше бөліктен тұрады. Олар: маңдайша, екі босаға, табалдырық пен екі жақтау. Киіз үйдің есігі – «Сықырлауық» Киіз үй есігінің құрылысы: 1-маңдайша; 2-босаға; 3 -сықырлауық; 4-жақтау; 5-табалдырық. Сықырлауықты тақтайдан жасайды.Шеберлер киіз үйді сәулетіне қарай оюлы өрнектермен, өрнектелген сүйекпен жапсырмалап әшекейлейді. Сықырлауықты әшекейлеуге «қошқармүйіз», «түйемойын», «дөңгелек жапырақшалар», «түйетабан», «шырмауық» сияқты бедер-өрнектер қолданылады. Бедерлі шегелермен, желіммен сүйекті жапсырмалайды. Киіз үйдің сүйегі: 1 – кереге, 2 – уық, 3 – шаңырақ, 4 – сықырлауық.» , деп аяқталады [14].

Түркімен һәм қазақ үйі туралы мағлұмат. en.wikipedia.org

Қарап отырсақ, аталмыш тақырыпқа қалам тартқан еңбектердің ерекшелігі тек электронды үлгіде сақталғандығымен байқалады. Келесі назар аударатын мәселе «киіз үй туралы» шет елдік (ағылшын тіліндегі) басылымдардағы мағлұматтар болып табылады.
Электронды ресурстардағы ағылшын тіліндегі мағлұматтар «аударма» түрінде емес, қайта көтерілген мәселенің мән-жайы һақында салиқалы ой қалыптастыруды мақсұт еткені байқалады. Тіпті, тек қазақ үйі ғана емес, сонымен қатар басқа халықтардың ата кәсібіне айналған мәдени мұра үлгісі ретінде түсінік беруге тырысатыны байқалады.
Біздің зерттеу тақырыбымызға қатысты бірқатар дүниелердің сандық технология форматында сипат алуы, ол мәселенің болашақтағы перспективалық мүмкіндіктерін көрсетеді. Мәселен, төмендегі монитордағы «Yurt forum» бағыты дәстүрлі және «On line» режимінде аталған сала бойынша ғаламдық масштабта ғылыми-практикалық конференция ұйымдастыруды басты назарға қойған.
«Yurt forum» бағыты бойынша дәстүрлі және «On line» режиміндегі іс-шаралар

Аталған сайттағы ағылшын тілінде баяндалаған «A yurt is a portable, bent wood-framed dwelling structure traditionally used by nomads in the steppes of Central Asia. The structure comprises a crown or compression wheel (tüýnük) usually steam bent, supported by roof ribs which are bent down at the end where they meet the lattice wall (again steam bent). The top of the wall is prevented from spreading by means of a tension band which opposes the force of the roof ribs. The structure is usually covered by layers of fabric and sheep's wool felt for insulation and weatherproofing. Yurt - originally from a Turkic word referring to the imprint left in the ground by a moved yurt, and by extension, sometimes a person's homeland, kinsmen, or feudal appanage. The term came to be used in reference to the physical tent-like dwellings only in other languages. In modern Turkish the word "yurt" is used as the synonym of homeland or a dormitory. In Russian the structure is called "yurta" (юрта), whence the word came into English.
Jurta is what Hungarians whose origins are in Central Asia use for Yurt. киізүй (transliterated: kïiz üy) – the Kazakh word, and means "felt house". бозүй (transliterated: boz üy) - the Kyrgyz term is meaning "grey house", because of the color of the felt. Аk öý and gara öý - In Turkmen the term is both literally "white house" and "black house", depending on its luxury and elegance.Гэр (transliterated: ger) - in Mongolian simply means "home". "Kherga"/"Jirga" - Afghans call them . "Kheymah" (خیمه) is the word for a yurt or a tent like dwelling in Pakistan, from the Urdu (and Persian) :خیمه In Persian yurt is called xeyme (خیمه), in Tajik the names are yurt, xona-i siyoh, xayma (юрт, хонаисиёҳ, хайма).
Traditional yurts consist of an expanding wooden circular frame carrying a felt cover. The felt is made from the wool of the flocks of sheep that accompany the pastoralists. The timber to make the external structure is not to be found on the treeless steppes, and must be obtained by trade in the valleys below.
The frame consists of one or more expanding lattice wall-sections, a door-frame, bent roof poles and a crown. The Mongolian Ger has one or more columns to support the crown and straight roof poles. The (self-supporting) wood frame is covered with pieces of felt. Depending on availability, the felt is additionally covered with canvas and/or sun-covers. The frame is held together with one or more ropes or ribbons. The structure is kept under compression by the weight of the covers, sometimes supplemented by a heavy weight hung from the center of the roof. They vary with different sizes, and relative weight. The traditional decoration within a yurt is primarily pattern based. These patterns are generally not according to taste, but are derived from sacred ornaments with certain symbolism. Symbols representing strength are among the most common, including the khas (swastika) and four powerful beasts (lion, tiger, garuda and dragon), as well as stylized representations of the five elements (fire, water, earth, metal, and wood), considered to be the fundamental, unchanging elements of the cosmos. Such patterns are commonly used in the home with the belief that they will bring strength and offer protection.
Repeating geometric patterns are also widely used. The most widespread geometric pattern is the continuous hammer or walking pattern (alkhan khee). Commonly used as a border decoration it represents unending strength and constant movement. Another common pattern is the ulzii which as a symbol of long life and happiness. The khamar ugalz (nose pattern) and ever ugalz (horn pattern) are derived from the shape of the animal's nose and horns, and are the oldest traditional patterns. All patterns can be found among not only the yurts themselves, but also on embroidery, furniture, books, clothing, doors, and other objects.
The wooden crown of the yurt (Mongolian: тооно, [tɔːn]; Kazakh: шаңырақ [ʃɑɴərɑ́q]; Kyrgyz: түндүк [tyndýk]; Turkmen: tüýnük) is itself emblematic in many Central Asian cultures. In old Kazakh communities, the yurt itself would often be repaired and rebuilt, but the shangrak would remain intact, passed from father to son upon the father's death. A family's length of heritage could be measured by the accumulation of stains on the shangrak from decades of smoke passing through it. A stylized version of the crown is in the center of the coat of arms of Kazakhstan, and forms the main image on the flag of Kyrgyzstan Today the yurt is seen as a nationalistic symbol among many Central Asian groups, and as such, yurts may be used as cafés (especially those specialising in traditional food), museums (especially relating to national culture), and souvenir shops.Buddhist symbol dharmachakra is represented by the khorlo (Tib: འཀོར་ལོ།) toono. Other Buddhist symbols--khadag (Tib: ཁ་བཏགས་) hangs from the toono and dpaljibeu (Tib: དཔལ་གྱི་བེའུ) is present on the stove.
The design of the Mongolian Ger developed from its ancient simple forms to actively integrate with Buddhist culture. The crown—toono adopted the shape of Dharmachakra. The earlier style of toono, nowadays more readily found in Central Asian yurts, is called in Mongolia "sarkhinag toono" while the toono representing Buddhist dharmachakra is called "khorlo" (Tibetan འཀོར་ལོ།) toono. Also the shapes, colors and ornaments of the wooden elements—toono, pillars and poles of the Mongolian yurt are in accord with the artistic style found in Buddhist monasteries of Mongolia. Such yurts are called "uyangiin ger" -- literally meaning "home of lyrics" or "home of melodies"» аталмыш тұжырымдар мен түсініктер жоғарыда айтылып өткен (қазақ киіз үйінің конструкциясы, мифологиясы, әбзел-жабдықтары т.б) мағлұматтардан өзгеше екенін байқаймыз. Дегенмен, осы айтылған мағлұматтарды зерттеушілер еңбектері (Ә.Марғұлан, А.Құралұлы, Ө.Жәнібеков т.б) тұрғысынан қайта саралап, жүйелі һәм қонымды анықтама жасаған дұрыс деп санаймыз [15].
Демек, киіз үй жөніндегі мағлұматтарды қайта зерделеуда біздер, ғылыми-зерттеу жұмыстары мен монографиялық еңбектерді талдау һәм пайдалану барысында Интерент ресурстарды қоса қамтығанымыз орынды деп санаймыз. Оған төмендегі электронды ақпарат ресурстары дәнекер бола алады.
Киіз үйдің Ұлы дала көшпенділерінің әлемде теңдесі жоқ адамзат перзентінің материалдық мұрасы екені және оның адам мен табиғаи арасындағы ерекше байланысы негізінде гармониялық сипатта табиғи тұрғыда пайда болған «ғажайып үйдің» қайталанбас үлгісін 1960 жылдары Еуропа және Америка құрлығына таратушы түңғыш энтузиаст-саяхатшылар William Coperthwaite пен William O Douglas мырзалардың Орта Азия мен Моңғолия территорияларына «National Geographic» жобасы құрамында қағазға түсіріп, кейін қалың жұртшылыққа таратқаны киіз жөніндегі көзқарастың ғаламдық масштабта өрбуіне ұйытқы болды [15].
Көшпенділер киіз үйінің Моңғолияда (Будда қонысы) мен Коларадо штатындағы (АҚШ) үлгілері.

Аталмыш кезең «киіз үй туризмі» идеясының әлемдік деңгейдегі бастауы болды десе болады. Көне дәуірден бері көшпенділер ғұмырының нәрі мен сәні, қорғаны мен киелі шаңырағы, дәстүрі мен тотемдік тұғыры, салтанаты мен таным жауһары болып келген асыл мұраның алыс және жақын шет елдерге таралуы барысында, өкінішке орай дәл өзінің табиғи қайталанбас сұлулығы мен жасампаздық қасиеті мен бояуын сақтай алмай, көп жағдайда бұрмаланып, өзгеше үлгіде таралды және пайдаланылды. Осы тұс бөлек зерттеуді қажет етеді.
Киіз үй туризмін дамыту – осы сала бойынша толыққанды ғылыми-зерттеу жұмыстары һаһында мол мағлұматтар жинастыруды, оны жүйелі тұрғыда саралауды қажет етеді.

Lloyd Kahn, Shelter, USA, Amazon.com

Бұл орайда «Yurt forum» тақырыбы бойынша бірқатар ауқымды зерттеулер жүргізіліп, оның Ұлы Дала көшпенділерінің (номадтары) әлемде теңдесі жоқ материалдық мәдениет қазынасы екені айтылып, өз кезегінде Еуропа және басқа құрлықтарда таралуы, туризм индустриясы саласында қолданылуы жөнінде мағлұматтар жинастырылған.
Десе де, көптеген елдерде (Америка, Канада, Австралия, Ұлыбритания т.б) киіз үй конструкциясы негізінде оның уықтары мен керегелерін, шаңырағы мен киізінің орнына темірден құрастырылып, су өтпейтін брезент материалмен қапталып, көп мөлшерде шығарылатын арнайы кәсіпорындардың салынуы туралы мағлұматтар көбірек қамтылғанын байқаймыз. Бұл орайда киіз үйдің барлық элементтері жоғарыда аталып өткендей тек қана ағаш пен киіз бөліктерінен құастырылатын ескерсек, біздің шет елдік әріптестеріміз ата-бабамыздың асыл мұрасын қаншалықты қиянат келтіріп отырғанын сезінеміз.

Қызылорда облысы, Жаңақорған ауылы, Қандөз ауылындағы «Киіз үй жасау» шеберханасы, 5.05.2013, kaztrk.kz

Киіз үйдің керегесі адам клеткаларына, шаңырақтың күнге, уықтардың күн сәулесіне ұқсайтыны өз алдына күрделі философиялық ұғым екенін жадымызда ұстап, өз кезегінде ағаш бөлігінің күн сәулесінен нұрланып, су мен киелі топырақтың нәрінен нұрланып, Жер, Адам және Ғарыш тұтастығын бір шаңырақтың ішінде бейнелей білген адамзат перзентінің ғажап туындысы деп бағалауымыз басқа айтарымыз жоқ. Тек осындай технология негізінде жасалған киіз үйдің ішінде адам жанын масайратар, шөлін басып, шаршағанын ұмыттыратын рекреациялық тұтастықты адам игілігіне жұмсау жаратылыс заңдылықтарымен ұштаспақ. Киіз үй немесе көшпенділер тұрақордасы мүмкіндіктерін қол жеткізілген зерттеу жұмыстары негізінде жан-жақты (математикалық моделдеу, сандық технология графикасы, компьютерлік жобалау, геоақпарттық талдау, тарихи-мәдение тұрғыда саралау және архитектуралық тұрғыда қайта зерделеу т.б) талдау жасап, бүгінгі таңдағы қолжетімді мағлұматтар арқылы әлем жұртшылығына объективті тұрғыда ғылыми бағасын беру ісін қолға алу керек.

Халық қаһарманы, қазақтың түңғыш ғарышкері Тоқтар Оңғарбайұлы киіз үй конструкциясындағы аэродинамикалық өлшемдер һақында өз ойымен бөлісуде. turan-astana.kz

Еуразия даласын мекендеген ата-бабаларымыз алуан түрлі табиғат құбылыстары мен жер бедері, қоршаған ортадағы биологиялық және геологиялық құндылықтарды қорғау мен сақтауда мыңдаған ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесінің ғажайып үлгісі киіз үйдің аэродинамикалық өлшемдер талабына да сай сұлбаланғаны әлемдік деңгейдегі ғылыми жаңалық деп атауға болады. Қазақтың тұңғыш ғарышкері Тоқтар Әубәкіровтың пайымдауынша, киіз үйдің басқа этностар ойлап тапқан (ағаштардың айқастырыла орналасуы, орта тұста діңгектің орналасуы, ағаш тіреуіштер т.б) тұрақордалардан ерекшелігі қатты дауыл немесе жоғарғы балдық горизонталь бағыттағы жел күшіне төтеп беруі – жалпы киіз үй конструкциясындағы аэродинамикалық өлшемдердің дәлме-дәл орын алғанынан деп топшылайды.

Ботай қонысындағы тұңғыш киіз үй реконструкциясы (В.ФЗайберт), koksheacademy.kz

Энеолит заманы жәдігері Ботай қонысында (Солтүстік Қазақстан) табылған алғашқы адамдар тұрақордасы халық тұрмысындағы «Жер-төле» ұғымына жақын. Жоғарыда есімдер аталған ғалымдар еңбектері бойынша (domestication in the Eneolithic Botai Culture of Kazakhstan, dating to about 3500 B.C.E,http://www.reading.ac.uk/archaeology/about/staff/r-bendrey.aspx) және аталмыш мәселені ғаламдық деңгейге көтерген ғалымдардың www.sciencemag.org (The Earliest Horse Harnessing and Milking. Alan K. Outram,Natalie A. Stear,Robin Bendrey,Sandra Olsen,Alexei Kasparov,Victor Zaibert, Nick Thorpe, Richard P. Evershed) деректеріне сүйене отырып жылқының қолға тұңғыш үйретілгені мен қымызды ашыту технологиясын әлемде алғаш ойлап тапқан ботайлықтар болса, онда олар қайдай үйде тұрды деген заңды сұрақ туындайды.
www.cleversite.narod.ru Қазақ даласындағы Андрон (Беғазы-Дәндібай) мәдениеті тұсындағы көшпенділер киіз үйлерінің дамуы мен қалыптасу тарихы www.tatforum.info

Қалай десек те, біздер қазақ даласының әлемдегі киіз конструкциясын тұңғыш сұлбалаған «Алтын мекен» деп айтуымызға болатын жәдігерлер табылуда. Ең қуаныштысы, бұл мәселеге 1961-1971 жылдары ұлы ғалымдарымыз академиктер Қаныш Сатпаев пен Әлкей Марғұлан аса зор назар аударғаны байқалады. Демек, қазақ даласы – әлемдегі көшпенді халықтар киіз үйлерінің (тұрақордаларының) мекені екеніне дау жоқ. Бұл жерде Ботай мәдениеті мен Беғазы-Дәндібай мәдениеті арасындағы тарихи сабақтастықты қайыра зерделеу болашақ зерттеушілер тарапынан тиісті бағасын алғаны абзал демекпіз.

Гередот жоғары баға берген Сақтар мен ғұндар мекен еткен киіз үйдің классикалық үлгісі. www.tatforum.info
Таң қаларлық жағдай. Киіз үйдің қоғамдық формацияның қай кезеңінде болмасын өзінің практикалық мәнділігін, тарихи-мәдени құндылығын және дәстүрлік сабақтастығын (табиғат пен адам арасындағы изгілік байланыс) сол қалпында сақтай білуі керемет дүние. Киіз үйдің қыста жылы, жазда салқын болуы, жаугершілік қорған қамалы, сондай-ақ әлеуметтік ортадағы салт-сана мен қауымдастық ерекшеліктеріне қарай бірнеше категорияға бөлінуі (Ақ орда, Хан орда, 60 қанат, 6 қанат, лашық, жертөле), тұрмыс мәдениеті мен әдет-ғұрыптарға, діни дәстүрлер мен ырым-тыйымдарға байланысты (құдайы қонаққа, моншаға, дәлізге, ас-тағам, сауыт-сайман, жөн-жоралғы, өлім-жітім, құда-жекжат, дос-жаран, ойын-сауық, әйелдер мен ерлерге арналған Киіз үйлер т.б) әр түрлі болуы адам мен қоршаған орта арасындағы шынайы гуманизм миссиясын атқарып келгенін көрсетеді.


«Виннету – Аппачи ұлы» атты фильмнен көрініс

Киіз үй Отаны туралы мәселеге тек қазақ, монғол, қырғыз, өзбек, ауған, тәжік, пәкістан (урду, хинди), түркімен, бурят, тыва, қалмақ этностарымен қатар Солтүстік Америка және Канада эскимостары мен Ресей территориясындағы якуттардың тікелей қатысы бар. Екі этнос және оған дәстүрі мен мәдениеті жағынан туыс болып келетін басқа көшпенді және жартылай көшпенді халықтар ұзақ ғасырлар бойы қоршаған ортаның ерекшеліктері мен климатына назар аударып, тұрмыс салт пен қоғамдық қажетіліктерді жаратылыстану қағидасы негізінде қалыптастыруды көздеді.

Аппачи тайпалары ойлап тапқан жергілікті жерде өзін-өзі бағдарлау белгілері мен бағдар Әліппесі. en.wikipedia.org
Канадалық жазушы Ernest Seton Thomson (1860-7928) американдық скаут балаларына арнаған «Wild Animals I Have Known (1898» drawing from The Book of Woodcraft and Indian Lore, Doubleday (1912) page from Sign Talk of the Indians, Doubleday (1918) еңбектерінде үндіс тайпаларының табиғат құбылыстарын бақылау өнерін насихаттауда (орман ішінде бағдарлау, төрт құбыла бойынша өзін-өзі бағдарлау, арқанды күрмеп байлау, аңдар мен құстардың дауысын ажырату т.б) үлкен еңбек атқарды. Мұндай қызықты әрі тәрбиелік мәні зор деректерді балалар туризмі мен өлкетану жұмыстарында кеңінен пайдаланған жөн.

Саха-Якутия жеріндегі көшпенділер тұрақордасы әлі күнге дейін өзінің маңыздылығын жоғалтпаған.

Солтүстік Америка және Канада эскимостарының арғы ата-бабалары Аппачи тайпалары ерте заманда Беринг бұғазы арқылы (мұз ерімей тұрғанда) бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болған. Оның жарқын көрністерінің бірі – олардың тұрақордаларының (шалаш. Күрке, шатыр, Shelter) ұқсастығы. Сол себепті, түркітектес этностарға жататын Саха-Якут халқы да әлем көшпенділері киіз үйлерінің конструкциясын алғаш жасаған жәнеойлап тапқан этностар болып табылуы әбден мүмкін. Бұл жердегі мақсатымыз қай халықтың киіз үйді ең алғаш ойлап тапқаны һақында ой-пікірді бір-біріне қарсы қойып таластыру емес, керісінше қай этнос аталмыш ұлы қазынаны қиын да сұрапыл ұзақ ғасырлар тезінен қалай аман сақтап қалғаны, оның Ұлы Дала мәдениетінің әлемдік өркениетке қосқан зор үлесінің қалың жұртшылық тарапынан оң бағасын алуына мүмкіндік жасағаны және басқа да айтулы жетістіктері мен ерліктері жайында паш ету екенін жеткіземіз.

Киіз үй Ассоциациясы – халықаралық туризм қазынасы. www.tatforum.info
Кез келген киіз үйдің орналасуы мен халық игілігіне айналуы – аса күрделі құбылыс. Оның ішінде аса маңызды орын алатын дүние жалпы Киіз үйдің Ассоциативтік (кешендік) қасиеті. Оның негізгі белгілеріне ұлттық қолөнер, төрт түлік мал, салт-дәстүр, ұлттық тағам, зергерлік және әшекейлік бұйымдар, ұлттық киім, ас беру рәсімі, той-томалақ, өлім-жітім, ойын-сауық, Наурыз мейрамы, батырлар қару-жарақтары мен тұрман-әбзелдері, әйелдерге арналған заттар және басқа тарихи-мәдениғ діни-рухани, әлеуметтік-экономикалық, аңшылық-саятшылық, этнопедагогикалық және этнопсихологиялық құндылытарды жатқызуға болады. Аталған көріністер киіз үй туризмін қай мемлекетте, қай құрлықта болмасын ұйымдастыру барысында, аталмыш Ассоциативтік ерекшеліктерге назар аударған жөн. Мысалы, киіз үйге дейін қонақты аттың немесе түйенің үстіне отырғызып, жеткізіп, оны күтіп алу барысында ұлттық тағамдардан дәм татуына, зергерлік бұйымдарды тамашалауға және бүркітті баулу өнерімен қанық болуына барынша жағдай туғызған абзал.

Киіз үй туристердің рекреациялық мүмкіндіктерін толық қанағаттандыратын мекен.. tatforum.info
Киіз Ассоциациясының ішінде ерекше атап өтетін көрініс – ол қонақтарға ас беру рәсімі. Қазандық киіз үйдің дәл ортасында орналасуы, ас мәзірін дайындау кезінде «мал тезегін» қауірсіз және қалдықсыз отын энергиясы ретінде пайдалануы біріншіден астың дәмін келтірсе, екіншіден үйдің ішін жылытады. Мал тезегі «қалдықсыз технология» нысаны ретінде көрініс тапса, оның қуатынан қайнаған судың құрамы, еттің дәмі де адам денсаулығын марқайтар өзгеше болып келетіні ақиқат. Қонақтарды немесе туристерді күту барысында халқымыздың «қонақжайлылық» дәстүрін естен шығармаған жөн.

Ағаш – киіз үйдің сәнін келтіретін табиғат сыйы мен ата-бабаларымыздың ғажап мұрасы www.heritagenet.unesco.kz
Қонақтарды (туристерді) қарсы алу барысында жоғарыда айтылған Солтүстік Америка, Австралия т.б жерлерде арнайы кәсіпорын дайындап шығарған (киіз орнына брезент материал, шаңырық пен керегелер орнына темір сырықтар т.б) шаңырақта емес, мына суретте көрсетілген (қайың мен сәмбі талынан жасалған) шынайы қазақи киіз үйдің ішінде, ата-баба салтымен ерекше жағдайда қызмет еткен жөн.

Киіз үй конструкциясының заманауи графикалық дизайны tg-arc.com

Адам денсаулығына киіз үйдің зиянды әсері бар деген пікір кездеспейді. Ендеше, оның мұндай ғажайып ерекшеліктері мен жасалу технологиясын сақтай отыра жастар арасында арнайы жиындар, ғылыми жобалар сайысы және басқа тарихи-мәдени маңызы бар шараларды қолға алған абзал. Бұл ретте, киіз үйдің ішінде тынығуды, дем алып денсаулығын шыңдауды мақсат еткен қонақтарға жалпы киіз үйдің пайда болу тарихы мен мыңғасырлық кереметі жөнінде танымдық-тағылымдық шаралар (оқулықтар мен ғылыми зерттеулермен танысу, конференция, элетрондық оқу құралдары, анимациялық фильмдер мен деректі видеоматериалдарды пайдалану, мұражай ашу т.б) ұдайы өткізіп отырған жөн.

Киіз үйге ұқсайтын нысандар Африка құрлығында кездеседі. tatforum.info
Киіз үй тарихы жөнінде шет елдік қонақтарға мағлұматтар беру барысында «Әлем көшпенділері тұрақордаларының мұражайы» тақырыбында арнайы ғылыми-шығармашылық жұмыстра жүргізу керек. Бұл орайда Астанада 2017 жылы өтетеін Дүниежүзілік «EXPO 2017 Astana» көрмесі қарсаңында «Ұлы Дала даңқы» Мұражай ашуды қолға алған Республикалық «Ұлы Дала қырандары» ұйымына (Марат Нәбиев, Сәдібек Түгел) жер-жерден қолқабыс тигізіп, қол ұшын созған жөн. Жоспар бойынша аталмыш Мұражайда әлем көшпенділері киіз үйлері мен тұрақордалары тарихы жайлы мол мағлұмат беретін арнайы бөлім ашылса, нұр үстіне нұр болар еді деп сенеміз.

«Тұран-Астана» университетінің студенті Э.Т.Дауменованың (жетекші М.С.Балтабаев) туындысы.

Қазақ киіз үйінің әлемде теңдесі жоқ ерекшелігі ХХІ ғасыр жастарының назарынан тыс қалған емес.оған «EXPO 2017 Astana» Көрмесінің ғимаратын сұлбалау барысында жалпы кешеннің архитектуралық шешімі «Көшпенділер киіз үйі идеологиясы» тұрғысынан сомдалғаны байқалады. Бұл өте жақсы ырым және болашағы зор бастама. Сонымен қатар киіз үйдің кереметін тамашалаушы қонақтар ата-баба тұрақордасының бүгінгі таңда қандай өзгерістер мен толықтыруларға ие болғаны турасында мағлұматтар алуына және алмасуларына мүмкіндік жасау керек. Мұндай өзгерістер жөніндегі жетістіктер мен ұсыныстар жоғарыда айтылған материалдарға сүйене отырып,бір жағынан еліміздегі туризм индустриясының дамуына ұйытқы болатын шаралардың көптеп ұйымдастырылуына, екіншіден аталмыш сала бойынша перспективалық және стратегиялық жоспар құру және ғылыми-зерттеу мен сараптамалық-ақпараттық жұмыстардың кешенді жүргізілуіне мемлекет тарапынан қолдау көрсетілу жақтарына мән берілгені ғанибет.
Киіз үй туризмі «киізүйтану» ғылыми-зерттеу және танымдық-шығармашылық жұмыстарымен тығыз байланысты. Киіз үйдің Ассоциациялық кешенді ерекшелігінің бір саласына ұлттық ою-өрнектер жатады. Киізді басу кезінде (қойдың жүнін түту және сабау, оны қаптау, ыстық су құйып таптау технологиялары бөлек зерттеу тақырыбы) оның түсі мен өрнегіне сай халық шеберлері ою-өрнекті мәні мен сәніне және дүниетанымдық құндылығына сйкестендіре отырып киізге орналастыру өнерін ғасырлар көшінен дамытып келеді. Оған қоса кілем мен текемет, сырмақ пен көрпе түстеу, тұскиіз бен қалы кілем сияқты ұлттық өнер туындылары мен ғажайып дүниелер тек шаңырақтың сәнін ғана келтіріп қоймай, халқымыздың әлем этностарынан ерекшелігі мен даралығын танытатын керемет көрініс табатыны да үлкен әңгіме.

Торғай даласындағы қазақ оюына ұқсайтын геоглифтер
(Үш-тоғай жазирасы). Дмитрий Дей mustagclub.ru
Қазақ халқының ою-өрнегі тек ішкі жандүние иірімдерінен ғана бастау алмай, қоршаған орта мен аспан денелері арасындағы байланыс пен табиғат факторларымен тығыз байланыста ұзақ ғасырлар дамып келеді. Ою-өрнектің геоморфты, фитоморфты, орнитоморфты, зооморфты, ихтиоморфты, петроморфты т.б тылсым табиғат құбылыстары мен геологиялық-петроглифтік ескерткіштер әлемімен тоғысуы ғажап дүние. Атап айтқанда, халықтың қолөнер және зергерлік бұйымдар туындыларында «архар-мүйіз», «аққу қанаты», «өсімдік әлемі» және «төрт құбыла» жанрларының көптен кездесуі кездейсоқ дүние деп айта алмайсың.

KursabaevMuhamedrahim THE TASKESKEN’S PETROGLIPHS. Article’s by professor MuhamedrahimKursabaev. mr_kursabaev.yvi.kz
Қазақстанның таулы аймақтарында, мәселен күні бүгінге дейін Ұлттық Археологиялық картаға ілікпеген «Таскескен петроглифтері» таңбаларында таутеке, архар, түйеғ салтатты тас суреттердің 3мың жыл бұрын қашалып, бейнеленген себептерінің бірі «аштықта қорек болған», «суықта пана болған», «кисе киім, жесе тамақ болған» жан-жануар әлеміне деген алғашқы адамдардың ерекше сезімдерінен туындаған мифологиялық-философиялық ой-танымдары десек қателеспейтін шығармыз.

Сарыөзек-талдықорған тасжолындағы ежелгі қарауылтөбелер

Қоршаған ортадағы жердің географиялық орны мен рельефі көшпенділер өмірі һәм тұрмысына айтарлықтай ықпал етеді. Одан киіз үйге ұқсайтын ұсақ шоқылар мен аласа төбелер тек тұрмыс-тіршілік қамы ғана емес, тұрақорда жұртын салу мен құрастырудың негізгі элементі болуы мүмкін деген жорамал жасауға болады. Қалай дегенмен, киіз үй конструкциясын жасамастан бұрын, ата-бабаларымыз ата жұрт тұрақордасының киелі жер топырағы мен тау-тасы һәм өзен-көлі мен ит-құсы ерекшеліктеріне назар аудара отырып игіліктенуді мақсұт еткені анық байқалады.

Балқаш көлі маңындағы Бектау Ата шоқысы

Ата жұрт тұрақордасының киіз үй формасында көрініс табуы табиғи ортадағы рельеф, ландшафт және климаттық ықпалдарға ұшырауы, өз кезегінде ата-баба философиясында ұлттық құндылық ретінде бағалануы арқылы саналы тұрғыда қоғам мен халық игілігіне айналуы ғажап құбылыс. Міне, осы әр адам терең бойлай бермейтін аталмыш танымдық һәм тағылымдық үйлесімділік киіз үйдің тарихын білуге құштар қонақтар мен ғалымдардың назарын өзіне аударғаны абзал. Мәселе, табиғаттың сұрапыл құбылыстары немесе жал-жанды сақтауға арналған күйбің тіршілік пен қызығынан қиыны көп тұрмыс-салттың жетегіне бой ұсынған Ұлы дала перзентінің бір ғана бағытта ғұмыр кешті деп қалай айтуға болады?

Ботай қонысындағы тұңғыш тұрақордалар.

Жоғарыда профессор Виктор Зайберт реконструкциясы бойынша жасалған Ботай қонысындағы алғашқы адамдардың «жұрт панасы» мына суретте бейнеленгендей ғажап бір ұқсастық пен тылсым үйлесімділікті паш етіп тұр.
Ботайлықтар дүние жүзінде жылқыны қолға үйретіп, қымызды ашыту технологиясын жасай отыра, ендігі жерде олар әлемде тұңғыш рет Ұлы Дала кеңістігіне сай келетін көшпенділер тұрақордасының тұңғыш архитектуралық моделін жасады деуге негіз бар. Мұны тағыда бір сенсациялық ғылыми жаңалық деп бағалауға болады [21].

Түйе мен киіз үйдің формасы ұқсас.

Киіз үй Ассоциациясының жарқын үлгісінің бірі түйе өркешінің ата-бабалар тұрақордаларына ұқсастығы. Мұндай ғажап құбылыстар мен теңеулер қонақтар мен туристердің аса қызыға назар аударатын маршрут нұсқаулары мен ақпарат құралына айнадуы керек. Бұл жөнінде біз жоғарыда киіз үйді тамашалауға келген қонақтарды түйенің үстіне отырғызып алып келу дәстүрінде толық сипаттама бердік. Осы бағытта туристерге ұлттық тағам түрлері, зергерлік бұйымдар, кілем мен текемет тарихы, жауынгерлік дәстүр, қыран бүркітті баулу, дастархан мәзірі ұлттық киім үлгілері, аңшылық һәм саятшылық дәстүрлері қоса насихаттаған жөн.

«Global yurt tourism» жобасы.
Presentation East Kazakhstan Report part, Iter Persona Kosmos (IPK) Barbara Postel, Rudolf Viеnands (Germany).

Нәтижесінде мына суретте бейнеленгендей «Global yurt tourism» жобасын кешенді тұрғыда іске асыруға барша халық болып кірскен абзал.
Қол жеткізілген ғылыми еңбектер мен ғаламдық ғылыми-техникалық ақпарат ресурстарын пайдалана отырып, жалпы көшпенді-номадтар киіз үйлерінің генезисін анықтау, оның әлем номадтары (эскимос, аппачи, кураиш, ацтек, гуайкуру, араукан, бербер, аушит, пуштун, күрді, памир, алтай, ноғай, құмық, туцзэ, ся, хот,хэт, папуас, андаман, якут, ямал, ительмен т.б) табиғат жағдайына сәйкестендіре отырып, сан ғасырлар бойы дамытып, толықтырып және тұрмысқа ыңғайластырып келген аталмыш қазыналарды сақтау мен қорғау һәм әлемдік мәдениеттің алтын мұрасы ретінде танылуын ізгілендіру мақсатында төмендегідей қорытынды жасауды ұйғардық:
1.Қазақ даласы – әлемдегі көшпенді ұлттар мен ұлыстар киіз үйлерінің (тұрақорда) Отаны екені жоғарыда келтірілген материалдар арқылы болашақта одан ары ғылыми тұрғыда терең таразылану керек.
2. Қазақ киіз үйі үлгісі ретінде «The Global Yurt tourism» жобасын (Ғаламдық киіз үй туризмі) іске асыру.
3. Республикалық «Ұлы Дала қырандары» қоғамының (Марат Нәбиев, Сәдібек Түгел) «EXPO 2017 Astana» Бүкілдүниежүзілік Көрмесіне орай «Ұлы Дала Даңқы» мұражайын ашу жөніндегі бастамасына қолдау көрсету барысында, аталмыш мұражай ішінен «Әлем көшпенділері киіз үйлері (тұрақордалары) тарихы» атты бөлім ашқан абзал.
4. Ғаламдық масштабта іске асырылп жатқан «Yurt forum» (Lloyd Khan), «Tatforuminfo» және «http://mr_kursabaev.yvision.kz/post/317126» және басқа ресурстар материалдары негізінде ауқымды іс-шаралар ұйымдастыру.
5. Әр жерде, әсіресе оқу-тәжірибе, мектеп, жоғары және арнаулы оқу орындарында, туристік орталықтар мен тарихи-өлкетану мекемелерінде «Әлем көшпенділері киіз үйлері тарихы» музейін ашу.
6.Дүние жүзінде тұңғыш рет жылқыны қолға үйретіп, қымызды дайындау технологиясын меңгерген Қазақ даласындағы көшпенділер (Ботай мәдениеті) мәдениетін ескере отырып, киіз үйдің конструкциясы тұңғыш (жертөле) киелі ата-бабаларымыздың жұртында негізі қаланғанын әлем жұртшылығына таныту мақсатында «Қазақ даласы – әлем номадтары киіз үйлерінің Отаны - «The Kazakh High Land (Steppe) – the native land of felt dwellings Nomad of the world»» тақырыбында халықаралық симпозиум өткізу.
7. Қазақтың киіз үйінің «атамыздың қанынан һәм анамыздың сүтінен» жаратылғаны һақында әфсаннаны (қағиданы) жаңа заман ұрпақтары санасына сіңіру.
8. Ұлттық мүзейлер (мұражайлар), «Назарбаев Орталығы». аймақтық тарихи-өлкетану, мәдени-шығармашылық, туристік кластерлік орталықтарда, оқу орындары мен әкімшілік мекемелерде, туристік-археологиялық кешендер мен көрме инфрақұрылымдарында, өнер, спорт, бизнес ғимараттарында «Әлем көшпенділері киіз үйлері тарихы» музейін ашу.
9. Мектептер мен оқу орындарында соңғы 20 жыл ішінде мол тәжірибе жинақтап келе жатқан «Атамекен» ұлттық тәрбие бағдарламасы және туристік-өлкетану экспедияциясының Негізгі 40 Бағыттары аясында, жас ұрпақтың бойына патриоттық, азаматтық, экологиялық, ұлтжандылық һәм имандылық ұлы сезімдерді қалыптастыру мақсатында «Киізүйтану-Nomad’s Yurtology» оқу құралын шығару, ғылыми-зерттеу орталықтары мен лабораториялар ашу, анимациялық фильмдер мен электронды оқулықтар, виртуальді ойын бағдарламаларын шығару, жыл сайын танымдық-интеллектуальдік сайыстар өткізу.
10. Қазақ киіз үйінің тарихы мен генезисін терең зерттеу мен сараптау барысында киіз үй конструкциясы мен философиясына қатысы бар әлем этностары (соғды, сақ-скиф, хорезмдік, маратхи, хет, палай, лувия, лидия, ауған, нуристан, , урду, бенгали, маратхи, панджаби, раджастхани, тәжік, күрділер, белуджа, тат, талыш, пушту, галийялық, ретороман, сардиния, бербер, кушит, сомали, чад, хауса, бацбий, авар, андий, даргин, лак, ассирия, баски, ханты, угор, остяц, мансий, вогульдік, венгр) және басқа ұлттар мен ұлыстар тұрақордаларының пайда болу тарихы мен мәдениеті, археологиялық, сәндік-қолданбалық, техникалық, графикалық және басқа материалдарын жинастыру, зерттеу және халық арасында насихаттау.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ИНТЕРНЕТ РЕСУРСТАР

1.http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Kazakhstan
2.http://www.facebook.com/groups/tourizmkz/
3. «Roger Jones Golf & Leisure Ltd» (USA), Innovative Tourisn Advisors (THR), «Системный план развития туризма зоны Кендерли», Презентация окончательного отчета, System Plan for Tourism Development in the Kenderli Area,SKS Studio+SB Architects+Roger Jones Golf & Leisure Ltd, 16.11.2012
4.«Системный план развития туризма зоны Кендерли», Презентация окончательного отчета, System Plan for Tourism Development in the Kenderli Area,SKS Studio+SB Architects+Roger Jones Golf & Leisure Ltd, 16.11.2012)
5. «Мастер план кластерной программы развития туризма Восточно-Казахстанской области, Presentation East Kazakhstan Report part, Iter Persona Kosmos (IPK) Barbara Postel, Rudolf Viеnands (Germany),
6. www.ar.tum.de 7. mr_kursabaev.yvision.kz 8.http://www.facebook.com/pages
9. Туристік сфера және Интернет жүйесі. Мыркасымова Г.Н. магистр, Абай атындағы ҚазҰПУ, І Республикалық «ЕХРО 2017 және балалар» оқушылар мен студенттердің ғылыми жобалар сайысының материалдары. Астана, 2013, 325 бет.http://www.facebook.com/pages
10. mr_kursabaev.yvision.kz The Kazakh High Land (Steppe) – the native land of felt dwellings Nomad of the world.Модераторы Аяпбекова А.Е, Габдуллина М.Х, Курсабаев М.К, Университет «Туран-Астана»(29.01.2013).
11. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
12. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0
13. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2
14. www.bal-turan.kz
15. kk.wikipedia.org Киіз үй
16. www.edu.gov.kz 17. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство, М: 1970
18. Курсабаев М.К. Астана көнеарий тайпалары мекені.Казах-нама.Qazaq-nama. Шығармалар жинағы, 314-323 бет, Астана, 2008, 506 бет, doc.nlrk.kz 19."The exploitation of horses at Botai, Kazakhstan". In Levine, Marsha; Renfrew, Colin; Boyle, Katie. Prehistoric Steppe Adaptation and the Horse. Cambridge: McDonald Institute. pp. 83–104. ISBN 1-902937-09-0.
20.Bendry, Robin (2007). "New methods for the identification of evidence for bitting on horse remains from archaeological sites". Journal of Archaeological Science 34 (7): 1036–1050.
21.The Earliest Horse Harnessing and Milking. Alan K. Outram,Natalie A. Stear,Robin Bendrey,Sandra Olsen,Alexei Kasparov,Victor Zaibert, Nick Thorpe, Richard P. Evershed. www.reading.ac.uk 22.http://en.wikipedia.org/wiki/File:A_Treatise_on_Koumiss.jpg .Scan of the title page of 1877 book A Treaty on Koumiss' or, Milk Champagne: The great Russian remedy for wasting, debilitating, and nervous diseases. Written by A. Meyers, published in San Francisco, U.S.A.
23. www.expo2017astana.com
24.http://www.amazon.com/gp/product/0936070110/ref=s9_simh_bw_p14_d0_i2?pf_rd_m=ATVPDKIKX0DER&pf_rd_s=merchandised-search-4&pf_rd_r=8
25. www.hearthworks.co.uk 26.http://www.facebook.com/AAAS.Science
27.http://www.facebook.com/muhamedrahim.kursabaev
28. www.123rf.com 29.http://www.buffalomtnyurts.com/?fb_action_ids=503696579674405&fb_action_types=og.likes&fb_source=aggregation&fb_aggregation_id=246965925417366
30. www.google.ru 31.http://www.facebook.com/groups/tourizmkz/permalink/518171198240595/
Қазақ Киіз үйі және әлем номадтары киіз-ағаш үйлері (nomads yurt) туралы ғылыми-зерттеу жұмысымызды аяқтауға жақындадық. Оны ағылшын тілінде (2012) жазуға мәжбүр болдық. Ол туралы ең алған академик Әлкей Марғұлан (Мәскеу,1956) Х.Арғынбаев, Ж.Бабалықұлы, А.Сейдімбеков, Ө.Жәнібеков,С.Кенжеахметов, Д.Шоқпаров, А.Құралұлы т.б қайраткерлер қалам тартқан екен. Дегенмен, Шүлбі мәдениеті (ШҚО, жоғарғы палеолит, Ж.Таймағамбетов) Ботай мәдениеті (СҚО, энеолит В.Зайберт) зерттеулері Қазақ даласындағы көшпенділер тұрағы (Yurtorda, yurtoshaq) бұдан 25 мың жыл бұрын негізі қаланғаны дәлелденді. Ендігі арада көне күркелер (yurtoshaq) және көшпенділер мемлекеті дәуірінде өзінің классикалық деңгейіне жеткен - киіз үй (Yurtorda) мұрасы - бүгінде әлем ғалымдары назарына ілікті. William Douglas,William Coperthwaite (1960) Lloid Khan (1990) т.б зерттеушілер киіз үй туралы әлем жұртшылығына объективті ақпарат таратқанмен, атамыздың қанынан, анамыздың сүтінен жаратылған ұлы мұрамызды "Патенттеу" ісін мақсат етіп отырмыз. Келешекте " Қазақ даласы әлем номадтары киіз үйлерінің атамекені" ғылыми-практикалық конференциясын, ЕХРО 2017 Астана территориясында "EthnoGlobalYurt" туристік-археологиялық кешенін салу, "Киізүйтану" оқулығы мен анимациялық фильм шығару, шетел басылымдарында "Impact factor" дәрежесінде ғылыми мақалалар жазу, оқушылар мен студенттер арасында ғылыми жобалар сайысын ұйымдастыру, халықаралық "Tempus-Erasmus Mundus" т.б гранттарға қатысу, "Әлем номадтары киіз үйлерінің тарихы" Ұлттық мұражайын салу көзделуде. Ұсыныс, пікірлеріңіз болса құба-құп. Сәлеммен идея авторы профессор Мұхамедрахим Құрсабаев, 8-778-324-78-61
Атамыздың қанынан, анамыздың сүтінен жаралып, күн сәулесі һәм жер энергиясын бойына сіңіріп, ғасырлар көші тағдырлар тоғысында қасиетін жоғалтпаған, бүркіттің қанаты һәм арғымақтың тұяғында, бабалар аманатында сақталып келген халық қазынасының қайнары, отбасының іргетасы - Киіз үйім-ай десеңші!?
Бүгін тарихи оқиға болды. Мен Сансызбай Өнерхан атты керемет адаммен таныстым. Біз киіз үй туралы болашақта бірлесіп жұмыс істейтін болдық.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Исламская ипотека в Казахстане: в этом году выйдет на розничный рынок

Исламская ипотека в Казахстане: в этом году выйдет на розничный рынок

Многие клиенты, вздыхая о харамном ссудном проценте местных банков, сокрушались по поводу отсутствия у нас халяльного кредитования. Поддержка исламского банкинга на уровне МФЦА есть...
DanaJarlygapova
24 марта 2017 / 18:28
  • 18565
  • 59
Престарелый старец-киборг Рокфеллер предлагал уничтожить 90% населения Земли

Престарелый старец-киборг Рокфеллер предлагал уничтожить 90% населения Земли

Первую пересадку сердца Рокфеллер пережил в 1976 году на 62-м году жизни. Последнюю пересадку ему сделали в августе 2016 года. Пересадка сердца такому старому пациенту не имеет аналогов...
Timur_Tregulov
21 марта 2017 / 23:10
  • 7363
  • 55
Компания LG Electronics открыла предзаказ на новый флагман LG G6

Компания LG Electronics открыла предзаказ на новый флагман LG G6

LG Electronics объявляет о начале предварительного заказа онлайн на новый смартфон LG G6. Оформить предзаказ можно на сайтах магазинов электроники до 16 апреля 2017 года.
LG Electronics
24 марта 2017 / 14:20
  • 4941
  • 0
Беременность по-американски. Никто не ждет до 40 дней, с малышом гуляют с первого дня

Беременность по-американски. Никто не ждет до 40 дней, с малышом гуляют с первого дня

Мои волшебные 9 месяцев протекали в новой среде и далеко от всех родственников и подружек. Никто из моих знакомых в США на тот момент не успел обзавестись малышом, поэтому мне не с кем было...
Zarema_
23 марта 2017 / 9:25
  • 4780
  • 16
Страну, где так строят дороги, победить невозможно!

Страну, где так строят дороги, победить невозможно!

Шестиминутный ролик про строительство автомобильной дороги в США - это как острый нож в пузо нашим чиновникам. Они же подавятся бешбармаком, увидев его! Похлеще любого пропагандистского фильма...
Timur_Tregulov
24 марта 2017 / 11:26
  • 4188
  • 38
Это вам не Дисней. Реальный прототип «Красавицы и Чудовища»

Это вам не Дисней. Реальный прототип «Красавицы и Чудовища»

Многие уверенны на 100%, что сказка «Красавица и Чудовище» - это интересная выдумка ее создателей. Однако, действия, происходящие в мультфильме и фильме, имели место в истории, и у главных героев...
Naomi_K
24 марта 2017 / 18:42
  • 4498
  • 34
Семь причин почему вам надо перестать откладывать переезд за границу

Семь причин почему вам надо перестать откладывать переезд за границу

Вы думаете о переезде за границу, но постоянно откладываете дату, потому что вас беспокоит тысяча мелочей, которые могут пойти не так? У меня есть семь причин, почему пора перестать мотать нервы...
Lesch
24 марта 2017 / 17:50
  • 3354
  • 14
Гонения на «Свидетелей Иеговы». Кому это выгодно?

Гонения на «Свидетелей Иеговы». Кому это выгодно?

Я не "Свидетель Иеговы". Мне приходилось защищать в судах и кришнаитов и коммунистов, хотя я и не разделяю их убеждений. Я защищаю свободу совести. Сегодня "Свидетели Иеговы", завтра,- каждый из вас.
nasreddin
25 марта 2017 / 17:18
  • 3280
  • 38
Посчитав сколько я смогу сэкономить на еде, я понял, что это очень приличная сумма

Посчитав сколько я смогу сэкономить на еде, я понял, что это очень приличная сумма

Именно сейчас я начинаю понимать, как себя чувствуют иногородние студенты, которые живут общежитиях у нас в Алматы. Я не говорю, что они живут плохо, но многие из них рассчитывают только на свои...
noyanovmyras
23 марта 2017 / 0:18
  • 3123
  • 60