«Азаматтық журналистика арқылы талай келеңсіздіктің бетін ашуға болады»

«Бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігі мен сөз бостандығы демократияның басты нышандарының бірі» деп есептейтін елдер ақпаратты - «демократияның негізгі валютасы» санайды. Американдық заңгер Ральф Нейдердің бұл қағидасына батыс елдері еш уақытта күмән келтірген де емес. Кезінде атақты Наполеонның өзі: «төрт жүз мылтықтан емес, төрт газеттен қорқамын» депті. Біздің отандық БАҚ осындай пәрменділікке қашан ие болады?

«БАҚ туралы заңға өзгертулер мен толықтырулар енгізу керек» деп қалаған уақытта мәселе көтере беретін кез келген шенеунікке қазақстандық журналистика қашан тосқауыл қоя алады? Шенеуніктердің аузынан «журналистер мемлекеттік құрылымдардың халық алдындағы міндетті жұмысын көрсетуден гөрі, сол құрылым басшысының жеке өмірін көп қазбалайды» деген сындар көп айтылады. Ал, өз ісінің ашықтығы мен шынайы адал қызметін көрсетуге сол шенеунік қаншалықты ниетті? Әр сөзіне сауысқандай сақтықпен қарайтын мемлекеттік мекеме басшыларының сөз бостандығына «демократияның негізгі валютасы» есебінде қарайтын кезеңі қашан келеді? «Мінбер.кз» ұлттық интернет газетінің бас редакторы Есенгүл Кәпқызының бұл мәселеге қатысты айтар уәжі мен ұстанымы айырықша екен.

- Есенгүл, қазіргі қолданыстағы «БАҚ туралы» заңның пәрменділігі қаншалықты? Оған уақыт ұзатпай өзгерістер мен толықтырулар енгізіп тұруды құп көресіз бе? Соңғы кездері журналист этикасы көп сөз болуда?

- Мен біраз еңбектерді қарап шықтым. Журналистің этикасына байланысты әлемдік журналистиканың өзіндік төрт түрлі басшылыққа алатын мәселелері бар екен. Онда адамның жеке басына тиіспеу, шындықты айту, біреуді қорқытып, үркітпеу, өзінің құқығын асыра пайдаланбау деген мәселелер. Бұл енді кез келген журналистің қаперінде жүретін мәселе деп ойлаймын. Бұл ұстаным біздің заңда да бар. Оның сыртында біздің журналистердің жұмысын реттейтін көптеген заңдар бар, «БАҚ туралы» заңымыз бар, ең бірінші кезекте тұратын ҚР Конституциясы бар, тағы сол сияқты «Тілдер туралы» заңымыз бар.

Оның сыртында Қылмыстық кодекс, Азаматтық кодекс тағы бар. Осы кодекстердің кейбір тұстарында журналист жұмысына қатысты нақты әңгімелер айтылады. Мысалы, Қылмыстық кодексте жалған жала жабу фактісі заңмен дәлелденетін болса, журналистке қылмыстық немесе азаматтық кодекс негізінде жаза тағайындалады. Оған енді этика мәселесіне қатысты тыйымдар көбейсе, білмеймін. Онсыз да журналистің іс шараларын, олардың аяқ алысын аңдып отыратын тыйымдар өте көп. Сондықтан да, журналистердің заңдарына жиі-жиі өзгертулер енгізіп, аздаған еркіндігін шектесе, онда журналист деп атаудың керегі жоқ шығар.

- Сіз болашақ журналистерге этика мәселесінен дәріс оқисыз. Ендеше, айтыңызшы, бұл мәселеде журналист қалай болуы керек?

- Жалпы, журналистік этика дегеніміз не? Ол ҚР Заңдарын сақтау, шектен аспау, халықаралық нормаларды білу, бағалау. Тұлғаның жеке басының құпиясына тиіспеу, біреуді қорламау. Бізде оның сыртында Президенттің жеке басына тиіспеу, оны жария қорламау, депутаттың ар-намысына нұқсан келтірмеу, үкімет адамының ар-намысына тимеу. Айта берсек, мұндай тізім кете береді. Осы тізімнің арқасында біздегі журналистердің еркін аттауына мүмкіндік болмай қалды. Бізде бір қызығы, анау болмайды, мынау болмайды деген тыйымдар бар да, ҚР заң, заңнамалық актілерінде: «мынадай жағдайда мына адамның ар-намысы қорланады» деген бап жоқ. Соған байланысты ар-намысын әркім өзі белгілейді. Оның сыртындағы моральдық шығынды да әркім қалауымен қоя береді. Бір кездерде «Жас алаш» газетінің басында мұндай келеңсіздіктер өте көп болды. Әрбір шенеунік әр журналисті сотқа сүйреп, әбден әуреге салған. Ондай жағдай ара-кідік болса да, қазір де бар.

- Сіз шетелдік мамандардың да журналистикаға қатысты дәрістеріне көп қатысасыз. Ол дәрістерден не үйрендіңіз, қандай озық тәжірбиелерінен мысалға келтірер едіңіз?

- Әлемдік тәжірбиеде бүкіл журналистер биліктен жоғары тұрады. Америкадағы, Германиядағы журналистердің жұмыс істеу тәсілі мүлдем бөлек. Олар бір ақпаратты біз сияқты бүкіл БАҚта бір сипатта беріп шықпайды. Бізде оқиғаның арасында жүру жоқ. Көп ақпаратты интернеттен ала саламыз. Пресс-конференцияларды көп жағалаймыз. Американдық бір профессордың: «Журналистке пресс-конференцияға барудың керегі жоқ. Пресс-конференция біреудің ішкі есебі. Сендер ақпаратты одан да халықтың арасынан іздеңдер. Ақпарат негізінен асүйде айтылады. Журналистің міндеті сол ақпаратты ана асүйден алып шығу» - дегені бар еді. Германиялық мамандар дәріс алған кезде біздің: «сіздерде тәуелсіз басылымдар бар ма?» дегенімізге күлді. Себебі оларға бұл сауалымыз сондай күлкілі естілсе керек. Өйткені неміс басылымдарының бәрі тәуелсіз. Билікке тәуелділік оларда жоқ.

- Біздің журналистика бұл биікке қашан жетеді?

- Ол үшін азаматтық журналистиканы дамыту керек. Азаматтық журналистика батыста қалыптасқан термин болып енді. Біз де құдайға шүкір, қазір соған келе жатырмыз. Қанша жерден тыйым бақылалар көп болса да, интернет даму үстінде. Сол интернет арқылы азаматтардың белсенділігін арттыру, блогтар ашу бүгін қолға алынатын мәселе. Оған журналист болу шарт емес. Өз қоғамындағы мәселеге қатысты әркім ойларын ашық беріп отырса, азаматтық журналистика дамиды. Ал, бүгінгідей тыйымы көп жүйеде халыққа анық ақпаратты жеткізу үшін азаматтық журналистиканың дамығаны ауадай қажет. Интернетте азаматтық журналистиканы дамыту, сол арқылы қоғамға үн қосу әр азаматтың міндеті. Батыс елдерінде осы азаматтық журналистика дамуының арқасында талай былықтың беті ашылғаны белгілі.

- Әңгімеңізге рақмет.

Сұхбаттасқан Шолпан Қараева


«Екпін» журналының ұжымы еліміздің барша БАҚ өкілдерін төл мерекелерімен құттықтайды. Шабытыңыз сарқылмасын, жазарыңыз таусылмасын! Қаламдарыңыз мұқалмасын, әріптестер!

Алия Arsik
5 қараша 2012, 13:31
3394

Загрузка...

Пікірлер

ushkin
1
0
"Сендер ақпаратты одан да халықтың арасынан іздеңдер. Ақпарат негізінен асүйде айтылады" Жақсы айтылған...

Пікір қалдырыңыз

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Сондай-ақ Ctrl+Enter басуға болады

Танымал жазбалар

Только на 10-й раз он смог поступить в Кембридж! Герой с Кармакшинского района

Только на 10-й раз он смог поступить в Кембридж! Герой с Кармакшинского района

Свыше 10 известных университетов приглашают его обучаться зарубежом, но выбор будет оставаться за Сакеном. Он выберет обучение The University of Edinburgh и отправляется в эту удивительную страну...
socium_kzo
30 қар. 2016 / 11:06
  • 11293
  • 10
Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

В чем уникальность этой личности? В чем его успех или провалы? Эти вопросы требуют глубокой аналитики и исследований. Я же хочу рассказать о Нурсултане Абишевиче глазами рядового кыргыза или...
maxes
1 желт. 2016 / 8:05
  • 5003
  • 17
Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Как сообщают новостные издания, в ближайшее время в Южном Казахстане 102 детям в возрасте 11-12 лет сообщат об их страшном диагнозе. Все эти дети были заражены ВИЧ, причём большинство было инфицировано по вине врачей.
openqazaqstan
2 желт. 2016 / 13:57
  • 4086
  • 4
Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Трамп и не подозревает, что 16 декабря 1991 Казахстан не создал, а восстановил свою национальную государственность. Иначе бы он упомянул не только 25 лет, а больше чем 550 лет казахской истории.
Stehlikova
2 желт. 2016 / 9:02
  • 4319
  • 88
Аэропорт Схипхол и Алматы. Смотришь на это и ощущение, что мы лет на тридцать отстали

Аэропорт Схипхол и Алматы. Смотришь на это и ощущение, что мы лет на тридцать отстали

Недавно пролетал через аэропорт Амстердама - Схипхол. Так как улетал из аэропорта Алматы, то не мог не начать сравнивать эти аэропорты.
Superkurt
30 қар. 2016 / 10:09
  • 3496
  • 12
Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Давно ждал запуска электронного билетирования в общественном транспорте Астаны. В ноябре 2016 года этот день настал. Мой опыт насчитывает последние 2 недели и мне есть чем поделиться. Она не...
iamYerlan
1 желт. 2016 / 15:24
  • 3181
  • 12
Понять и простить: почему большинство стран бывшего СССР отказалось от амнистий

Понять и простить: почему большинство стран бывшего СССР отказалось от амнистий

Президент Назарбаев предложил амнистию для совершивших преступления небольшой тяжести несовершеннолетних, пожилых, женщин и других социально уязвимых категорий осуждённых
openqazaqstan
30 қар. 2016 / 13:45
  • 3019
  • 19
Как отдохнуть за 220$. Гоа – это не Индия: купил дешевую путевку и улетел!

Как отдохнуть за 220$. Гоа – это не Индия: купил дешевую путевку и улетел!

В Гоа я не первый раз. Очень многое знаю. Минус такой путевки только в том, что вы не сможете выбрать пляж и отель, но за такие смешные деньги – какая разница. Гоа – это не Индия. Ну, кто был в...
fima
2 желт. 2016 / 11:32
  • 2999
  • 24
Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

"Мужчины должны у вас тут права качать, ибо их процент в вашей численности населения уступает проценту женщин". Я машинально начала уверять, что у нас в стране таковых не имеется и вряд ли когда-нибудь и будут, ибо менталитет...
Sapientia
5 желт. 2016 / 10:52
  • 2829
  • 52