--- title: "«Жұмыссыз тұлғаның психикалық ерекшеліктері» авторы: Қадырбай Дамир" description: "Соңғы онжылдықтарда ел өмірінде елеулі өзгерістер орын алды, олардың көпшілігі адамдардың психологиясына теріс әсер етті. Бұған жұмыссы..." author: "Kadyrbaitegi.Damir" published: "2025-04-14T09:36:09+00:00" modified: "2025-04-14T09:36:09+00:00" locale: "ru" canonical_url: "https://yvision.kz/post/zhumyssyz-tulganyn-psihikalyk-erekshelikteri-avtory-kadyrbay-damir-1013420" markdown_url: "https://yvision.kz/post/zhumyssyz-tulganyn-psihikalyk-erekshelikteri-avtory-kadyrbay-damir-1013420/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # «Жұмыссыз тұлғаның психикалық ерекшеліктері» авторы: Қадырбай Дамир > Соңғы онжылдықтарда ел өмірінде елеулі өзгерістер орын алды, олардың көпшілігі адамдардың психологиясына теріс әсер етті. Бұған жұмыссы... Соңғы онжылдықтарда ел өмірінде елеулі өзгерістер орын алды, олардың көпшілігі адамдардың психологиясына теріс әсер етті. Бұған жұмыссыздықтың салдарын да жатқызуға болады. Жұмыссыздықтың психологиялық аспектілерін зерттеудің көпшілігі шетелдік ғалымдарға тиесілі, өйткені біздің елімізде жұмыссыздық мәселесі салыстырмалы түрде жас құбылыс. Әлеуметтік және демографиялық сипаттамалары бойынша жұмыссыздардың психологиялық мәртебесі – бұл ерекше әлеуметтік топ, сондықтан оған ерекше назар аудару қажет. Осыған байланысты жұмыспен қамту саясатын жүзеге асыру барысында бұл топтың әлеуметтік-психологиялық жағдайы туралы толық ақпаратсыз әрекет ету дұрыс емес. Әлеуметтік қатынастар өзгерген кезде адамның психологиясы дағдарыстық жағдайларға қалай бейімделетініне қатысты көптеген зерттеулер жүргізілген, әрі бұл зерттеулер тек біздің елде ғана емес, шетелде де орындалған. Алайда, бұл жұмыстар негізінен салыстырмалы түрде тұрақты экономикалық жағдайларда, нарықтық қатынастар қалыптасқан кезде жүргізілген. Сондықтан қазіргі Қазақстанға тән өтпелі экономика жағдайында жеке тұлғаның өзгерістерін зерттеуге бағытталған зерттеулер ерекше маңызға ие. Психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік және арнайы әдебиеттерді талдау, сондай-ақ жұмыспен қамту қызметінің тәжірибесіне сүйене отырып, мәселенің нақты жағдайын зерттеу бірқатар қайшылықтардың бар екенін көрсетті: қазіргі қоғамда жұмыссыздардың көп болуы мен оларға әлеуметтік және психологиялық-педагогикалық көмек көрсету механизмдерінің жеткіліксіз дамуы арасында; жұмыспен қамту орталықтарында жұмыссыз жастарға психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуге әлеуетті мүмкіндік бар болғанымен, оны толық пайдаланбау арасында; қоғамның бұл санатына қатысты әлеуметтік саясаттың жеткіліксіз жүзеге асырылуы мен жұмыссыз жастарға нақты көмек көрсету қажеттілігі арасында; жұмыссыздармен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс жүргізудің нақты формалары, құралдары мен әдістерінің жеткіліксіз әзірленуі арасында. Бұл мәселелерді жеке тұлғалық ерекшеліктерді ескермей шешу мүмкін емес. Осы қайшылықтарды жою және мәселенің жеткіліксіз зерттелуі зерттеу тақырыбын таңдауға негіз болды: «Жұмыссыз азаматтардың жеке тұлғалық ерекшеліктері». Тұлға – бұл қоғамда белгілі бір орны бар, әлеуметтік ортада қалыптасқан психологиялық ерекшеліктерге ие адам. Бұл ерекшеліктер адамның әлеуметтік байланыстары мен қарым-қатынастары арқылы көрініс табады, оның моральдық әрекеттерін анықтайды және оның жеке өмірінде де, қоғам үшін де маңызды мәнге ие. Тұлға, бір жағынан, белгілі бір адамды, оның іс-әрекеттегі рөлін, жеке қасиеттері мен әлеуметтік рөлдерінің бірлігін сипаттайды. Екінші жағынан, тұлға – индивидтің әлеуметтік мәні, ол өз бойында қоғамның қалыптасқан ерекшеліктерін жинақтайды және оны қоғамдық еңбек, қарым-қатынас және таным арқылы жүзеге асырады. Тұлға – бұл түрлі қызмет түрлерінде жүзеге асатын әлеуметтік байланыстар жиынтығы (А.Н. Леонтьев). Тұлға – қоғамдық-тарихи дамудың және онтогенездегі адамның қалыптасуының кеш өнімдерінің бірі (А.Н. Леонтьев). Адамның жеке тұлғалық қасиеттері мен ерекшеліктерінің жинақталған сипаттамасы оның қызметінде қалыптасып, көрініс табады және жеке қызметтік стилін қалыптастырады. Жеке тұлғаның ерекшеліктерін анықтайтын жеке құрылымдарды талдау – қазіргі заманғы психологиялық ғылымның өзекті мәселелерінің бірі. Ғалымдар, әдетте, жеке тұлғаның екі үлкен санатын ажыратады: 1. Биологиялық тұрғыда анықталған. 2. Әлеуметтік тұрғыда анықталған. Бейімделу жүйесіне адамның стихиялық немесе саналы түрде ізденісі барысында қалыптасқан қасиеттері кіреді. Екі топ ерекшеленеді: бірі – қызмет субъектісінің оң әлеуетін пайдалануымен байланысты болса, екіншісі – орнын толтырушы сипатқа ие болып, жағымсыз қасиеттер мен ерекшеліктерді жеңуге бағытталған. Осылайша, түрлі жеке-типологиялық ерекшеліктерге ие адамдар өздерінің жеке қасиеттеріне сәйкес келетін ерекше қызмет тәсілдерін меңгеру арқылы шамамен бірдей еңбек тиімділігіне жете алады. Жеке тұлғаның қасиеттері еңбек қызметінің тиімділігін қамтамасыз етуге және жеке қызметтік стилін қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін. Адамның жеке тұлғалық қасиеттерінің жүйесі кәсіби қызмет талаптарын тек ішінара қанағаттандыра алады, сондықтан адам өз психологиялық қасиеттері мен ерекшеліктерін стихиялық немесе саналы түрде жұмылдырып, қызметтік тиімділікке кедергі келтіретін сипаттарды теңестіруі мүмкін. Жоғары жылдамдықты талап ететін жағдайларда, қозғалмалы жүйке жүйесіне ие адам әртүрлі кәсіби міндеттерді сәтті орындауға бейім, өйткені ол әрекеттерін кідіріссіз іске қосып, бір күйден екіншісіне тез және қиындықсыз өте алады. Осындай еңбек жағдайларында инертті жүйке жүйесіне ие адам басқа әдістерді қолданады. Жоғары қызығушылығының, дамыған болжамдау қабілетінің және алдын алу әрекеттерінің арқасында ол жылдам жауап беру қажеттілігін толықтай теңестіре алады. Ол негізділікке, жүйелілікке бейімділікті қалыптастыруы мүмкін. Адам алдын ала белгілі бір дайындықтарды жасап, өзінің кемшіліктерін өтеп қана қоймай, өз қасиеттері мен ерекшеліктерін одан әрі күшейте алады. Жұмыссыздық мәселесі ұзақ уақыт бойы зерттеудің нысаны болып келеді, әрі бұл мәселе отандық және шетелдік психологиялық ғылымда қарастырылған. Жұмыссыздыққа қатысты мәселелерді шешу қиынға соғады, себебі тарихи ерекшеліктеріне байланысты біздің елде жұмыссыздық салыстырмалы түрде жаңа құбылыс болып табылады. Ұзақ уақыт бойы жұмыссыздық отандық зерттеушілердің назарынан тыс қалып келді, ал шетелде бұл құбылыстың зерттелу тарихы ұзаққа созылған. Қазіргі уақытта әлі күнге дейін өз шешімін таппаған негізгі қарама-қайшылықтардың бірі – жұмыссыздықтың «селекциялық» және «себепті» гипотезалары арасындағы қайшылық. «Селекциялық» гипотеза бойынша, жұмыссыз адамдардың психологиялық ерекшеліктерінің өзгеруі жұмыс берушінің іріктеу стратегиясына байланысты, яғни жұмыстан босату кезінде маңыздырақ рөл атқарады және жұмысқа қабылдау процесінде аз дәрежеде көрініс табады. Ал «себепті» гипотеза бойынша, жеке тұлғаның өзгеруі жұмыссыздықтың себебі ретінде қарастырылады. Шетелдік зерттеушілер жұмыссыздықтың адам денсаулығының нашарлауына, тұлғааралық қарым-қатынастың бұзылуына және отбасы қарым-қатынасының нашарлауына алып келетін үлкен күйзеліске әкелетінін атап өтеді. Жұмысынан айырылу көбінесе деструктивті мінез-құлықтың пайда болуына әкеледі. Отандық ғылымда жұмыссыздық мәселесі негізінен әлеуметтануда зерттелген. Бұл зерттеулерді шартты түрде үш санатқа бөлуге болады: әлеуметтік, әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-психологиялық. Әлеуметтік зерттеулер барысында жұмыссыздықтың жас және гендерлік сипаттамалары анықталды, негізгі себептері талданды, дағдарыстық жағдайлардағы бейімделу мәселелері зерттелді, жұмыссыздықтың динамикасы қарастырылды. Жұмыссыздықтың теріс әсеріне ең осал топ ретінде білікті еңбеккерлер анықталды. Жұмыссыздардың ең жоғары үлесі құрылыс және өнеркәсіп салаларында тіркелген, ал жас тұрғысынан 39 жасқа дейінгі адамдар ең көп өкілдік ететін топ болып табылады. Жұмыссыздық – әлеуметтік құбылыс ретінде қоғамның дамуына теріс және деструктивті әсер етеді, халықтың маргиналдануына ықпал етеді. Ең үлкен қауіп – орта таптың жойылуы, өйткені жұмыссыздардың басым бөлігі интеллигенция мен жұмысшылардан тұрады. Осыған байланысты, жұмыссыздықтың алдын алу және өмір сүру деңгейін тұрақтандыру жолдарын іздеуде әлеуметтік топтардың жағдайын ескеру қажет. Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, жұмыстан айырылу адамның өміріне айтарлықтай теріс ықпал етеді. Жұмыссыз адамдарда мінез-құлықтың өзгерістері мен жағымсыз эмоциялық реакциялар анықталады. Кейбір авторлардың пайымдауынша, жұмыстан айырылған адамдарға келесі сипаттар тән [4, 103-б.]: ​•​Депрессияны бастан кешіру. ​•​Жалпы өмірге қанағаттанушылық деңгейінің төмендеуі. ​•​Жалғыздық сезімінің күшеюі және әлеуметтік оқшаулану. ​•​Уақытты сезінуді жоғалту және күн тәртібінің өзгеруі. ​•​Апатия, мойынсұнушылық және мінез-құлықтағы енжарлық. ​•​Адам өміріне қатысты пессимизм мен фатализмнің артуы. ​•​Өмірін ретке келтіруге деген ұмтылыстың жоғалуы. ​•​Агрессия мен қозғыштықтың күшеюі. Жұмысынан айырылған кезде адам өзін-өзі іске асыру, қарым-қатынас және әлеуметтік байланыстар мүмкіндігінен айырылады. Болашаққа деген сенімсіздік күшейіп, бір нәрсені өзгертуге деген сенімділікті жоғалтады. Сонымен қатар, жоғарырақ деңгейдегі қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндігі төмендейді, себебі материалдық ресурстар қысқарады және кәсіби өзін-өзі жүзеге асыру мен мақсатты іс-әрекет мүмкіндіктері азаяды. Жұмыссыз азаматтардың жеке тұлғалық ерекшеліктерін зерттеуге бағытталған эмпирикалық зерттеуге Алматы қаласында зерттеу жүргізу кезінде жұмыссыз ретінде тіркеуде тұрған 120 адам қатысты. Олар «Алматы халықты жұмыспен қамту орталығында» есепте тұрған болатын. Өткізілген зерттеу нәтижелерінің негізінде келесі қорытындылар жасауға болады: Біріншіден, эмпирикалық зерттеу нәтижелерінің сапалық талдауына сүйене отырып, ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген азаматтардың жетістікке жетуге және сәтсіздіктен қашуға деген мотивация көрсеткіштері, жұмыспен қамту орталығында 12 айдан аз тіркеуде тұрған азаматтарға қарағанда, негізінен төмен деңгейде орналасқан. Бұл дегеніміз – 12 айдан астам тіркеуде тұрған азаматтарда мотивацияның жалпы деңгейі төмен, олар мотивациялық қиындықтарға бейім. «Өмір салты индексі» әдістемесі бойынша ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендердің жалпы көрсеткіштері екінші топқа қарағанда төмен. Демек, ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендер психологиялық қорғаныс механизмдерін азырақ қолдануға бейім. Алайда бұл топта «проекция» атты психологиялық қорғаныс механизмі басым. Проекция – бұл бейсаналы және жеке тұлға үшін қабылдауға қиын эмоциялар мен ойларды сыртқы ортаға жобалап, оларды басқа адамдарға тән деп қабылдаудың нәтижесінде ішкі кернеуден арылу процесі. «Субъективті бақылау деңгейі» әдістемесі бойынша ұзақ уақыт жұмыссыз жүргендер негізінен экстерналды типке жатады. Бұл жұмыссыз азаматтар өз жетістіктері мен сәтсіздіктерінің себептерін сыртқы факторлармен – қоршаған орта жағдайларымен, басқа адамдардың әрекеттерімен, кездейсоқтықпен, сәттілік немесе сәтсіздікпен байланыстырады дегенді білдіреді. Екіншіден, зерттеу нәтижелерінің сандық талдауы келесі шкалалар бойынша статистикалық жағынан сенімді айырмашылықтарды анықтады: жетістікке жетуге мотивация, сәтсіздіктен қашуға мотивация және компенсация. Компенсация механизмі нақты немесе елестетілген кемшілікті, ішкі жайсыздықты басқаша қасиетпен алмастыруға тырысудан көрінеді, көбінесе бұл қиял арқылы немесе басқа адамның қасиеттерін, артықшылықтарын, құндылықтарын, мінез-құлық ерекшеліктерін өзіне телу жолымен жүзеге асады. Мұндай механизм көбіне тұлғалық қақтығыстан қашу немесе өзін-өзі толыққанды сезіну мақсатында пайда болады. Бұл кезде қабылданған құндылықтар мен көзқарастар жеке талдау мен қайта құрылымдаусыз қабылданады, сондықтан олар жеке тұлғаның ажырамас бөлігіне айналмайды. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, жұмыссыз азаматтар мен ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген азаматтар арасында тұлғалық айырмашылықтар бар деген гипотеза расталды. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген азаматтардың мотивация деңгейі жалпы алғанда төмен деп болжауға болады. Сондықтан уақыт өте келе жұмыссыздық адамның мотивациялық иерархиясының бұзылуына әкелетіні байқалады. Өз беделі, кәсіби құзыреттілігі сияқты маңызды мотивтер мәнін жоғалтады, қажеттіліктердің қанағаттандырылмауы мен олардың иерархиясының бұзылуы жұмыссыз адамның бойында наразылық, алаңдаушылық және тіпті агрессияға дейінгі жағымсыз мотивтердің қалыптасуына ықпал етеді, ал бұл эмоциялар өз кезегінде басқа адамдарға проекциялануы мүмкін. Келесі қорытынды: «компенсация» шкаласы бойынша 12 айдан аз тіркеуде тұрған жұмыссыз азаматтардың көрсеткіштері жоғары, бұл олардың аталған психологиялық қорғаныс механизмін жиірек қолдануға бейім екенін көрсетеді. Компенсация нақты немесе елестетілген кемшілікті, ішкі жағымсыз сезімді басқа бір қасиетпен алмастыруға ұмтылудан көрінеді, көбінесе бұл қиял арқылы немесе басқа адамның қасиеттерін, артықшылықтарын, құндылықтарын, мінез-құлық ерекшеліктерін өзіне телу арқылы жүзеге асады. Мұндай жағдайлар жиі тұлғамен қақтығыстан қашу және өзін-өзі жеткілікті сезіну қажеттілігі кезінде пайда болады. Бұл кезде қабылданған құндылықтар мен көзқарастар жеке талдаусыз және қайта құрылымдаусыз қабылданады, сондықтан олар тұлғаның шынайы бөлшегіне айналмайды. авторы: Қадырбай Дамир --- Source: [https://yvision.kz/post/zhumyssyz-tulganyn-psihikalyk-erekshelikteri-avtory-kadyrbay-damir-1013420](https://yvision.kz/post/zhumyssyz-tulganyn-psihikalyk-erekshelikteri-avtory-kadyrbay-damir-1013420)