--- title: "«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме." description: "НҰРЛАН САЛТАЕВ«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.1. АЛҒЫ СӨЗ1124 жылы чжурчжандар қидандар билег..." author: "NurlanSaltaev" published: "2026-08-01T04:36:14+00:00" modified: "2026-08-01T04:36:14+00:00" locale: "ru" canonical_url: "https://yvision.kz/post/si-lyao-hanshayymy-men-horezm-hanshayymynyn-mahabbaty-men-olimi-turaly-angime-1021678" markdown_url: "https://yvision.kz/post/si-lyao-hanshayymy-men-horezm-hanshayymynyn-mahabbaty-men-olimi-turaly-angime-1021678/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # «СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме. > НҰРЛАН САЛТАЕВ«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.1. АЛҒЫ СӨЗ1124 жылы чжурчжандар қидандар билег... НҰРЛАН САЛТАЕВ«**СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.**1. АЛҒЫ СӨЗ1124 жылы чжурчжандар қидандар билеген «Темір Ляо империясын» талқандады. Бұл империяның қуаты соншалық, түркі және орыс тілдерінде өзін олай атамайтын мемлекеттің атауы ретінде «Қытай» атауы мың жылға жуық уақыт бойы сақталып қалды.Елеу Даши Гоби шөлі мен Тибеттің арасындағы Ганьсу дәлізі арқылы Солтүстік Қытайдан өтіп, Тянь-Шаньның шығыс сілемдері мен Алтайдың оңтүстік сілемдеріне жетті. Сол жерде оны Ұлы Жібек жолының осы стратегиялық өткелін бақылауда ұстаған Қырғыз қағанатының билеушілері қарсы алды.Елеу Дашымен бірге батысқа қарай кейіннен, шамамен жүз жылдан соң, Шыңғыс хан империясының негізгі тірегіне айналатын тайпалар да көшті. Жалайырлар Елеу Дашының түйелерін күтіп-баптаушылар болған. Демек, олардың қасында кейін «нирундар» мен «дарлекиндер» деп аталған, кейінірек моңғол тайпалары санатына енгізілген өзге де тайпалар жүрген.Наймандар Ертістің бастауын қоныстанды. Олардың жанына керейлер мен татарлар орналасты. Тарихи нұсқалардың біріне сәйкес, татарлардың алты тармағының бірі – алшы-татарлар (алшындар) кейін қазақтың Кіші жүзі құрамына енді. Қырғыздар қытайлармен бірге Батыс Тянь-Шаньға қоныстанып, қарлұқтарды Мәуереннахрға ығыстырды. Елеу Дашы «гүрхан» («ұлы хан», «ең ұлы хан») атағын қабылдап, астанасын қазіргі Солтүстік Қырғызстан аумағында орналастырды.Қарақытайлардың қарапайым халқы – «қара халық» қидандардың ұрпақтары бүгінге дейін Талас облысында өмір сүріп, қырғыз халқының құрамына еніп, «қарақытай» деп аталады. Ал, Елеу Дашының ұрпақтары саналатын ақсүйектер – «ақ қидандар» тарих сахнасынан жоғалып кетті. Елеу Дашы Сұлтан Санжарды талқандап, Мәуереннахрды жаулап алды. Осылайша оғыздардың батысқа қарай қоныс аударуына және олардың Анатолияны (Анадолыны) иеленуіне жол ашты.Ислам дінін қабылдап, араб жазуын қолданған қарлұқ және оғыз халықтары Елеу Дашының қарамағындағы елді «дінсіз түріктер» деп атаған. Елеу Дашы құрған мемлекет «Си Ляо» («Батыс Ляо») деген атпен белгілі болды. Ал, қидандар жазу жүйесі ретінде иероглифтік, яғни мағыналық жазуды пайдаланғандықтан, кейінгі зерттеулерде оларды қазіргі қытай өркениетімен байланыстыра қарастыру үрдісі қалыптасты.Қытайлар (қытандар) Мәңгілік Көкке және ата-баба рухтарына табынған. Олар тіл ретінде кейін тіл мамандары «қыпшақ тілі» деп атаған түркі тілінің шығыс диалектісін қолданған. Алайда, қыпшақтардың өздері, қарлұқтар мен оғыздар сияқты, түркі тілінің батыс диалектісінде сөйлеген.Елеу Дашының немерелері тұсында Қарақытайлар империясы ыдырай бастады: Қарахан мемлекеті мен Хорезм мемлекеті қайтадан тәуелсіздікке қол жеткізді, ал Найман мен Керей хандықтары барған сайын күшейе түсті.2. ЕЛШІЛІКТІҢ ҚАБЫЛДАНУЫСамарқанда Қарахан әулетінен шыққан Ибраһим ибн Хұсейн, яғни Ілек хандар әулетінің билеушісі, әмірлік етті. Қарахан мемлекеті Елеу Жүлху билік жүргізген Си Ляо империясының протектораты саналды. Си Ляо мемлекеті Елеу Дашы дәуіріндегідей кемеліне жеткен қуатты кезеңінен өткеніне қарамастан, әлі де Орталық Азиядағы үстем мемлекет болып қала берді.Елеу Дашының немересі, гүрхан Елеу Жүлху Самарқандағы тақтың ішкі басқару ісіне араласпай, тек аз ғана алым-салық алумен шектелді. Гүрхан бүкіл отбасымен бірге демалу үшін Орталық Азияның көне шаһары Самарқанға жиі келіп тұрған.Ибраһим өз әміршісі – сюзереннің құрметіне сол дәуірде қолжетімді болған небір ойын-сауық пен салтанатты мерекелер ұйымдастыратын. Ондай думандарда ат жарысы, факирлердің өнер көрсетуі, әншілер мен театр қойылымдары, қиссашылар мен балуандардың сайысы, арқанмен жүретін өнерпаздар мен бишілердің өнері, сондай-ақ сән-салтанаты келіскен дастархандар мен саятшылық ұйымдастырылатын. Осындай бас қосуларда Ибраһимнің ұлы Осман бек пен Елеу Дашының қызы Айтуған бегім бала кезінен бірге ойнап, танысып өсті.Осман бек көрікті де сымбатты жігіт болып ержетті. Қара мұрты тебіндеп, үстіңгі ернін көмкере бастады. Жорға атқа шебер мінетін ол әкесі жасының ұлғаюына байланысты ұзақ уақыт ат үстінде жүре алмағандықтан, 1200 жылы Самарқан маңында Елеу Жүлхудың елшілігін қарсы алған атты шерудің басында болды.Бала күннен-ақ ол ірі мемлекеттердің елшіліктерін қарсы алу рәсімінің қалай өтетінін көріп өскен еді. Сондықтан сенімді кейіппен Елеу Жүлхуға қарай атын тебініп жетті де, атынан қарғып түсіп, қолын жүрегіне қойып:— Тұран билеушісі, Афрасиабтың ұрпағы хақан Ибраһим ибн Хұсейн өз ұлы сұлтан Османның атынан Қытай мемлекетінің гүрханы, Батыс Ляоның императоры, мәртебелі Елеу Жүлхуға ізгі сәлем жолдайды... — деп сөзін бастады.Дәл осы сәтте Осман гүрханның артындағы екінші салт атты қыздың өзіне қадала қараған жанарын байқап, тосылып қалды. «Айтуған қандай болып өзгеріп кеткен!..» деген ой санасында жарқ ете түсті.Бұрын икемсіздеу келген, ұяң қыздың орнына енді ұзын сирақты тұлпардың үстінде өз сұлулығына сенімді он алты жасар бойжеткен отырды. Оның көк аспандай мөлдір қытай жібегінен тігілген ұзын көйлегі аттың сауырын жауып тұрды. Көйлектің етегінен үзеңгіге ілінген биік өкшелі қызыл етігі көрініп тұрды. Көйлектің сыртынан алтын өрнекпен кестеленген қамзол киген. Басына үкі қауырсындары тағылған сопақтау пішінді бөрік киген еді.«Уа, сұлулардың бәрі сенің сұлулығыңның жанында көмескі сағымдай ғана, ал он сегіз мың ғалам сенің алдыңда тар ғана сүрлеу секілді!»Айтуған бегімнің тұңғиықтай терең, мөлдір қара көздерімен жанары түйіскен сәтте сұлтан Османның жүрегі дүрсілдей жөнелді. Оның ойына бірден қасиетті «Ар-Рахман» сүресінде баяндалатын жанары тұңғиық, қарақат көзді хор қыздары оралды. Сол бір сәтте көңілі толқып, жүрегі алай-дүлей күй кешті. Ол өзін әрең сабырға шақырып, гурханға арнаған сәлемін зорға аяқтады.Елеу жасы ұлғайған сайын толықтана бастаған еді. Биыл ол қырық жеті жасқа толған болатын. Сондықтан аттан Осман секілді шапшаң түсе алмай, асықпай жерге түсті де, ескі досы әрі үзеңгілесі Ибраһимнің жас кезін еске салатын ұлы Османды құшақ жая қарсы алды.Самарқанға қарай жол жүргенде, Осман Елеудің әкесі, мемлекет ісі, қазына кірістері мен көрші елдер туралы қойған сауалдарының бәріне байыппен жауап беріп отырды. Алайда, бала күнгі досы Айтуғанға көз салуға батылы жетпеді. Сарай әдебіне сай Айтуған олардың соңын ала, сәл кейінірек атпен келе жатқандықтан, Османның жүрегін билеген толқу мен ұяңдықты жеңуі қиын еді. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/ffb5a51f7fec3782c98caac5a3bd1619.webp?width=1024&height=652) 3. ҚҰДА ТҮСУАйтуған үшін Самарқанға сапар шегу бала кезінен қызығушылықтың бірі еді. Енді оны балалық ойындар мен қуыршақтар қызықтырмайтын. Он алты жасқа толған бойжеткеннің санасын өз тәнінің жаратылысы мен ер мен әйелдің табиғи айырмашылықтарын тануға деген табиғи қызығушылық билей бастады.Әкесінің сарайында ол өзге ер-азаматтарды да көретін, бірақ олардың бәрі тек иіліп қызмет ететін бағынышты нөкерлер ғана еді. Айтуған балалық шағында Османмен бірге өткізген ойындарын еске алып, онымен оңаша жүздесуді іштей армандайтын.Жол үстіндегі кездесу Айтуғанның үмітін алдамады. Осман бойшаң болмаса да, дене бітімі келісті, ат үстінде нық әрі епті отырды. Үстіндегі сәнді киімі, асыл қару-жарағы мен атының қымбат әбзелдері оның мәртебесін айқын аңғартатын. Жол бойы Айтуған білдірмей, көзінің қиығымен Османға қайта-қайта көз тастап отырды. Оның тік тұлғасына, кең иығына, сом біткен бұлшықты қол-аяғына сүйсіне қарады.Осман мен Айтуғанның өздері әлі жүректерінде оянған сезімнің сырын толық аңғара қоймағанымен, айналасындағыларға бәрі айқын еді. Олар ойларында-ақ осы екі жастың тағдырын тоғыстырып қойған болатын. Самарқан тағының жас, келбетті, текті әрі дәулетті мұрагері Осман мен Си Ляо империясының жас, сұлу, бай мұрагері Айтуғанды алда теңдесі жоқ ортақ бақыт күтіп тұрғандай көрінетін. Бұдан өзге қалай болуы мүмкін еді?Ресми салтанаттар мен қонақасылардың арасында Осман Айтуғанмен оңаша кездесе алмайтын. Бірақ бір сәттің орайы келгенде, екеуі де өздері күтпеген күйде бір-біріне ұмтыла құшақтаса кетті. Бір-бірінің шашының жұпар иісін құмарлана жұтып, сыбырлай сүйіспеншілік сөздерін айтты. Жастық жалындарына қанат бітіріп, бастарын айналдырды. Сол сәтте қалған бүкіл дүние олар үшін мәнін жоғалтты. Ең бастысы – екеуінің қайтадан бірге болғаны еді.Айтуған Османның құлағына тез-тез сыбырлап жатты: мені әкемнен сұра, сұрай бер, әкем-ғүрхан саған жақсы қарайды, ол қарсы болмайды, ол мені жақсы көреді, мен үшін де ол бас тартпайды! Өзінің батылды қылығына, Османға жақындағанына, сүйіктісінің құшағына тығылып, одан ажырамауға деген құштарлығынан жүрегі қатты соғып тұрды.Осман Айтуғанды құшағына қыса түсті. Оның әрбір жанасуына нәзік те серпінді денесінің үнсіз жауап беруі Османның жанын ерекше толқытты. Сол сәтте ол өзін сүйікті әрі қалаулы ер азамат ретінде сезінді. Айтуғанның балдай тәтті ернінен айырылғысы келмей, мөлдір жанарында мәңгілікке жоғалып кеткендей күй кешті.Айтуған күрсіне, зорға дегенде Османды өзінен сәл алыстатты. Кенет біреу олардың осы аялаған сәтін көріп қалса қайтпек? Ондай масқараға жол беруге болмайды.— Енді жүрейік. Әкем алаңдап қалар, — деп сыбырлады ол.Алайда, жүрегінің түкпірінде Османның құшағынан ажырағысы келмеді. Оның қайратты қолдарының аялы жылуын, жанарына от ұялатқан мейірімін тағы да сезінуді қалады. Бірақ қоштасар мезгіл жеткен еді.— Әкемнен мені саған ұзатуға рұқсат сұра, — деп Айтуған қоштасар сәтте сыбырлай айтты. Османның құшағынан әрең ажыраса да, бар ойы мен жүрегі сүйгенімен бірге құратын бақытты болашаққа самғап бара жатқан еді.Осман ойын-сауықтың аяқталуын зорға күтті. Ақыры қонақтар тарасып, қаған әкесі оңаша қалған сәтте, ол батылданып сөз бастады.— Әке! Айтуған екеуміз бір-бірімізді сүйеміз. Сондықтан сізден гүрхан Елеуден оны менімен атастыруын сұрауыңызды өтінемін! Ибраһим қаған Османға үнсіз әрі зер сала қарады. Ұлының сезімі оны онша толғандырған жоқ. Ал, Елеу әулетімен құда болу – әлемді билеген Ляо империясынің ұлы гүрханымен туыстық орнату деген сөз еді. Мұндай одақ оның шағын мемлекетінің беделін бірден көтеріп, Хорезмшахтармен, Ғазнауилермен және Ғұридтермен терезесін теңестірер еді.Елеу әулетімен құдандалы болу – біз үшін ұлы мәртебе. Бірақ гүрхан қызын біздің әулетке беруге келісер ме екен? — деді Ибраһим толғана тіл қатып.— Әке! Гүрхан маған әрдайым жылы қарайды. Айтуған да мені сүйеді. Ол қызының тілегін жерге тастамайды. Біздің әулетіміздің түбі ұлы Афрасиабтан тарайды. Тектілігіміз жағынан Елеу әулетінен бір де кем емеспіз, — деп Осман әкесін бар ықыласымен сендіруге тырысты.Келесі күні қонақтарға сый-сияпат тапсыру рәсімі аяқталғаннан кейін, жұрттың бәрінің көңіл күйі көтеріңкі болды. Мол дастарқаннан дәм татқан соң, гүрхан Елеу мен хақан Ибраһим саялы баққа барып тынықты. Олар салқын көлеңкеде тәтті шербетті сіміріп, жанға жайлы самалдың рақатын көріп отырды.Сарайдағы жұрт әлдеқашан-ақ Осман мен Айтуғанды ойша бір-біріне қосып қойған еді. Алайда мұны сезбеген жалғыз жан – гүрхан Елеудің өзі болатын. Оның көз алдында Айтуған әлі де баяғыдай еркелетіп өсірген кішкентай да мейірімді қызы болып қала берді.Ибраһим сөзін астарлап бастады. Ол: «Біздің әулетте қыран бар, ал Елеу әулетінде ақ көгершін бар. Біздің бағымызда жайқалған раушан гүлдесе, сіздердің бақтарыңызда бұлбұл сайрайды», – деп, осындай бейнелі теңеулермен ойын жеткізді.Ибраһимнің ишарасын бірден ұққан Елеу терең ойға батты. Оның не меңзелгенін толық түсінгенімен, сол сәтте нақты жауап бермеді. Біраз толғанып, бұл мәселені уәзірлерімен ақылдасып алған соң ғана шешімін айтатынын жеткізді.Сол түні-ақ гүрхан өзімен бірге Самарқанға еріп келген ең жоғары мәртебелі бектер мен уәзірлердің кеңесін шақырды. Кеңес алдында ол Самарқан қағаны Ибраһимнің өз ұлы – сұлтан Османға қызы Айтуған бегімді қалыңдыққа сұрағанын жария етті.— Не дейсің, Ілбій? — деп гүрхан жоғарғы қазыға бұрылды.Талай жылдар бойы сансыз дауларды шешіп, өзгенің сезіміне бой үйретіп, жүздеген адамды өлім жазасына кескен жоғарғы қазы сабырлы үнмен былай деді:— Ұлы мәртебелі хан ием! Біздің мемлекетіміздің ең басты мұраты – Елеу әулетінің бақыты. Ал бақыт дегеніміз не? Ол – елдің тыныштығы мен мемлекеттің байлығы емес пе? Махаббат деген – тұрақсыз нәрсе. Мемлекетті әлсіреткен өз туған әпкеңіздің басынан өткен оқиғаны еске алыңыз. Самарқан онсыз да бізге бағынышты. Бұл некеден мемлекетке қандай пайда бар?Гүрхан туған тәтесі әрі Си Ляо империясының бұрынғы регенті туралы масқара оқиға еске салынғанда, қабағын түйіп, көңілі бұзылды. Бірақ ештеңе деместен:— Ордағұн, сіздің пікіріңіз қандай? — деп сұрады.Әскери кеңестегідей жауап берген әскери министр былай деді:«Құрметті Гүрхан! Империямыздың жағдайы сенімді емес: Қашқарда ұйғырлар көтеріліс бастады, ал Хорезм шахы Сырдария бойындағы қалаларымызды басып аламын деп қауіп төндіріп отыр.»«Ашығын айтайын, біздің Қытай империясына найман немесе керейіт мемлекеттері сияқты сенімді одақтас қажет. Өйткені мұсылман мемлекеттерімен соғыс болары сөзсіз».Гүрхан кеңесшілерінің айтуынсыз-ақ мемлекеттің жағдайының ауыр екенін білетін. Бірақ сүйікті қызымен сөйлеспес бұрын, ойын жинақтап алуы керек еді.Кеш уақыт болғанына қарамастан, Айтуған гүрханды күтіп отырды. Әкесінің еркесі болып өскен, ешқашан қалауы кері қайтарылмаған ол гүрханның да өз өтінішін қабылдайтынына кәміл сенді.Назарын көтермей, өз батылдығынан ұялып қызарған Айтуған бәсең үнмен, бірақ қайсарлықпен әкесіне тіл қатты:— Әкетай, мен Османды сүйемін. Некемізге ақ батаңызды беріңіз!Сол сәтте Айтуғанның жанары да, бүкіл болмысы да, әрбір тамыр соғысы да әкесіне: «Жоқ демеңізші, махаббатымды қабыл алыңыз, Османға жар болуыма рұқсат етіңіз, ақ батаңызды аямаңыз!» деп үнсіз жалбарынғандай еді.Бұрын гүрхан мыңдаған адамды өлімге жібергенде де еш қиналмайтын. Ал қазір ол қызының кішкентай жүрегіне өз жауабымен жара салатынын ойлап, жүрегі сыздап кетті.— Қызым, Тәңір бізді қарапайым пенделер етіп жаратқан жоқ, басқа адамдарға билік жүргізетін дәрежеге жеткізді, — деді ол.Біздің міндетіміз — өз қалауымызды мемлекет пен халықтың мүддесіне бағындыру. Біз мемлекет мүддесі үшін басқа адамдардың өмірі мен өліміне қатысты мәселелерді қалай шешсек, дәл сол сияқты өз өмірімізді де ел мен халыққа салқынқандылықпен арнауға тиіспіз.Осман бізге тең емес, онымен құдандалы болу біздің әулетіміздің мүддесіне сай келмейдіАйтуған бөлмесіне кіріп, есігін ішінен құлыптап алды. Ол түні бойы жылап шықты да, қонақтар кеткенше бөлмесінен мүлде шықпады. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/fea9392746893913b5aaab57acb53be7.webp?width=677&height=1024) 4. ОСМАН ИБН ИБРАГИМНІҢ ҮЙЛЕНУІ1202 жылы Самарқанда әкесі қайтыс болғаннан кейін Қарахан әулетінің тағына жас сұлтан Осман ибн Ибрагим отырды. XIII ғасыр Мәуереннахр үшін Үндістан мен Ауғанстанды билеген әулеттен шыққан сұлтан Шихаб ад-Дин Гуридің Хорезмнің астанасы Гүргенжді қоршауымен басталды.Хорезмшах Мұхаммед гуридтерге қарсы күресте қарақытай гүрханынан көмек сұрап, оның қолдауымен жауларын талқандады. Алайда, 1208 жылы хорезмшах Найманның Тайан ханымен келісім жасап, Шығыс Түркістан мұсылмандарына сүйене отырып, өзіне бір кездері көмек көрсеткен Қарақытай гүрханына қарсы соғыс бастады.Барлық шайқастарында Хорезмшах Ала әд-Дин Мұхаммедті Самарқан билеушісі Осман бірге алып жүрді.Хорезмшах Мұхаммед Османға өзінің қызы Хан-Сұлтанға үйленуді ұсынғанда, ол өзінің құдіретті көршісіне қарсы келуге батылы бармай, ұсыныстан бас тарта алмады.Гүрханның Айтуғанды оған тұрмысқа беруден бас тартуынан кейін, оның әйелдерге деген көзқарасында мінезі қатайып, көңілі суып кеткендей болды. Алдағы үйленуін ол сабырмен қабылдады. Ол ер адам, үйлену — оның парызы, бірақ жүрегі еш толқымады.1210 жылы 14 жасар Хан-Сұлтанның жасау керуені Үргеніштен Самарқанға жол тартты. Хан-Сұлтан сарайдың әйелдер бөлігінде жігерлі әжесі Тұрқан хатунның бақылауымен тәрбиеленді.Тұрқан-хатунның өзі Қыпшақ даласында еркін өскенімен, немересін қатаң тәртіппен тәрбиеледі. Хан-Сұлтан өмір бойы сарайдан санаулы ғана рет сыртқа шыққан. Оның үстіне, ол заман өте қатал еді: Тұркан-хатун гуридтердің қоршауы кезінде Үргеніш қаласын қорғауды өзі басқарған.Хан-Сұлтанның жан дүниесі қуанышқа бөленді. Енді ол өзі қожайын болады, әрбір нәрсе үшін әжесінен рұқсат сұраудың қажеті болмайды. Ал, Самарқан қандай үлкен әрі әсем қала еді! Болашақ күйеуін ол бір-ақ рет көрген болатын: әкесімен бірге әлдебір жорыққа аттанғалы жатқанда, терезеден жасырын қарап қалған еді.Хан-Сұлтан: «Олар бірге қандай бақытты болады, олардың махаббаты Жүсіп пен Зылиханың (Зулайканың) махаббатындай теңдессіз болмақ», – деп армандайтын.Үйлену тойының думанды күндері, алғашқы ыстық құшақтары көзді ашып-жұмғанша өте шықты, бірақ күнделікті тіршілік те солай тез басталды. Сырттай қарағанда, бәрі де некеден кейін болуы тиіс болғандай еді, алайда Хан-Сұлтан өз қиялында елестеткен сезімдердің неге екені белгісіз, жүрегінде оянбады.Хорезмге бағыну самарқандықтарға қарақытайларға бағынудан да қымбатқа түсті, өйткені салық мөлшері жоғары болды. Қарақытайлардың соғыстарына көшпелілер қатысып, олардың ақысы соғыста түскен олжа болатын, ал Хорезмшах әскерінде сарбаздарға тұрақты жалақы төленетін.Осман барлық соғыстарға қатысып жүрді, ал оның зардабын самарқандықтар тартуға мәжбүр болды. Халықтың наразылығы Хан-Сұлтанға бағытталды. Оған артынан бәрі қарғыс айтып, сыбырлап жүргендей көрінді. Оның өтініштері мен бұйрықтары керісінше орындалатын болды. Үргеніштегі түрмені ол Самарқандағы түрмемен алмастырды, бірақ ол түрме бұрынғысынан да қатаң еді.Алғашқы айларда Хан-Сұлтан күйеуінен жұбаныш тапты. Бірақ кейін Осман оған сирек келетін болды, келген күннің өзінде оған бір-екі ауыз ғана қысқа жауап беретін. Самарқанда Хан-Сұлтан өзін жалғыз сезінді.Ол өзінің қатал мінезді әжесі Тұрқан-хатунға хат жазды. Бірақ әжесі оған: «Шыда, біздің тағдырымыз осындай» деген жауап хат жіберді. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/f33e0b4804771a83e7c6f0b8a8403993.webp?width=684&height=1024) 5. АЙТУҒАН БЕГІМ1206 жылы Хорезм шахы Қарақытайлар мемлекетіне қарсы әскери әрекеттерін бастады. Алғашқы шайқаста Қарақытайлар хорезмдіктерді жеңгенімен, Мұхаммед тоқтаған жоқ. 1208 жылы ол гүрханға қарсы шабуылдық одақ құру үшін Наймандармен келісім жасады.Гүрхан Елеу одақтастарға өте мұқтаж болды, ал оның маңындағы жалғыз мұсылман емес мемлекет — христиан дінін ұстанған Керейіттер мемлекеті еді.Тіпті Айтуғанның өзінен де жасырын түрде, гүрхан жіберген Елеу бастаған елшілер Керейіттердің қарт билеушісі Тұғырыл (Ван) ханға Хорезм мен Наймандарға қарсы одақ құруды ұсынды. Ал, бұл одақты бекіту үшін Айтуғанды Ван ханға кіші әйелдікке беруді ұсынды.Тұғырыл Ван хан Қарақытайлар астанасына қымбат сыйлықтармен құдаларды жіберді: бағалы аң терілері жарықта құбылып жарқырады, түсі сирек кездесетін бүркіттер мен сұңқарлар, тұқымы асыл жүйрік аттардың үйірлері, бірақ….Айтуған әкесіне қайсарлықпен қарсы шығып, егер өзін Ван ханға зорлықпен ұзатпақ болса, өз өміріне өзі қол жұмсайтынын, ал жүрегі қаламаған жанға ешқашан тұрмысқа шықпайтынын нық мәлімдеді. Керейіттердің құдалары ауыр көңілмен кері қайтты. Осыдан кейін екі жақтың арасында одақ құру жайлы сөздің өзі қалмады.1211 жылы найман ханы Күшлік қидандардың астанасына шабуыл жасап, оны күшпен басып алып, ойрандады. Елеу Чүжулхуды өлтіріп, өзін гүрхан деп жариялады. Айтуған екі құрбысымен бірге астанадан қашып шықты. Енді оның әкесі де, елі де, шаңырағы да жоқ еді. Бала күннен білетін жалғыз жолы – Самарқанға апаратын жол болатын. Ал, барар жалғыз адамы – балалық шақтағы досы, бүгінде қаған атанған Осман еді.Бір апта жол жүргеннен кейін Самарқанның алдында Айтуған бұлақ басында құрбыларының көмегімен өзінің жалғыз көйлегін ретке келтіріп, ұзақ жолдан шаршағанның ізін білдірмеуге тырысты.Османға елшілерді қабылдайтын залда Си Ляо ханшайымы Айтуған бегім оны күтіп отырғанын хабарлағанда, ол өз құлағына өзі сенбеді де, дереу кездесуге асықты. Айтуған Османның өзіне қалай қарайтынын білмегендіктен, оған жақын бармай, төмен қарап: әкесінің өлтірілгенін, мемлекетінің енді жоқ екенін, жасауы да қалмағанын, барар жері жоқ екенін айтты.Осман Айтуғанды көргенде, оның жүрегі кенет шым ете қалды. Сарайдағы сол бір кездесудегідей, бұрынғы сезімі қайтадан толқындай көтеріліп, ескі махаббаты есіне түсті. Ал, соғыстар мен сәтсіз некеден кейін жүрегі тас болып қатып, мұндай сезімге енді өзін қабілетсіз деп ойлаған еді. Сол түні Осман Айтуғанды өз жатын бөлмесіне кіргізді.Келесі күні Айтуған шахада оқып, Исламды қабылдады, молда неке қиды. Ешқандай салтанатсыз-ақ ол Османның заңды екінші әйелі атанды.Айтуған Ілек-хандар сарайында өзін өз үйіндегідей сезінді: бала кезінен таныс дүниелердің бәрі сол қалпында. Бағбаннан бастап нан пісірушіге дейін сарайдағы барлық қызметшілер мен жұмысшылар оны бала кезінен білетін, бәрі оған күлімсіреп қарайтын.Тек Хан-Сұлтанмен кездескісі келмеді, өйткені ол Хорезмшахтың қызы еді, ал Хорезмшах оның әкесін өлтірген адамның одақтасы болатын. Осман Айтуғанды ренжіткісі келмей, алғашында Хан-Сұлтанға баруын сиретті, кейін тіпті ол жаққа мүлде бармай қойды. Осылайша ол екінші әйелінің ықпалына толықтай түсті.Осылайша, онсыз да сәті қашқан Хан-Сұлтанның өмірі азапқа айналды. Сұлулығы мен жастық шағының гүлденген кезінде сарайда керексіз болуы, ол ешқандай қылмыс жасамай-ақ, өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кесілгендей түрмеге түсті.Жылады, бірақ оны жұбатар ешкім болмады. Өзін қалай ұстау керектігін де білмеді. Кеңес беретін ешкімі жоқ еді. Ал, жат жерде оған ең жақын болған жалғыз адамы — күйеуі оны сатып кетті.1212 жылы әдетте тыныш өмір сүретін самарқандықтар жоғары салықтардың салдарынан аштық пен жоқшылыққа душар болып, Хорезмшахқа қарсы көтеріліске шықты. Бірақ шах ол кезде алыста еді, сондықтан халықтың барлық ашу-ызасы Хан-Сұлтанға бағытталды. Самарқандықтардың қалың тобы Хорезмшахтың қызының сарайын қоршап алып, оның өлімін талап етті.Хан-Сұлтан қоршауда қалған сарайынан күйеуі Османға хат жолдады:«Мен — әйел адаммын, мен сияқты жанды өлтіру — ұят іс. Менің тарапымнан сенің мұндай жазаға лайық деп санауыңа себеп болатын ештеңе болған жоқ. Ең дұрыс әрі ең абыройлы іс — менің өмірімді сақтап қалу болар еді».Айтуған самарқандықтарды тыныштандыру үшін, ең бастысы — өзінің қарсыласын түпкілікті жеңгенін көрсету мақсатында, қала тұрғындарының бәрін шақырып үлкен той жасауды бұйырды.Төрге жайылған кілемнің үстіне Осман мен Айтуған отырды, ал қызмет етуге тізерлеп Хан-Сұлтан бегімді мәжбүрледі. Ол сол заманның ең қуатты мұсылман мемлекеттерінің бірінің билеушісінің қызы еді.Қарапайым халық Хан-Сұлтанның көз жасын көріп, күліп, оған әзіл-қалжың айтты. Ал, бұған дейін тіпті Самарқанның ең атақты ақсүйектері Хан-Сұлтанның әкесі — Хорезмшах тұрған кілемнің шетін сүйюге рұқсат алса да, соған бақытты болатын еді. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/4d50e12450c29f17294c4b72aa39c5a8.webp?width=711&height=1024) 6. ЖАЗАЛАУСамарқандықтардың көтерілісі және әсіресе оның қызының қорланғаны туралы хабар Хорезмшах Мұхаммедке жеткенде, ол бүлікті басу үшін өзі жолға шықты. Кінәлілер мен кінәсіздердің де кесілген бастары көшелерде жатты, көтеріліс қатал түрде басып-жаншылды.Бәрі аяқталған соң, Хорезмшах Османды алдырып, Хан-Сұлтанды шақыруды бұйырды. Енді бұрынғы сәнқой Османнан ештеңе қалмаған еді: үстіндегі киімі жыртық, денесі сызаттар мен көгерген іздерге толы, күзетшінің әрбір қимылынан селк етіп, қамшы тиіп кетеді деп қорқып, қорлықпен дірілдеп тұрды.Хорезмшах өзі қызын ұзатуға таңдаған күйеуі Османға менсінбей қарап, былай деді:«Ей, ар-намысы жоқ адам, егер сен мен үшін өз әйеліңді мазақ еткен болсаң, ол, ақырында, сенің жарың емес пе еді?»«Қай заңдар жинағында осындай арсыз да ар-ожданға жат қылық жасауға болады деп жазылған?» – деді.Сұлтан Осман ұяттан басын көтермеді. Алайда кенет Хорезмшахқа тіктеп қарап, жарылған ернімен әрең сыбырлады:– "Уа, шах! Соңғы өтінішімді орында! Айтуғанның өмірін қимағайсың. Ол ешбір күнә жасаған жоқ, ешнәрсеге кінәлі емес!"Хорезмшах мысқылдап күлді, ол қағанның қанын төгуді ойламаған еді. Бірақ әңгімені оның қызы Хан-Сұлтан жалғастырды. Ол нық әрі сабырлы дауыспен Осман мен Айтуғанды дереу оның көз алдында өлтіруді, ал бастарын елге көрсету үшін іліп қоюды талап етті. Ол заманда әйел адамды өлтіру аса қатыгездік болып саналатын, тіпті Шыңғысханның жауынгерлері де соғыс кезінде әйелдерді өлім жазасына кеспеген. Ақыры Хан-Сұлтанның жылдар бойғы қорлығы мен жастық шағының зая кеткені үшін лайықты кек қайтарылғандай көрінді.Афрасиабтың соңғы ұрпағы Самарқанның билеушісі қайтыс болғаннан кейін Қарахан мемлекеті жойылып, Хорезм мемлекетінің құрамына қосылды. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/c1a1cedefce1913cce2c0e1a3c5c446c.webp?width=1200&height=670) 7.СОҢЫ1219 жылы Шыңғыс ханның әскері Хорезмге басып кірді. 1220 жылы хорезмшах Мұхаммед қашып, Каспий теңізіндегі Абескун аралында жалғыздықта қайтыс болды. Хан-Сұлтан әжесі Тұрқан хатунмен бірге Үргеніштен Қарақұм шөлі арқылы қашып шығып, Илал қамалына жасырынды. Алайда олар қолға түсіп, кейін Шыңғыс ханның алдына алып әкелді.Хан-Сұлтанның кейінгі тағдыры белгісіз. Кейбіреулер оның Жошының әйелі және оның ұлдарының, соның ішінде атақты Батый ханның анасы болғанын болжайды. Ал енді біреулер оны қандай да бір қызметшіге, мата бояушыға тұрмысқа берген деп есептейді. ![«СИ ЛЯО ХАНШАЙЫМЫ МЕН ХОРЕЗМ ХАНШАЙЫМЫНЫҢ МАХАББАТЫ МЕН ӨЛІМІ» туралы әңгіме.](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/0abeb8a90739c4ae8c4ac52a54421efa.jpg?width=800&height=609) --- Source: [https://yvision.kz/post/si-lyao-hanshayymy-men-horezm-hanshayymynyn-mahabbaty-men-olimi-turaly-angime-1021678](https://yvision.kz/post/si-lyao-hanshayymy-men-horezm-hanshayymynyn-mahabbaty-men-olimi-turaly-angime-1021678)