--- title: "Шымкент қалажұртынан табылған араб жазулы жез бұйым: Көркемдік-композициялық және тарихи-мәдени талдау" description: "Шымкент – Орталық Азияның тарихи-мәдени кеңістігінде өзіндік орны бар көне қалалардың бірі. Қазіргі қаланың тарихи өзегін құрайтын «Шым..." author: "seidaly" published: "2026-09-28T06:09:13+00:00" modified: "2026-09-28T06:09:13+00:00" locale: "ru" canonical_url: "https://yvision.kz/post/shymkent-kalazhurtynan-tabylgan-arab-zhazuly-zhez-buyym-korkemdik-kompoziciyalyk-zhane-tarihi-madeni-taldau-1022111" markdown_url: "https://yvision.kz/post/shymkent-kalazhurtynan-tabylgan-arab-zhazuly-zhez-buyym-korkemdik-kompoziciyalyk-zhane-tarihi-madeni-taldau-1022111/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # Шымкент қалажұртынан табылған араб жазулы жез бұйым: Көркемдік-композициялық және тарихи-мәдени талдау > Шымкент – Орталық Азияның тарихи-мәдени кеңістігінде өзіндік орны бар көне қалалардың бірі. Қазіргі қаланың тарихи өзегін құрайтын «Шым... ![Шымкент қалажұртынан табылған араб жазулы жез бұйым: Көркемдік-композициялық және тарихи-мәдени талдау](https://storage.yvision.kz/images/user/402783/bf349fb6ee907435a54e03e607bf82f0.jpg?width=283&height=377) Шымкент – Орталық Азияның тарихи-мәдени кеңістігінде өзіндік орны бар көне қалалардың бірі. Қазіргі қаланың тарихи өзегін құрайтын **«Шым қала» тарихи-мәдени кешені** жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген археологиялық нысан болып табылады. Көне қалашық аумағында жүргізілген ұзақ мерзімді археологиялық зерттеулер нәтижесінде оның мәдени қабаттарынан әртүрлі тарихи кезеңдерге жататын материалдық мәдениет бұйымдары табылған. Олардың қатарында сыртқы пішіні мен көркемдік безендірілуі ғана емес, бетіне түсірілген жазулары арқылы да құнды ақпарат беретін жәдігерлер бар. Солардың бірі – араб жазуы және күрделі өсімдік тектес өрнектермен безендірілген жез бұйым.Жәдігердің беткі бөлігінде араб графикасымен орындалған бірнеше жазу белдеуі, медальон тәрізді композициялар, сондай-ақ геометриялық және өсімдік тектес өрнектер орналасқан. Композицияның мұндай тығыздығы исламдық көркемдік дәстүрге тән. Мұнда жазу тек ақпарат жеткізуші құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар негізгі сәндік-композициялық элемент ретінде де пайдаланылған. Араб жазулы осындай бұйымдардың белгілі бір бөлігі діни, ғұрыптық және қорғаныштық қызмет атқарған. Ислам мәдениетінде Құран аяттары мен дұғаларды әртүрлі заттардың бетіне түсіру дәстүрі де кең тараған.Археологиялық деректерге сәйкес, бұйым **XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басына** жатады. Оның өлшемдері – 7,5 × 4,7 см, қалыңдығы – 0,1 см. Материалы – жез. Жасалу техникасы алдын ала құю техникасымен байланыстырылады. Бұйымның беткі бөлігінде арабша жазулар, дөңгелек және сопақша пішінді медальондар, сондай-ақ өсімдік тектес және геометриялық өрнектер орналасқан.Шымкент қалажұртынан табылған жез пластинаның жергілікті өндіріс өнімі немесе сырттан әкелінген зат болғанын қазіргі зерттеу деңгейінде нақты анықтау мүмкін емес. Дегенмен оның композициялық құрылымы мен эпиграфикалық безендірілуі XIX ғасырдағы Қағба кисуасының *sitarah* деп аталатын үлгілерінің көркемдік жүйесімен белгілі бір типологиялық ұқсастық көрсетеді. Кисва – Қағбаны жабатын қасиетті тоқыма, ал оның есіктеріне арналған арнайы бөлігі *sitarah* деп аталады. XIX ғасырда мұндай перделер Каирдегі арнайы шеберханаларда дайындалып, олардың бетіне Құран аяттары, каллиграфиялық медальондар, эпиграфикалық белдеулер және өсімдік тектес өрнектер түсірілген.Зерттеліп отырған жез пластинаның композициялық құрылымында Құран мәтіндерінің жеке эпиграфикалық белдеулерге, медальондарға және қоршаушы жолақтарға бөлініп орналасуы аталған көркемдік дәстүрмен салыстыруға мүмкіндік береді. Алайда бұл типологиялық ұқсастық бұйымның Қағба кисуасынан жасалғанын немесе оның нақты бір бөлшегі болғанын дәлелдемейді. Сол сияқты оның Каирде немесе басқа нақты өндіріс орталығында жасалғанын да қазіргі деректер негізінде біржақты анықтау мүмкін емес. Бұйымның шағын көлемі және жоғарғы бөлігінде тағуға арналған тесіктің болуы оның жеке пайдалануға арналған зат болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осыған байланысты оның амулеттік (бойтұмарлық) немесе қорғаныштық қызмет атқаруы мүмкін деген болжам жасауға болады.Бұйымдағы арабша жазуларды зерттеу барысында Шымкент қаласы Дін істері басқармасының Дін мәселелерін зерттеу орталығының маманы, дінтанушы, теолог, араб тілі маманы, арабист Ұлықбек Алиакбарұлының көмегіне жүгіндік. Маман тарапынан бұйымдағы Құран аяттары мен діни мәтіндердің оқылымы, аудармасы және мазмұны бойынша құнды түсіндірмелер берілді. Бұл кеңестер жәдігердің эпиграфикалық ерекшеліктерін нақтылап, оның діни-мәдени мазмұнын тереңірек ашуға мүмкіндік берді.Заттың көркемдік-композициялық құрылымында араб жазуы ерекше орын алады. Жазулардың бедерлі орындалуы бұйымның негізгі семантикалық мазмұнын қалыптастырады. Эпиграфикалық мәтіндердің орналасу тәртібі де белгілі бір композициялық жүйеге бағынған.Теолог маманның оқылымына сәйкес, бұйымның ең жоғарғы бөлігінде Құранның «Әли Имран» сүресі, 133-аятынан алынған: وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ деген мәтін орналасқан. Оның мағынасы: «Раббыларыңның кешіріміне және тақуалар үшін әзірленген, кеңдігі көктер мен жердей болған Жәннатқа асығыңдар». Оның төменгі бөлігінде араб графикасындағы мәтіндердің бірінде Құран Кәрімнің «Нұр» сүресі, 35-аятынан алынған :اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ – «Алла – көктер мен жердің нұры» деген аят фрагменті төрт рет қайталанып берілген. Эпиграфикалық тұрғыдан бұл жерде толық аят емес, оның бастапқы және мағыналық жағынан дербес фрагменті пайдаланылғанын атап өткен жөн. «Нұр» сүресінің 35-аятында «нұр» ұғымы Алланың нұры және Оның адамзатқа бағыт-бағдар беруімен байланысты күрделі діни-символдық мағынада баяндалады.Бұйымның орталық бөлігіндегі негізгі эпиграфикалық белдеуде, теолог маманның оқылымына сәйкес, Құранның «Бақара» сүресі, 255-аятындағы Аят әл-Күрси мәтіні берілген. Аят әл-Күрсидің бұйымның орталық бөлігіне орналасуы оның композициялық құрылымындағы эпиграфикалық мәтіннің жетекші семантикалық рөл атқарғанын көрсетеді. Аяттың мазмұнында Алланың мәңгілігі, жалғыздығы, бүкіл әлемді қамтитын құдіреті мен шексіз білімі, сондай-ақ көктер мен жерді қорғаушы сипаты дәріптеледі.Төменгі бөліктегі екі дөңгелек медальондағы арабша жазулардың мазмұны алдын ала оқылым бойынша Құранның «Әл-Фатх» сүресі, 29-аятындағы мәтінмен байланысты болуы мүмкін. Алайда бұл сәйкестікті мәтіннің жоғары ажыратымдылықтағы эпиграфикалық түсірілімдері негізінде қосымша салыстырып, нақтылау қажет. Сонымен қатар бұйымның композициялық бөліктерінің бірінде исламдағы негізгі сенім формуласы – «لا إله إلا الله محمد رسول الله» («Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед – Алланың елшісі») деген шәһадат мәтіні орналасқан болуы мүмкін. Бұл оқылымды да эпиграфикалық тұрғыдан қосымша нақтылау қажет.Аталған жазулардың төменгі жағында Құранның «Құрайыш» сүресіне қатысты мәтін орналасқан деп оқылады. «Құрайыш» – Құран Кәрімнің Меккеде түскен қысқа сүрелерінің бірі. Сүре төрт аяттан тұрады және Мекке қаласында өмір сүрген Құрайыш тайпасына қатысты. Онда Құрайыштың қысқы және жазғы сауда сапарлары, Алланың оларға қауіпсіздік пен ризық бергені еске алынып, осы нығметтердің иесі болған Раббысына құлшылық етуге үндейді. Сүренің негізгі мазмұны қауіпсіздік, ризық-несібе, сауда жолдарының тұрақтылығы және Аллаға құлшылық ету идеяларымен байланысты. Бұйымның ең төменгі композициялық аймағында, оның периметрін айнала қоршаған эпиграфикалық белдеуде Құранның «Фатиха» сүресінің мәтіні орналасқан деп оқылады. Сүре мәтінінің бұйым композициясының шеткі бөлігін тұтастай айнала берілуі эпиграфикалық безендірудің құрылымдық тұтастығын қамтамасыз етіп, оның діни-символдық мазмұнын күшейтеді. «Фатиха» сүресінің Құран мәтіндері арасындағы ерекше мәртебесі аталған композициялық шешімнің бұйымның сакралды семантикасын айқындауға бағытталған болуы мүмкін екенін көрсетеді.Дегенмен, бұйымдағы эпиграфикалық мәтіндердің барлығы толық оқылып, ғылыми тұрғыдан біржақты анықталған жоқ. Жекелеген оқылмаған фрагменттердің мазмұны мен мәтіндік сәйкестігі әзірге белгісіз. Осыған байланысты жоғарыда көрсетілген кейбір мәтіндік сәйкестіктерді алдын ала оқылым және салыстырмалы талдау нәтижесі ретінде қарастырдық.Аталған эпиграфикалық элементтер бұйымның кездейсоқ сәндік зат емес, белгілі бір діни-символдық мәнге ие болғанын көрсетеді. Құран аяттары мен исламдық діни формулалардың шағын металл бұйымның бетіне жүйелі түрде орналастырылуы оның діни, қорғаныштық немесе амулеттік қызмет атқарған болуы мүмкін деген болжам жасауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге оның нақты функционалдық мақсатын тек эпиграфикалық мазмұн негізінде түпкілікті анықтау мүмкін емес.Қорытындылай келгенде, зерттеу нәтижесінде Шымкент қалажұртынан табылған жез бұйымның көркемдік-композициялық құрылымында араб жазуы негізгі безендіру элементі ғана емес, бұйымның мазмұндық-семантикалық жүйесін қалыптастырушы маңызды компонент екені байқалады. Эпиграфикалық элементтердің орналасу реті белгілі бір ішкі құрылымға бағынады. Жоғарғы бөлігінде Құран мәтіндерінің жекелеген фрагменттері, орталық белдеуде Құранның «Бақара» сүресі, 255-аятындағы Аят әл-Күрси, төменгі бөліктерінде діни мазмұндағы медальондар, ал бұйымның шеткі бөлігін айнала «Фатиха» сүресінің мәтіні орналасқан деп оқылады.Аят әл-Күрсидің бұйымның орталық бөлігінде орналасуы оның композициялық құрылымындағы эпиграфикалық мәтіннің жетекші семантикалық рөл атқарғанын көрсетеді. Сонымен қатар «Нұр» сүресінің 35-аятынан алынған «Алла – көктер мен жердің нұры» деген фрагменттің және басқа да Құран мәтіндерінің қолданылуы бұйымның діни-символдық мазмұнын күшейтеді. Осы мәтіндердің кеңістіктік орналасуы бұйымның эпиграфикалық бағдарламасы кездейсоқ қалыптаспағанын, Құран мәтіндері мен исламдық діни формулалардың өзара сабақтастығына негізделген тұтас композициялық жүйе қалыптасқанын көрсетеді.Теолог маманның оқылымы бойынша анықталған арабша мәтіндер бұйымның исламдық сакралды мәдениетпен тығыз байланысын айғақтайды. Сонымен қатар оның композициялық шешімі XIX ғасырдағы Қағба кисуасының *sitarah* үлгілерінің эпиграфикалық-көркемдік дәстүрімен салыстыруға негіз береді. Атап айтқанда, қасиетті мәтіндерді кең эпиграфикалық жолақтарға, медальондарға және қоршаушы белдеулерге орналастыру принциптерінде белгілі бір типологиялық ұқсастық байқалады.Алайда бұл ұқсастық зерттеліп отырған бұйымның Қағба кисуасынан жасалғанын немесе оның нақты бір бөлшегі болғанын дәлелдемейді. Сондай-ақ оның нақты өндіріс орнын қазіргі зерттеу деңгейінде анықтау мүмкін емес. Сондықтан Қағба кисуасымен байланысты аналогтарды бұйымның шығу тегін дәлелдейтін тікелей дерек ретінде емес, оның көркемдік және эпиграфикалық композициясын түсіндіруге мүмкіндік беретін салыстырмалы материал ретінде қарастырған жөн.Бұйымның XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басына жатқызылуы, шағын өлшемі, тағуға арналған тесігінің болуы және құрамында Құран аяттары мен исламдық діни формулалардың қолданылуы оның діни-символдық қызмет атқарған шағын көркем-қолданбалы бұйым болуы мүмкін екенін көрсетеді. Оның амулеттік немесе қорғаныштық функция атқарған болуы ықтимал, алайда бұл мәселені түпкілікті шешу үшін қосымша археологиялық, технологиялық және салыстырмалы-типологиялық зерттеулер қажет. Жалпы алғанда, зерттеліп отырған артефакт XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы Шымкент өңірінің исламдық көркемдік мәдениетін, араб жазуының декоративтік және сакралды функцияларын, сондай-ақ діни мәтіндердің заттық мәдениетте қолданылу дәстүрін зерттеуде маңызды дерек болып табылады. Оның эпиграфикалық құрылымын толық жариялау Шымкент қалашығы тұрғындарының діни дүниетанымы, көркемдік талғамы және Орталық Азиядағы исламдық эпиграфика дәстүрлерімен мәдени байланыстарын зерттеуге қосымша мүмкіндік береді.**Әкен Айнур Ерболқызы***Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің ғылыми қызметкері* --- Source: [https://yvision.kz/post/shymkent-kalazhurtynan-tabylgan-arab-zhazuly-zhez-buyym-korkemdik-kompoziciyalyk-zhane-tarihi-madeni-taldau-1022111](https://yvision.kz/post/shymkent-kalazhurtynan-tabylgan-arab-zhazuly-zhez-buyym-korkemdik-kompoziciyalyk-zhane-tarihi-madeni-taldau-1022111)