--- title: "«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»" description: "Н. Салтаев«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»Қазақтың мақалы:«Малым – жанымның садақасы, жаным – арымның садақасы».1. КІРІ?..." author: "NurlanSaltaev" published: "2026-07-25T17:44:10+00:00" modified: "2026-07-25T17:44:10+00:00" locale: "ru" canonical_url: "https://yvision.kz/post/abak-kereylerdin-eki-imperiyaga-karsy-kuresi-1021653" markdown_url: "https://yvision.kz/post/abak-kereylerdin-eki-imperiyaga-karsy-kuresi-1021653/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # «АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ» > Н. Салтаев«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»Қазақтың мақалы:«Малым – жанымның садақасы, жаным – арымның садақасы».1. КІРІ?... **Н. Салтаев****«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»*****Қазақтың мақалы:******«Малым – жанымның садақасы, жаным – арымның садақасы».*****1. КІРІСПЕ**1911 жылдың қазан айында Қытайда Синьхай көтерілісі (революция) болып, маньчжур әулеті тақтан құлатылды. Билікті жаңа император болуды көксеген Юань Шикай өз қолына алды. 1913 жылы Юань Шикайдың билігіне қарсы екінші көтеріліс басталып кетті. Ал 1917–1927 жылдар аралығында үшінші көтеріліс жүріп, оның нәтижесінде билікке Гоминьдан партиясы келді. Әуелде оны партияның негізін қалаушы Сунь Ятсен басқарса, кейін оның ізбасары Чан Кайши жетекшілік етті.Осы уақыттың бәрінде қазіргі шекарасындағы біртұтас Қытай тек еуропалық және ресейлік карталарда ғана белгіленген. Ал, XX ғасырдың 1930-жылдарындағы жапон карталарында Шығыс Түркістан, Ішкі Моңғолия және Тибет дербес мемлекеттер ретінде көрсетілген. Мәселен, Тибет коммунистік Қытайдың билігіне тек 1951 жылы ғана толық бағындырылды.Ресейдегі Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Шығыс Түркістанға кеңес өкіметіне қарсы болған ақгвардияшылардың әскери бөлімдері мен орыс босқындары жаппай қоныс аударды. Олардың басым бөлігі Шығыс Түркістанның солтүстік бөлігіндегі Құлжа уезіне қоныстанды.1931 жылдың сәуір айында Шығыс Түркістанның Құмыл (Хами), Тұрпан және Баркөл өңірлерінде Қытай билігіне қарсы мұсылмандар көтерілісі басталды. Көтеріліске ұйғырлар, дүнгендер, қазақтар, қырғыздар және өзбектер қатысты. Көтерілісшілерге көмекке көршілес Қытайдың Ганьсу өлкесінен гоминьдан армиясының 36-дүнген жаяу әскер дивизиясының қолбасшысы Ма Чжунин өз әскерімен келді.Дүнген жасақтары Алтай аймағының басым бөлігін басып алып, оның астанасынан қытай губернаторы Ли Чжанкуйды қуып шықты. Іле аймағындағы көшпелі жұртты басқаруға уәкілетті, Құлжа маңындағы Күре қамалында орналасқан 5-дивизияның қолбасшысы генерал Чжан Пэйюань - Ма Чжунинді қолдады.Қытайлардың Шығыс Түркістандағы санының аздығына байланысты, өлке губернаторы – дұбан, генерал Цзинь Шужэнь мұсылман көтерілісін басу үшін осы өңірге бұрын қоныстанған орысақгвардияшыларының қалдықтарынан әскери бөлімдер жасақтады.Тап сол сияқты, XIX ғасырдың соңында Ресей империясы Құлжа сұлтандығын жаулап алып, кейін оны маньчжур билігіне қайтарып берді. Соның салдарынан Қытай Қашғардағы «Жеті шаһар» мемлекетін жойып, дүнген көтерілісін талқандауға мүмкіндік алды. Сол секілді 1931 жылы Кеңес Одағы да Шығыс Түркістанда мұсылмандардың тәуелсіз мемлекет құруына жол бермеу үшін, Қытайға қолдау көрсету туралы шешім қабылдады.1931 жылдың орта шенінен бастап Кеңес Одағы Шыңжаңдағы гоминьдандық билеушіге қару-жарақ, әскери техника жеткізіп, өз әскери нұсқаушыларын жібере бастады. Сонымен қатар қажетті қару-жарақ пен әскери киім-кешек орыс ақгвардияшыларының бөлімдеріне де беріліп отырды.Кеңес Одағы мұсылмандар көтерілістерін басып-жаншу операцияларын жүргізуге10 000 алтын сом бөлді. 1933 жылдың қаңтарында Тұрпан өңірінде халық көтерілісі басталды. Көтерілісшілер Тұрпан, Пішан және Лүкшүн қалаларын басып алып, Үрімжіге қарай жорыққа шықты. 1933 жылдың ақпан айының соңында мұсылман жасақтары Үрімжіні қоршауға алды.Орыс ақгвардияшылары мен кеңестік бөлімдердің бірлескен күшімен Үрімжі мұсылман әскерлерінің шабуылынан аман сақталып қалды. Үрімжіні қорғау шайқасында 350–400 сарбаздан құралған полковник Николай Альметьевтің жасағы ерекше ерлік көрсетті. 1933 жылдың күзінде Ма Чжуниннің мұсылман дүнген әскері Гучэн қаласын шабуылмен басып алды. Соның нәтижесінде бір жарым мың қытай жауынгері тұтқынға түсті.1933 жылдың 12 қарашада Қашқарда округтың әмірі Мұхамед Әмин Бұғра мен Сабит Дамолланың бастауымен ұйғырлар Шығыс Түркістан ИсламРеспубликасының құрылғанын жариялады.1934 жылдың күзінде Гоминьдан партиясынан тағайындалған Шыңжаң өлкесінің дүбаны (губернаторы) Шэн Шицай Иосиф Сталинге материалдық, қаржылық және әскери көмек сұрап өз өкілдерін жіберді.Оған дәл осындай көмек көрсетілді: 1933 жылдың қараша айында КСРО ОГПУ-інің Алматыдағы 13-полкының жеке құрамы азаматтық киімге ауыстырылып, құжаттары тәркіленді де, «Алтай еріктілер армиясы» деген бүркенішпен шекарадан жасырын өткізіліп, ұйғыр мен дүнгеннің тәуелсіздік үшін күрескен жасақтарын талқандауға жіберілді.Кеңес Одағы Шыңжаңдағы Қытай армиясын қайта қаруландыруға елеулі көмек көрсетті. Соның нәтижесінде 1934 жылы оның құрамында броньды автомобильдер, И-15 және И-16 үлгісіндегі жойғыш ұшақтар пайда болды. Хами қаласында ұшақ құрастыратын зауыт, Душаньцзыда мұнай өңдеу комбинаты салынды. Сонымен қатар үш ағаш кесу зауыты, екі телефон станциясы және басқа да өндірістік әрі инфрақұрылымдық нысандар бой көтерді.Шығыс Түркістан Ислам Республикасы кеңес әскерлерінің көмегімен талқандалғанына қарамастан, оның үстіне мұсылман күштерін басып-жаншуға кеңестік танк бөлімдері де қатысқанымен, қарсылық тағы ұзақ жылдарға созылды. 36-дивизияны басқарған дүңген генералы Ма Чжунин берілмей, күресін жалғастырды. Мамут Сиджанның қолбасшылығындағы 6-ұйғыр дивизиясы да қаруын тастаған жоқ, ал Юлбарс ханның қарулы жасақтары 1950-жылдарға дейін соғыс жүргізді.1937 жылғы 15 желтоқсанда НКВД-ның 13-ші және 15-ші полктері мен 48-полктен құралған Кеңес әскерінің Нарын тобының қолбасшысы, шекара әскерлерінің комбригі Николай Норейко басшылыққа жолдаған баяндамасында былай деп жазды: «5 желтоқсанға дейін 36-дүнген дивизиясының 5 612 жауынгері қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Тұтқынға түскендердің 1 887-сі кейін жойылды».20 зеңбірек, 1 миномет және 7 мыңнан астам мылтық қолға түсірілді. 6-шы ұйғыр дивизиясының шамамен 8 мың жауынгері қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Тұтқынға түскендердің 607-сі кейін жойылды.1934 жылғы 15 сәуірдегі БК(б)П ОК Саяси бюросының №54/36 «Шыңжаң туралы» мәжіліс хаттамасынан:«...Дүбаньға қалдырылатын материалдық-техникалық мүлік пен мамандар даярлау үшін қажетті нұсқаушылар құрамының есебіне сәйкес, біз дүбаньның қарамағына 6 айдан бір жылға дейінгі мерзімге төмендегілерді қалдыра аламыз:а) ұшқыштар, ұшқыш-бақылаушылар және авиациялық механиктер – 8 адам;ә) броньды машиналардың жүргізушілері мен мұнара командирлері – 18 адам;б) артиллеристер – 6 адам;в) пулеметшілер – 3 адам;г) жалпы әскери бөлімдердің кіші және орта буын командирлері – 15 адам.Барлығы – 50 адам…«…Үзінді көшірмелері Ворошилов, Сокольников және Ягода жолдастарға жіберілді». Ресей империясы енді Кеңес Одағы деген жаңа атаумен Қытай империясына түркі-мұсылман халықтары мекендеген жерлерді өзіне бағындырып ұстауға бұрынғысынша қолдау көрсетіп отырды.Батыста еуропалық империялар түркі-мұсылман Осман империясын күйретуге кіріскеніндей, Британ империясы да Бабыр мен Әмір Темір ұрпақтары билеген түркі-мұсылман мемлекеті – Үндістанды жаулап алып, оны өз отарына айналдырды.«1937–1943 жылдары жарық көрген «China Handbook» статистикалық анықтамалығының дерегіне сәйкес, Шығыс Түркістанда 4 360 020 адам тұрған. Соның ішінде 930 000-ы этникалық қазақтар болған.»1931 жылы Үрімжіде билікті басып алған дүбән Шың Шысай Алтай аймағының губернаторы қызметіне Шәріпхан Көгедайұлын тағайындады. Бұл өңір халқының басым көпшілігін қазақтар құрайтын. Шәріпхан Көгедайұлы – Шыңғыс хан әулетінің ұрпағы әрі Абақ Керей руының мұрагер билеушісі еді.Шәріпхан жаңғыру мен техникалық прогресті қолдаған қайраткер еді. 1933–1934 жылдары Шығыс Түркістанда қазақ мектептері ашыла бастады. Шәріпхан тіпті Германиямен автомобиль зауытын салу жөнінде келіссөздер жүргізген болатын.1940 жылдың қаңтарында Шың Шысайдың бұйрығымен Алтай аймағындағы қазақ халқынан барлық қару-жарақ — мылтықтан бастап ас үй пышағына дейін — тәркілене бастады.«Е ань» («Түн мен қараңғылық») деп аталған бұл науқан кезінде қытай әскерлері қазақтардың үйлеріне басып кіріп, оларды тонап, өлтірді, әйелдерді қорлады, дүние-мүлкін өртеп, малдарын айдап әкетті.1940 жылғы 1 ақпаннан 2 ақпанға қараған түні Алтай қазақтарының қарулы көтерілісі басталды. Қару-жарағы жұтаң, ұйымдасуы әлсіз көтерілісшілер Қытайдың тұрақты армия бөлімдеріне қарсы сегіз айдан астам уақыт бойы табанды қарсылық көрсетті. Алайда ақыры көтеріліс жеңіліспен аяқталды.1940 жылдың жазында Шәріпхан Көгедай Шың Шысайдың бұйрығымен тұтқындалып, түрмеге қамалды. Сол жерде қайтыс болды.1941 жылғы 15 шілдеде Алтай қазақтарының екінші көтерілісі басталды.Бірақ бұл жолы гоминьдан билігі көтеріліс ошақтарын жоюға алдын ала мұқият дайындалған еді. Көтерілісшілерге қарсы атты әскер мен танк бөлімдері жіберіліп, ауылдар ауыр артиллериядан атқыланды. Соның нәтижесінде 1941 жылғы 27 шілдеде көтеріліс толықтай басып-жаншылды. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/8d84415edabf8cad369f8c32c75bdca5.jpg?width=984&height=1000) **2. АЛАҒТОЛҒАЙ ЖАЙЛАУЫНДАҒЫ КЕЗДЕСУ.**1943 жылдың 5 қазанында Қытай мен Моңғолия шекарасындағы Алтайдың батыс беткейінде орналасқан Алағтолғай жайлауында сұр киізбен жабылған қарапайым киіз үйде бірнеше ер адам дастарқан басына жиналып отырған еді.Бұл киіз үй сырт көзге өзге үйлерден еш ерекшеленбейтін. Сыртқы көркі де, ішкі байлығы да көз тартпайтын: қымбат кілемдер де, сәнді жасау-жабдықтар да жоқ еді. Оның ең басты сәні қабырғаға ілінген қару-жарақ болатын. Бірақ олар салтанат үшін емес, шайқасқа арналған жауынгерлік қарулар еді: тап-таза болып күтім жасалған жапонның «Арисака» винтовкасы, аңшылық мылтықтар және ағаш қынына салынған 1881 жылғы үлгідегі қарапайым орыс-казак шашкасы көзге бірден түсетін.Киіз үйдің төрінде ақ матаға мұқият оралған Құран Кәрім жатты. Оның қасында марқұм Алтай билеушісі Шәріпжан Көгедайұлы шығарып үлгерген қазақ тіліндегі «Алтай» газеті мен «Жаңа Алтай» әдеби-көркем журналының тігінділері, сондай-ақ бірнеше кітап қойылған еді.Киіз үй иесінің өздігінен білімін жетілдіруге ден қойғаны бірден аңғарылатын. Үй иесі — Керейдің Абақ атасынан шыққан Оспан Исламұлы еді. Ол қырық төрт жастағы, өңі қараторы, қалың қасты, қыр мұрынды, қою сақалы жүзін көмкерген ер адам болатын. Қоңыр көзінен әрдайым салқын да салмақты кейіп сезіліп тұратын, ал күлкі оның ерніне өте сирек үйірілетін.Ол кеудесі ашық дәстүрлі қазақы шапан мен кең балақты шалбар киген еді. Киіз үйдің еденінде еркін шалқая, жартылай жантайып отырды. Арқасына жамылған – алып ішігі. Ал киіз үйдің төрінде мойнына дейін түймеленген моңғолдың ұлттық дээлін киген құрметті қонақ отырды. Сырт келбеті жағынан оның қазақтардан еш айырмасы жоқ еді: өңі қоңырқай, бет сүйегі шығыңқы, қоңыр түсті қысыңқы жанары өткір де сұсты, адамды ішінен оқып тұрғандай әсер қалдыратын.Бұл – Оспаннан небәрі төрт жас үлкен Моңғол армиясының қолбасшысы Хорлоогийн Чойбалсан еді. Чойбалсанның қасында Моңғолия Ішкі істер министрінің орынбасары Дуйнхэржав отырды.Көшпенділер қарапайым қазақтың алаша төсенішіне жайғасып отырғанды әлдеқайда жайлы көретін, сондықтан еуропалық үлгідегі үстел мен орындықта отырғаннан гөрі, жерде отырып өздерін еркін әрі қолайлы сезінетін.Чойбалсан моңғол дәстүрімен тұз қосылған қою қаймақты шайынан бір ұрттап алып, әңгімесін жалғастырды:— Орыстар Сталинград түбінде немістерді күйрете жеңді. Гитлердің шабуылы тоқтатылды.іБұл шайқастың барысын Шығыс Түркістандағы көшіп-қонып жүрген керей қазақтары да жіті бақылап отырды. Өйткені Германия Сталинградты басып алғанда, Еділден (Волгадан) әрі қарай ұлан-ғайыр қазақ даласы басталатын, ал неміс әскерлері Түркістанға дейін жетуі әбден мүмкін еді.Сонда, бәлкім, Германияның ресми одақтасы бола тұра, соғыс қимылдарына араласудан бойын аулақ салып келген Түркия да соғысқа кірісер еді. Ал түркі жұртының жерін Ресейден кейін ең көп басып алған екінші мемлекет – Қытай сол кезде іс жүзінде Жапонияның басқыншылық билігінің астында болатын.Демек, Орталық Азиядағы түркі халықтарының, соның ішінде Шығыс Түркістан жұртының алдында да Түркияның қамқорлығы аясында жоғалтқан тәуелсіздігін қайта қалпына келтіру арманы шындыққа айналатындай мүмкіндік туды.«Құрметті Тархан мырза!» – деп сөз бастады Оспан Чойболсынға. – «Шың Шысай бірнеше рет танктері мен ұшақтарына сүйенген әскерін қазақтың көшпелі ауылдарына қарсы аттандырды. Ал біздің қолымызда қару-жарақ жоқ. Егер осылай жалғаса берсе, қазақ халқын жоңғарлардың басына түскен қасірет күтіп тұр», – деп ол Батыс моңғолдарға жасалған геноцидті еске салды.Маршал Оспанға қарап:— Моңғол халқы бауырлас қазақ халқын қиындықта ешқашан жалғыз қалдырмайды. Біздің тарихымыз ортақ. Көмекшім Хамхааш сіздің қару-жарақ жөніндегі өтінішіңізді жеткізді, — деді.Оспанның жүрегін қуаныш кернеді. Қару-жарақ!Енді қазақтар Қытай әскерінің қасқырларындай қаптаған жауына қарсы момын қойдай жуас болмайды.— Көп рақмет, құрметті Маршал мырза, — деп Оспан Чойбалсанға шын жүректен алғысын білдірді. Сәлден соң сөзін жалғап:— Рұқсат етсеңіз, құрметті Тархан мырза, сізге бір сұрақ қоюыма бола ма? — деді.«Жапония дәл қазір Орталық Қытайдағы қытай әскерін күйрете жеңудің табалдырығында тұр. Егер біз дәл қазір Шығыс Түркістанда билікті қолға алсақ, онда мұсылмандар да, халха халқы да ақыры қытай озбырлығының бұғауынан азаттыққа қол жеткізеді» ғой.Ал сіз, құрметті Тархан мырза, Ресейдің жақтаушысы емессіз бе? Сонда бізге қытайларға қарсы көмектесе отырып, Жапонияның орыстарға қарсы күресіне де жанама түрде жәрдем беріп отырған жоқсыз ба?Чойбалсан былай деп жауап берді:«Құрметті Оспан батыр! Моңғолдар мен қазақтар арасындағы бауырластық қарым-қатынас әлемдік империялар арасындағы байланыстардан да маңызды. Бірақ сіз дұрыс айтасыз, мұның бір шарты бар».Оспан мырза іштей ширығып, сақтана қалды. (45)«Моңғол халқы қазақ халқының батыры Оспанға толық еркіндік береді, бірақ бір шарт қояды: қажет болған жағдайда Моңғолия Ұлы Халық Хуралының өтініштерін орындауға тиіс», — деп сөзін жалғастырды Чойбалсан.Оспан өзінің қандай да бір айлакер саяси ойынның құралы ретінде пайдаланылмақ екенін түсінді, бірақ оны білдірмеді.«Біз Алтай аймағында Сіздің басшылығыңызбен тәуелсіз Қазақ хандығын құруға мүдделіміз», — деп Чойбалсан салтанатты үнмен жариялады.«Дала заңдары бойынша, құрметті Тархан мырза, хан болуға тек қана Шыңғыс ханның ұрпақтары — төрелердің ғана құқығы бар. Марқұм Шәріпжан да сол әулеттен еді», — деді Оспан.«Мен тек қана әмір бола аламын, оның өзі Керей елінің қалауымен ғана жүзеге асады», — деді Оспан.«Біз бауырлас Моңғол халқының көрсеткен көмегін ешқашан ұмытпаймыз», — деп қосты Оспан батыр. Ол Чойбалсанға алғысын білдірді, бірақ оның бұйрықтарын орындауға ешқандай уәде берген жоқ.Тараптар көтерілісшілерге қару-жарақпен, оқ-дәрімен және азық-түлікпен көмек көрсету жөнінде уағдаласты. Дойнхэржав, сондай-ақ Оспан батырдың штабына 40–50 моңғол әскери нұсқаушысын жіберуге уәде етті.1944 жылдың 4 наурызында, арада жарты жыл өткен соң, Булғын өзені бойындағы Майқантөбенің жайлауында Оспан батыр моңғолдардан 400 мылтық, 200 ППШ автоматы, 30 қол пулеметін, 2000 граната және 400 000 оқ-дәрі алды.Оспан батыр не нәрсені көздегенін түсінбеді, бірақ Сталин билігінің одан бір нәрсе талап еткісі келетінін сезді. Чойбалсан арқылы оған қару-жарақтың жайдан-жай берілмегенін іштей аңғарды. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/1942a787dc2f238c32f710388d041df5.jpg?width=480&height=416) **3. ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ РЕСПУБЛИКАСЫ.**1944 жыл Екінші дүниежүзілік соғыстағы бетбұрыс кезеңдерінің бірі болды. Америка Құрама Штаттары Мариан аралдары маңындағы шайқаста Жапонияның теңіз және әуе флотын талқандады. Жапония үш ауыр әуе тасымалдаушы кемесінен және жүздеген ұшағынан айырылды.Кеңес Одағы өз аумағын толық азат етті, Германияның бұрынғы одақтасы Финляндия Гитлермен қарым-қатынасын үзді, ал Түркия да немістермен барлық байланысын тоқтатты.Америка Гоминьдан үкіметінің президенті Чан Кайшиға көмек көрсете бастады, соның ішінде жапон әскерлеріне қарсы әуе бомбалау шабуылдарын да жүзеге асырды.Осы кезде Кеңес Одағының НКВД мекемесі Оспан батырға қатысты жедел іс қозғап, оған «Герой» деген бүркеншік ат берді. Оспанды Лубянканың бұйрықтарын орындауға мәжбүр ету және оның әрекеттерін бақылау мақсатында 1942 жылы оған НКВД-ның қазақ агенті Ғали Истаевты енгізу туралы шешім қабылданды. Оған Қазақстанда тұратын Шәріпжан Көгедайдың жиенінен Күдуан — Шәріпжан Көгедайдың жесіріне арналған жалған хат беріліп, арнайы жабдықталды.Гали үшін екі түрлі аңыз (жалған өмірбаян) ойлап тапты. Сол бойынша ол қазақ, Шығыс Түркістанның тумасы, бірақ азамат соғысы кезінде Кеңес Одағына өтіп кетіп, енді қайта оралған адам ретінде көрсетілді.Бірақ мұның бәрі бекер еді, өйткені қазақтардың бәрінде көзге көрінбейтін «паспорты» — шежіресі бар. Қазақтар Ғалиды әдеттегі сұрастыру барысында: кімсің, қайдансың, руың, тайпаң қайсы, туыстарыңнан кімді білесің, кім немен айналысады және тағы басқа сұрақтар арқылы оның өз руына, тайпасына жатпайтынын және оларды алдап жүргенін анықтап қойды.Гали гоминьдандық полицияға ұстап берілді, ал 1944 жылдың 25 сәуірінде оны кеңестік тыңшы деген айыппен өлім жазасына кесті.1943 жылы кеңестік барлаудың көмегімен Шығыс Түркістан азаттық ұйымы («Азат ұйым») құрылды.Оның құрамына Құлжа тұрғындары — өзбектер Әлихан төре мен Салихжанбай Бабажан, ұйғырлар Ахметжан Қасими, Рахимжан Сабирқожа, Абдүкәрім Аббасов, Абдурауф Махсұм, Мұхамеджан Махсұм, Мұхитдин, Пұрдынбек және Омаржанбай кірді.Абдумәжит Розыбакиевтің редакторлығымен Ташкент қаласында ұйғыр тілінде «Шарк Хакикати» — «Шығыс ақиқаты» журналы шығарыла бастады. Ал, Алматыда Машур Рузиев пен Қадыр Хасановтың редакторлығымен «Қазақ елі» журналы жарық көрді. Кейін ол дүнген және қазақ тілдерінде шығатын «Ени хаят» — «Жаңа өмір» басылымы болып қайта құрылды.1943 жылдың басынан бастап бұл басылымдар Шыңжаңға жасырын түрде жеткізіліп отырды.1944 жылдың қыркүйегінде Нылқы ауданында көтеріліс басталды, ал 1944 жылдың 7 қарашасында көтеріліс Құлжа қаласының өзінде басталды.Көтерілісшілер Гоминьданның үш батальонын қаланың үш түрлі бөлігінде қоршауға алып, оларды қоршауда ұстауға қол жеткізді. Қала әлі де жаудан толық тазартылмағанына қарамастан, 1944 жылдың 12 қарашасында көтерілісшілер Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының құрылғанын жариялады.Бастапқыда кеңесшіл Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының (ШТРР) құрамына Шығыс Түркістанның оңтүстік бөлігін де енгізу жоспарланған еді. Алайда 1933 жылы Шығыс Түркістан Ислам Республикасы кеңес әскерлерінің күшімен талқандалған болатын. Бұл оқиғаның ізі халық жадынан әлі өше қоймағандықтан, Қашғар өңірінің ұйғырлары Кеңес Одағымен ынтымақтасу идеясын үзілді-кесілді қабылдамады.Бастапқыда кеңесшіл Шығыс Түркістан Революциялық РеспубликасыныңСовет Одағының қолдауымен Шығыс Түркістан Республикасы үкіметінің басына Іле аймағының имамы Әлихан төре тағайындалды.Үкімет құрамына ұйғырлар Ахметжан Қасымов, Хакимбек-қожа және Рахымжан Сабирқожаев, татарлар Әнуар Мұсабаев пен Нәбиев, қазақтар Урахан мен Әбілқайыр, орыстар Иван Георгиевич Полинов пен Фотий Иванович Лескин, сондай-ақ қалмақ Фуча енді.1944 жылғы 23 қыркүйекте, Шығыс Түркістан Революциялық Республикасы ресми жарияланбай тұрып-ақ, КСРО Ішкі істер халық комиссары Л. П. БерияныңИ. В. Сталинге жолдаған хатынан:«...Синьцзянның ірі қаласы Құлжаны басып алған көтерілісшілер Құлжаның бас молдасы Әлихан төре бастаған Шығыс Түркістан Республикасы комитетін құрды», – делінген баяндамада.Кеңес консулдығына жолдаған өтініштерінде олар: «Билікті өз қолымызға алдық, бірақ оны ұстап тұруға жеткілікті мүмкіндіктеріміз жоқ», – деп мәлімдеді. Өтінішке Комитет атынан Әлихан төре және Комитеттің тағы 13 мүшесі қол қойған.Жаңа биліктің өтініші бойынша көтерілісшілерге көмек көрсету үшін генерал Егнаров бастаған кеңесшілер тобы байланыс құралдарымен және диверсиялық іс бойынша мамандармен бірге жіберілді. Көтеріліс аудандарына бұған дейін дайындалған, жалпы саны 590 адамнан тұратын бес атты жасақ жеткізілді. Бұл жасақтар бұрынғы Шыңжаң тұрғындары мен Орта Азия халықтарының өкілдерінен құралған.«Айналасына адамдарды топтастыру міндеті қойылды. Қол қойғандар: Ішкі істер халық комиссары Лаврентий Берия және Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары Всеволод Меркулов».Келесі баянхатта Иосиф Сталин мен Вячеслав Молотовтың атына былай деп жазылған:«…1945 жылдың наурыз айына қарай көтерілісшілер әскері 8 300 адамды құрады, қажет болған жағдайда оның санын қысқа мерзім ішінде 12 000 адамға дейін жеткізуге болады».Генерал Егнаровқа оларды әскери іске үйретіп, ұрысқа қабілетті күшке айналдыру, қару-жарағын күшейту және білікті әскери кадрлардың жетіспеушілігін толықтыру тапсырылды. Бұл міндеттерді орындауда Қытайдың гоминьдандық үкіметінің осы өңірде 70 000 тұрақты әскер шоғырландырғаны ескерілуі тиіс болды.НКВД-ның ұстанымы бойынша, Шыңжаңдағы ұлттық-азаттық қозғалысты қолдау қажет деп танылды. Оған әскери іс-қимылдарды ұйымдастыруда көмек көрсету ұсынылды. Қорытындысында: «Егер бұл әрекет сәтті жүзеге асса, Шыңжаңда Қытайдан тәуелсіз, КСРО-ға достық ниеттегі мұсылман демократиялық мемлекеті құрылады» деген тұжырым жасалды.Кеңес Одағы Қытайдағы Гоминьдан үкіметіне әскери көмегін тоқтатты, бірақ оның орнына Шығыс Түркістан Республикасы армиясына әскери көмек көрсетті. Бұл үшін Германиядан олжаға түскен әскери қорлар, соның ішінде киім-кешек пен қару-жарақ пайдаланылды. Олардың қатарында атақты немістің MP-38 және MP-40 автоматтары да болды. Сондықтан Шығыс Түркістан Республикасы армиясы жауынгерлерінің фотосуреттеріндегі әскери киім үлгісі сырт көзге неміс армиясының формасына ұқсас болып көрінеді.Кеңес Одағының Шығыс Түркістан Революциялық Республикасына көрсеткен әскери көмегіне қарамастан, Оспан батырдың жасақтары ұрыс қабілеті жағынан Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының армиясынан басым болды. Мұны төменде келтірілген қызметтік баяндама да айқын дәлелдейді.«Көшірме. Өте құпия.Дана № 3Мөр: АРНАЙЫ ҚҰЖАТ№ 1-1 с. 282] И.В. СТАЛИН29 сәуір 1945 жылN 507 / б…...Шыңжаңның Алтай ауданында жергілікті билік ОСПАН БАТЫР [Осман Батур] басқаратын 4000 адамға дейінгі Алтай қазақтарының Қарулы көтерілісшілер жасағы бар.Моңғол Халық Республикасымен тікелей шектесетін Алтай аймағындағы Көктоғай (Кекетуохай) және Шіңгіл (Цинхэ) аудандарын Оспан батырдың жасақтары басып алды.Оспан батырдың жасағы Алтай аймағының орталығы Шара-Сүме (Алтай) қаласына іргелес өңірлерде орналасқан. Алайда әзірге олар қаланы басып алып, өңірді қытай әскерлерінен толық тазарту бағытында белсенді іс-қимылға көшкен жоқ.Көтерілісшілердің Шыңжаңдағы қарулы күштері әлі де саны жағынан шағын әрі жауынгерлік іс-қимылдарда тиімсіз болып отыр. Бұған олардың әскери даярлығының жеткіліксіздігі, қару-жарағының нашарлығы, сондай-ақ білікті әскери кадрлардың тапшылығынан тиісті ұйымдастырудың болмауы себеп болды.Кеңес Одағының Шығыс Түркістан Республикасындағы әскери өкілі Оспан батырдың қолдауынсыз Құлжа, яғни республиканың астанасы құлап қалуы мүмкін екенін атап өтеді.«ӨТЕ ҚҰПИЯМӘСКЕУ, КСРО ІІХК-не (НКВД), жолдас Л.П. Берияға…»«…Құлжада қалыптасқан жағдай, Манас өңіріндегі қазақтардың іс-қимылы, қытай билігінің мұсылман халықтарының ұлттық-азаттық қозғалысын жоюға белсенді дайындалуы, сондай-ақ Алтай аймағындағы Оспан батыр бастаған қазақ жасақтарына қолдау көрсетуді жеделдетудің аса қажеттілігі мен Тарбағатай өңірін азат ету мақсатында ірі әскери күштерді дереу іске қосу жөнінде шаралар қабылдауға рұқсат беруіңізді сұрауға мәжбүр етеді».Көтерілісшілердің бір ғана полкін Тарбағатай өңіріне жіберу Манас аймағында көтеріліске шыққан қазақтармен келісім негізінде Үрімжі мен Жыңхы және Шәуешек (Тачең) арасындағы байланысты үзуге, Шәуешек пен Дөрбілжіндегі гарнизондарды жоюға әрі «Батыр» жасағындағы қазақтармен байланыс орнатуға мүмкіндік береді.Мұндай жағдай, сөзсіз, Қытайдың Құлжаға жоспарлаған шабуылын күйретіп, Шығыс Түркістан Республикасының ұстанымы мен беделін нығайтатын болады.Нұсқауларыңызды сұраймын.№ 0202ЕГНАРОВТүпнұсқаның дұрыстығын растаған: Акопов.АСА ҚҰПИЯМәскеу. КСРО ІІХК-нежолдас Л.П. Берияға.«...Құлжада қалыптасқан жағдай, Манас өңіріндегі қазақтардың шабуылы, қытай билігінің мұсылмандардың ұлттық-азаттық қозғалысын жоюға белсенді түрде дайындалуы және Алтай аймағындағы қазақтардың «ГЕРОЙ» атты басшылық операциясын жедел қамтамасыз етудің аса қажеттілігі Тарбағатай аймағын азат ету мақсатында неғұрлым ірі күштермен дереу әрекет етуге рұқсатыңызды сұрауға мәжбүрлейді.»Тарбағатай аймағына көтерілісшілердің небәрі бір полкының шығуының өзі Манас уезіндегі көтерілген қазақтармен бірлесе қимылдап, Үрімжінің Жыңхо және Шәуешекпен байланыс жолдарын үзуге, Шәуешек пен Дөрбілжіндегі гарнизондарды жоюға әрі «ГЕРОЙДЫҢ» қол астындағы қазақтармен қосылуға мүмкіндік береді.«Мұндай жағдай қытай әскерлерінің Құлжаға жоспарланған шабуылын сөзсіз күйретіп, Шығыс Түркістан Республикасының жағдайы мен беделін нығайтады.Нұсқауларыңызды беруіңізді сұраймын.№0202. Егназаров.»1945 жылғы 23 қыркүйекте Оспан Исламұлы Шығыс Түркістан Республикасының үкіметі тарапынан Алтай аймағының губернаторы болып тағайындалып, Шығыс Түркістан Республикасы үкіметінің құрамына енгізілді.Бірақ Оспан батыр өзіне онсыз да Абақ Керей руының қалауымен тиесілі болған лауазымды емес, қару-жарақ сұрады. Өйткені Чойбалсаннан алынған оқ-дәрі әлдеқашан таусылған еді, ал генерал Егназаров қазақтарды үнемі ұрыстың ең қауіпті шептеріне жұмылдырып отырды. Қытай әскерінде артиллерия болды, ал қазақтардың қолында тіпті оқ-дәрі де жетіспейтін.Оспан батырдың серіктерінің бірі Хамза кейін Түркияға қоныс аударған соң, бұл туралы Годфри Лиасқа былай деп еске алады: қытай әскеріне шабуыл жасаған сайын көтерілісшілер жарамды деген кез келген қаруды олжа ретінде алып кететін. «Соған қарамастан, көбіне базардан сатып алынған темір құбырлардың қиықтарынан қолдан жасалған мылтықтарды пайдалануға мәжбүр болатынбыз».Үй жағдайында құйылған оқтардың үлесі де едәуір көп болды. Мұндай қолдан жасалған оқтар 100–130 метрден әрі ұшпайтын, бірақ бізге соның өзі жеткілікті еді. Алайда кейде өзіміз жасаған жарылғыш заттар жарылып кетіп, оларды пайдаланған жауынгерлердің қаза табуына себеп болатын.Оспан батыр Құлжаға елшілер жіберіп, қару-жарақ пен оқ-дәрі беруді талап етті. Ең дұрысы, оған артиллерия мен әскери нұсқаушылар қажет еді. Алайда Шығыс Түркістан Республикасы үкіметі Оспан батырға сұратқан әскери көмектің орнына... медаль ғана жіберді.Оспан медальды қолына алған кезде қатты ренжіді. Оған бір сәт қарап тұрып: «Бұл адамдікі емес, иттікі ғой», – деді де, медальды өз итінің мойнына тағып қойды. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/c94675a79c5ca4f3bb9f5b1165e62612.jpg?width=365&height=547) **4. ИСА ЮСУФ АЛЫП-ТЕГІНМЕН КЕЗДЕСУ.**1947 жылдың көктемінде Оспан батыр мен Қалибек Рахымбекұлы қыстауда 1933 жылы Кеңес әскері жойған Шығыс Түркістан Ислам Республикасының бұрынғы Ұлттық жиналысының бас хатшысы Иса Юсуф Алып-Тегінді қабылдады. Жақында ғана Қалибек Рахымбекұлы Оспан батырдың жоғары мәртебесін мойындап, оның жағына өткен еді. Өз қарамағында 20 мыңға жуық қазақ болғанына қарамастан, ол қолында небәрі 5–7 мың сарбазы бар Оспан батырға қосылды.Миссияның маңызын айқындай түсу үшін Иса Жүсіп Алптекин еуропалық үлгідегі костюм киіп, галстук таққан, қыры дәл басылған шалбар киген еді. Жүзі тап-таза қырылған, шашы ұқыптап артқа қайырылған. Сырт келбетіне қарасаң, Иса Алтайдың еркін табиғатында емес, Еуропадағы бір халықаралық конференция залында отырғандай әсер қалдыратын.Қалибек те мәртебелі мейманды қарсы алу үшін осындай ерекше жағдайға деп сандықта сақтап қойған еуропалық үлгідегі қос жағалы костюмін киді. Ал Оспан батыр қасақана қазақы болмысын айқындайтын киіммен – шапан жамылып, басынан ауыр үш құлақты тымағын шешпестен қарсы алды.Исаға еуропаша киім кигенін көрген Оспан оны Құлжадағы кеңестік әскери кеңесшілер сияқты айлакер адам деп ойлады. Олар көшпенді киіміндегі Оспанға менсінбей қарайтын, қару-жарақтары көп болғанымен, тек әскери шерулер өткізуді ғана білетін, өздері соғыса алмайтын әрі Оспанға оқ-дәрі беруден бас тартатын еді.Ақыры қыс шегінді. Көшпенділер үшін ең ауыр кезең артта қалды. Алда көктем – жайлауға сән-салтанатпен көшетін шақ, көктемнің ең дәмді қымызы, шаттық пен әзіл-қалжыңға толы күндер күтіп тұрғандай еді. Бірақ тағы да соғыс басталды. Сонда қазақтар мен Шығыс Түркістандағы барша түркі жұртының тағдырында қатарынан он жыл болса да бейбіт өмір сүрген кезең болды ма екен?Қадірлі қонақтың құрметіне өткен жылғы соғымнан сақталған сүр ет асылды. Қыстан кейін мал әлі көтерем болғандықтан, оны сою күнә саналатын. Үлкен ағаш табаққа әуелі жұқалап жайылған қамыр төселіп, оның үстіне қарақоңыр сүр ет үйіліп салынды. Табақтың төріне үш елідей сары майлы қазы қойылып, оған қоса қарта мен шұжық тартылды.Жас жігіт бір қолына құман, екінші қолына леген ұстап, иығына сүлгі іліп, дастарқан басында отырғандарға жақындады. Жиналғандардың бәрі қолдарын шайып, сүлгімен сүртті.Оспан батыр дастарқан басына жайғасар алдында қонағы ретінде Исаға асқа бата жасауын ұсынды. Алайда Иса сыпайы түрде бас тартып:— Бұл – Абақ Керейдің билеушісі Оспан батырдың шаңырағында мен үшін үлкен мәртебе. Бірақ жасы да, жолы да үлкен сіздің алдыңызда бата айтуға дәтім бармайды, — деді.Оспанның көңіл-күйі сәл де болса көтеріле бастады. Бәлкім, бұл ұйғыр орыс қолбасшыларынан тәуірлеу шығар деген ой келді оған.— «Бисмилләһ! Аллаһумма, бәрик лә-нә фиһи уа әтъим-нә хайран минһу!» — деп қысқа дұғасын оқыды Оспан батыр. Содан кейін бәрі де алақандарымен жүздерін сипады.Оспан етті табаққа салып, турай бастады. Содан кейін жамбастан бірнеше кесек ет кесіп алып, ортақ табаққа салды да, құрметті қонақ ретінде жамбастың өзін Исаға ұсынды. Иса ризашылықпен қабылдап, беліндегі пышағын суырып алып, кішкене бір үзімін аузына салды. Қалған етін турап, ортақ табаққа қайта салды.Оспан Исаның қазақы дәстүрді жатсынбай қабылдағанына ризашылықпен бас изеді. Содан кейін Оспан батыр белдемені өзінен он жасқа жуық кіші болса да, Керейдің үлкен бір руын басқарып, қазақ арасында зор құрметке ие Қалибекке ұсынды. Туралған еттің үстіне бұқтырылған пияз қосылған тұздық құйылып, дастарқан басындағылар асқа кірісті.Қазақы мұсылмандық дастарқан әдебіне сай қонақтар асты табақтың шетінен ғана жейтін. Ал дастарқан иесі Оспан батыр пышағының ұшымен қонақтарына ең дәмді асыл мүшелерді – сары майлы қазыны, тығыз етті қазы кесектерін, қарта мен шұжықтың дөңгелек тілімдерін ысырып ұсынып:— Алыңыздар, қадірлі қонақтар, дәмнен ауыз тиіңіздер! — деп құрмет көрсетті.Аштықтың алғашқы табы басылған соң, байыпты әңгіме басталды.— Қош келдіңіз, құрметті Иса мырза! Жолдарыңыз қалай болды? Жол аман ба? — деп сөз бастады Оспан батыр.— Көп рақмет! Жолды мүлде қауіпсіз деуге келмейді, бірақ әлхамдулиллаһ, аман-есен жеттік, бәрі сәтімен өтті, — деп жауап берді Иса.— Ардақты азаматтар Сізге сәлем жолдайды. Іс-әрекетіңіз ұлы державалардың назарында. Мен де солардың тапсырмасымен арнайы келдім, — деді.— Қандай ұлы державалар екен? — деп қызығушылықпен сұрады Оспан батыр.Иса сөзін алыстан бастады:— Ғасырлар бойы түркі халықтарының басты жауы – Қытай. Онда маньчжурлар билесін, мейлі ханьдар билесін, бәрібір олар бізге қасірет пен құлдықтан басқа ештеңе әкелген жоқ. Ресей де халқымызға азапты көп тартқызды. Түркістандағы жұрттың бәрі мұны жақсы біледі. Әсіресе қазақ халқы ең ауыр зардап шекті. Біз ашаршылықтың сұмдығы туралы талай естідік – тұтас бір рулар қырылып, жер бетінен жоғалып кеткенін білеміз.Кульджа үкіметі – Ресейдің қуыршақ үкіметі. Онда билік те, әмір де орыстардың қолында. Уақыты келгенде, олардың бәрін бір күнде қырып тастайды. Германия мен Жапония жеңіліске ұшырады, енді олардан көмек күтудің қажеті жоқ. Берекелі Түркия бізге көмектесуге әзір, бірақ қазір оның өзі де, басқа мұсылман елдері сияқты, ауыр жағдайда тұр».Иса Юсуф тәжірибелі шешен ретінде Оспан батырдың сұрақ қоятынын күткен еді. Бірақ Оспан батыр үнсіз қалып, бар зейінімен тыңдап отырды. Сонда Иса сөзін жалғап:— Қазақтарға қол ұшын созуға ниетті ұлы бір мемлекет бар. Ол – Америка! — деді.Оспан батыр мысқылдай жымиып:— Құрметті Иса мырза! Бізге ертегі айтудың не қажеті бар? Алтайдағы Абақ Керейге Американың қандай шаруасы бар? — деді.Иса сасқан жоқ:— «Американың Жапонияны қалай жеңгенін естіген шығарсыңдар? Жапонияда миллиондаған сарбаз, ұшақтар, кемелер, танкілер болды. Бірақ соғыстың тағдырын жалғыз ғана атом бомбасы шешті. Ондай бомба бар, ол бір-ақ рет жарылып, Құлжа немесе Үрімжі сияқты бірнеше үлкен қаланы бір мезетте жермен-жексен ете алады».Оспан батыр үнсіз тыңдап, ойланып отырды: Исаның мұны айтқандағы мақсаты не екен?Иса сөзін жалғастырды:«Мұндай бомбаны жасау үшін уран деп аталатын сирек металл қажет. Ол Абақ Керейдің жерінде жатыр және ашық тәсілмен өндіріледі».Әлемде уран өндіру үшін терең шахта қазып, кейін кеннен уранды бөліп алудың қажеті жоқ, топырығы да өте аз.Оспан батыр енді ғана Кеңес Одағының мамандарының Алтай мен Шәуешек қалаларының маңынан нені тауып, нені өндіріп жатқанын түсінді.Кеңестердің оның ерік-жігерін неге өзіне бағындырмақ болғаны, Чойбалсанның оған не үшін қару-жарақ бөлгені енді айқын болды. Мұнда моңғолдар мен қазақтардың көшпелі халық ретіндегі қандай да бір ынтымақтастығы туралы сөз де жоқ еді. Негізгі мақсат – орыстардың моңғолдар арқылы Алтайдағы уран кен орындарын өз бақылауына алу болатын.— Америкалықтарға оның қандай айырмасы бар? Олар орыстардың одақтасы емес пе? — деп сұрады Оспан.— Енді олай емес. Америкалықтар Жапонияға тастағандай атом бомбасының орыстардың да қолына түскенін қаламайды. Енді түсіндіңіз бе, құрметті Оспан батыр, қазақ халқы қандай ұлан-ғайыр байлықтың үстінде өмір сүріп отырғанын?Оспан батыр былай деп жауап берді:— Америкалықтардың шынайылығына сенуіміз үшін бізге сөз емес, іс керек.Иса Оспанның америкалықтар туралы айтқанымен, бұл сөздердің өзіне де қатысты екенін түсінді.— Бізге қару мен оқ-дәрі қажет. Егер америкалықтар қазақтармен іс жүргізгісі келсе, онда өздерінің неге қабілетті екенін іспен дәлелдесін.«Әйтпесе мұның бәрі бос қатын-қалаштың әңгімесі ғана».Ас аяқталған соң бата беру құрметі Исаға ұсынылды. Иса Юсуф Алптекиннің пікірінше, Шығыс Түркістан Ислам Республикасы – ұйғыр халқының еркімен құрылған табиғи мемлекеттік құрылым еді, ол тек сыртқы күштердің соққысынан уақытша ғана өмір сүруін тоқтатты. Ал Шығыс Түркістан Революциялық Республикасы, керісінше, мұсылман жерлерін орыстардың отарлық жолмен басып алуын бүркемелеу үшін жасалған саяси декорация ғана болатын және оның ғұмыры ұзаққа созылмайды деп санады.Иса парламенттің басшысы ретінде өзін бүкіл ұйғыр халқының атынан сөйлеуге құқылымын деп санады. Алптекин қос алақанын жайып, оған ашық кітапқа қарағандай көз тастап, былай деп бата тіледі:«Ұйғыр халқы бауырлас қазақ халқына тәуелсіздікке қол жеткізуді тілейді. Қазақтың шаңырағы биік болсын, аспаны әрдайым ашық болсын. Бақыт әрбір қазақтың үйіне енсін. Мал-жаны көбейсін, қазақты кедейлік айналып өтсін, ауру-сырқау жоламасын. Көзден жас төгілмесін, қазақ ауылдарында балалардың күлкісі ешқашан үзілмесін!».(118)Оспан мен Калибектің көздеріне жас үйірілді, өйткені осы қарапайым сөздер олардың күресінің басты мақсаты еді. Олар алақандарымен жүздерін сипап: «Әмин! Сөздеріңіз Аллаға жетсін!» — деді.1947 жылдың маусым айында Оспан Исламұлы Үрімжідегі АҚШ консулдығының өкілі, АҚШ Орталық барлау басқармасының қызметкері Дуглас Саймон МакКирнанмен байланыс орнатты. Кездесу кезінде Дуглас оған оқ-дәрісімен бірге пулемет тапсырды.Содан кейін ол Оспанмен тағы да бірнеше рет кездесіп, әр жолы өзімен бірге атыс қаруларын әкеліп отырды. Алайда бұл қару-жарақ қазақтарды құтқаруға жеткіліксіз, теңіздегі бір тамшыдай ғана еді.Америкалықтардың Оспанға қойған талаптарының бірі — бүкіл Алтай аймағын өз бақылауына алу болды. Оның ішінде кеңес мамандары пайдалы қазбаларды өндіріп жатқан жерлер де бар еді. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/0c19831eba6b0cb8577e66fb60998495.jpg?width=448&height=464) **5. КЕҢЕС ОДАҒЫ ОСПАН БАТЫРДЫҢ ЖАСАҚТАРЫНА ҚАРСЫ.**Кеңес Одағының басшылығы Алтай қаласы мен Шәуешек маңындағы уран кен орындарын қауіпсіздендіру мақсатында Оспан батырды физикалық тұрғыдан жою туралы шешім қабылдады. Бұл міндетті орындау Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының генералдары — қырғыз Ысқақбек Монуев пен қазақ Дәлелхан Сүгірбаевқа тапсырылды. Бұл бұйрықтың астарындағы сұмдық екіжүзділік — Дәлелхан Сүгірбаевтың Оспан батырмен бір жердің тумасы, туыстық байланысы бар, әрі бұрынғы майдандас серігі болғандығында еді. Ол да ерлігімен танылған тарихи тұлға болатын...«32-тармақ құпия сақтауда орналасқан.№57 хаттама (Ерекше №56)БК(б)П ОК САЯСИ БЮРОСЫНЫҢ ШЕШІМІ1947 жылғы 24 ақпан32. Шыңжаңға қатысты.Синьцзяндағы Кеңес Одағының мүдделеріне қарсы бағытталған Алтай округінің губернаторы Оспан батыр Исмаиловтың дұшпандық әрекеттерін тоқтату мақсатында БК(б)П Орталық Комитеті қаулы етеді:1.Шыңжаңдағы ұлттық әскерлердің қолбасшысы генерал-лейтенант Ысқақбек Монуев пен вице-губернатор Дәлелхан Сүгірбаев қабылдаған Оспан батырдың бандыларына қарсы шараларды өзіндегі құпия байланыс арналары арқылы үйлестіру жауапкершілігі КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне (МҚМ) жүктелсін.Немесе тарихи-ресми стильде:Алтай округінің (Алтай полкінің командирі болып табылатын) басшылығына осы бандаларды түпкілікті жеңіп, жою мақсатында оларды толық талқандалғанға дейін қудалау жөнінде нұсқау беру.2. КСРО МҚМ-не (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне) сол байланыс арналары арқылы Шыңжаң үкіметі төрағасының орынбасары Ахмед Қадыровқа Шыңжаң үкіметінің алдына Оспан батырды Шыңжаң үкіметі құрамынан дереу шығару және оны Алтай округі губернаторы қызметінен босату туралы мәселе қоюды ұсыну жауапкершілігі жүктелсін. Сонымен бірге Дәлелхан Сүгірбаевты Алтай округінің губернаторы қызметіне тағайындау ұсынылсын.Оспан батырды қызметінен алуына оның өз міндеттерін орындаудан жалтарып, оларды атқармауы, өз лагеріне [СНЦ, тұрақ-мекеніне] кетіп қалуы, аудан орталығына қайтып оралғысы келмеуі, округтегі қоғамдық тыныштық пен тәртіпті сақтау үшін шаралар қолданбауы, әсіресе өз лагерінің маңында әрекет етіп жүрген бандыларға қарсы күреспеуі және округ халқын осы бандылардың шабуылдарынан қорғамауы себеп болды.3. Ысқақбек Монуов пен Дәлелхан Сүгірбаевқа оқ-дәрімен көмектесу.Осы мақсат үшін КСРО МҚМ-не (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне) қажетті оқ-дәрілерді бөлу жауапкершілігін КСРО ІІМ-не (Ішкі істер министрлігіне) жүктеу:а) бір миллион (ресейлік үлгідегі) винтовка және ірі калибрлі пулемет патрондары;ә) қол пулеметіне арналған 100 000 (неміс үлгісіндегі) оқ-дәрі. (130)Оқ-дәрілерді Шыңжаңға апару жасырын түрде ұйымдастырылып, КСРО МГБ-ға тапсырылады.Синьцзянға оқ-дәрілерді жеткізуді құпия түрде ұйымдастыруды және бұл міндетті КСРО МҚМ-іне (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне) жүктеуді тапсырды.Үзінділер жолданды: Молотовқа, Абакумовқа және Маликке – толық; Кругловқа – 3 дана.Оспан батырдың Алтай қаласы маңындағы пайдалы қазбалар кен орындарына бақылау орнатуына жол бермеу үшін генерал Сүгірбаев, Феофан Карташев басқарған, құрамында кеңестік әскери қызметшілер бар екі атты әскер эскадронын жіберді. Олар Алтай қаласынан 70 шақырым қашықтықтағы Іле өзенінің саласы Сарыбұлақ өзені бойына қорғаныс шебін иеленуге орналастырылды.Кеңес әскери қызметшілерінің айтуынша, оларға қарсы «...пулемет, автомат, винтовкамен қаруланған Оспан батырдың бірнеше мың жауынгері шабуыл жасады. Студенков эскадрондары үш шеңберлі қоршауда қалды. Үш тәулік бойы кескілескен шайқас жүрді, екінші тәулікте көптеген жауынгерлер ұрысқа шыдамай, жау жағына өтіп кетті...»Бұл жау санының әдеттегідей асыра көрсетілуі еді. Оспан батырға әйелдер мен балаларды қоса есептегенде бар болғаны 5–7 мың адам бағынды, яғни Оспанның қол астындағы ер адамдардың саны шамамен 1 мың адам болды. Ал қару-жарақ негізінен қолдан жасалған еді, өйткені қазақтардың қару сатып алатын мүмкіндігі де, оны сататын адамдары да болмады.Генерал Дәлелхан Сүгірбаев, Иван Полинов пен Варсонофий Можаровтың бұйрығы бойынша өз әскерлерін шегіндіруге мәжбүр болды.Сол кезде кеңестік қолбасшылық көшпелілермен күресте Қазақстанды отарлау кезіндегідей әдісті таңдады: ауылдарды жоюды..Кеңес солдаттарының отбасылары алыста болды, ал Оспан батырдың сарбаздарының отбасылары өздерінің жанында еді. «Біз қазақ ауылдарын аралап, себепсіз-ақ тінтіп шықтық», — деп жазды шайқастарға қатысқан бір жауынгер.1947 жылы ең қатты аяз кезінде Шығыс Түркістан Республикасы армиясының Тарбағатай полкі мен Бурылтоғай гарнизоны батальоны Оспан батырдың Ұрынғы (Бұлғынгол) өзені бойында орналасқан ауылдарына жасаған жорығы осындай болды.Оспан батыр Ертіс бойында орналасқан ауылдан әйелдер мен балаларды көшіріп әкетуге бұйрық берді. Кеңес әскери қызметкерлерінің бағалауы бойынша, ол жаққа 150 адам жіберілген, бірақ шын мәнінде олардың саны бұдан бірнеше есе аз болған. Осы топқа қарсы әрекет ету үшін Шара-Сүме қаласынан капитан Дунайдың ротасы жіберілді. Алайда Оспан батырдың сарбаздары бұл ротаны толықтай жойып жіберді.Ертіс бойына Студенковтың эскадроны жіберілді. Ол Мощанның батальонымен қосылып, таңертең ауылдарға шабуыл бастады. Алдыңғы шепте капитан Шарыптың ротасы келе жатқан еді. Олар тау шатқалындағы қазақтардың тұтқиылдан ұйымдастырған тосқауылына тап болды. Соның салдарынан капитан Шарып бастаған 9 әскери қызметкер мен 6 жылқы қаза тапты.Күн батар алдында керейлер Талдыбұлаққа шегінді. Сол жерде Оспан батыр ауылдардың шегінуін бүркемелеу үшін ерікті жігіттерді шақырды. Бірнеше жігіт алға шығып, елді аман алып қалу жолында өз өмірлерін құрбан етуге бел буды. Алты жас қазақ биік шоқыларды иеленіп, шайқасқа дайындалды. Өкінішке қарай, бұл ержүрек батырлардың есімдері маған белгісіз.Кештен таң атқанға дейін сақылдаған аязда қазақ ауылдары Ертіс өзенінен өтіп жатты. Аналардың құшағындағы балалар жылап, киімдеріне тамған көз жастары сол мезетте мұз болып қатып қалды.Түнде кеңес сарбаздары қазақтардың бекінісіне қарама-қарсы тауға алыс қашықтыққа ататын пулеметтерді орналастырды. Оспан батыр жауынгерлерінің оқтары ол жерге жетпеді, өйткені олар ескі қарумен, ал кейбірі тіпті қолдан жасалған мылтықтармен ғана қаруланған еді.Таң атқаннан кейін алты қазаққа арналған пулеметтер майор Мощан ротасы мен капитан Қашқынбайдың басқаруындағы эскадронға шабуыл жасады.Таспен қаланған оқпаналардың артынан алты жас қазақ жігітінің мәйіті табылды. Алайда осы уақыт ішінде ауылдар Ертіс өзенінен өтіп, қыстауларына жетіп үлгерді.Бұл әскери «операцияның» негізгі нәтижесі – Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының армиясы, ал іс жүзінде Кеңес Одағы армиясы тарапынан қазақ халқының 500 киіз үйі (қарттар, кемпірлер, әйелдер мен балалардан тұратын отбасылар), сондай-ақ 15–20 мың қой және басқа да көп мөлшердегі малдың қолға түсірілуі болды.Қазақстанды Ресей империясы отарлаған кездегідей, қазақтардың малын тартып алу, әсіресе қыс мезгілінде, оларды түгелдей ашаршылық пен өлімге душар етуді білдіретін.Бірақ Абақ Керей тайпасының негізгі халқы Оспан батырдың тікелей басшылығымен көшіп үлгеріп, Қара Ертістің оңтүстігіндегі Етекті өңіріне аялдады. Кейін олар Алтай тауларына қарай Құрты мен Сүпті өзендерінің бойымен әрі қарай жылжыды.1947 жылдың сәуір айында Шығыс Түркістан Республикасы армиясының кеңестік қолбасшылығы Сталиннің нұсқауын орындау мақсатында Оспан батыр көтерілісшілерін толық талқандауға бағытталған әскери операцияны дайындады. 1947 жылғы 17 сәуірде Оспан тобына қарсы В.И. Лескиннің жалпы басшылығымен екі әскери топ аттанды. Олардың жалпы саны 1 300 адамды құрады.Лескиннің бұйрығымен Оспан батырдың ауылына түнде тұтқиылдан шабуыл жасау жоспарланды. Алтайдың тау шатқалдарымен жүру үшін бұрын Абақ Керейдің таулы ауылдарында тұрған бір қазақ жолбасшы ретінде алынды. Алайда ол өз халқының нағыз патриоты болып шығып, кеңестік атты әскер эскадронын әдейі басқа бағытқа бастап кетті. Осындай есімі белгісіз қалған қаншама ерлердің болғанын біз білмейміз.Міне, осыны Оспан батырдың ауылын жоюға жіберілген эскадрон командирі Студенков былай деп сипаттайды:«Ауылдың нақты орналасқан жерін білмегендіктен және өзімде карта болмағандықтан, маған толықтай жол көрсетушіге сенуге тура келді.»Алайда әлгі адам сатқын болып шығып, біздің эскадронды Оспан батырдың ауылынан 10–15 шақырымдай басқа жаққа әдейі бастап әкетті. Біз белгісіз бірінші ауылға жеткенде, тұтқын («тіл») қолға түсіру міндетімен барлау тобын жібердім.Барлаушылар тапсырманы сәтті орындап, киіз үйлерден ұйықтап жатқан жерінен қолға түскен екі тұтқынды алып келді. Олардың мәліметі бойынша, Оспанның ауылы солтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 шақырым жерде орналасқан екен. Осы сәттен бастап тұтқындардың бастауымен мен Оспанның ауылына қарай жедел бағыт бұрдым. Алайда мақсатқа 4–5 шақырымдай қалғанда таң атып кетті…Таң сәріде Оспан батырды зеңбірек үні оятты. Ауылдың дәл ортасына миномет снарядтары жарылып, ауыр пулеметтер оқ жаудырып жатты, ал қазақ жігіттері айнала қорғаныс шебін құрып үлгерген еді.Тылдағы ауылды Алтай таулары қорғаштап тұрды, бірақ тар шатқал әйелдер мен балалардың шегінуіне мүмкіндік бермеді.Оспан батыр дүрбімен майдан шебін шолып шықты. Ауыл қоршауға алынған еді. Ол екі ауыр станокты пулемет ұясын, он шақты жеңіл пулемет нүктесін және бірнеше миномет есептобын байқады.Қалыпты маневр жасау тактикасын қолданып шегінуге мүмкіндік болмады, ал қорғанысты ұзақ уақыт ұстап тұруға оқ-дәрі жетпейтін еді. Жағдай барған сайын тығырыққа тіреле түсті…Оспан әйелдер мен балаларға тауға қарай шегінуді бұйырып, ауылдың барлық ер-азаматтарын жинады. Ал, жауды бөгеп тұру үшін бекінген шептерде тек бірнеше адамды ғана қалдырды.«Қазақтар! Ағайындар! Артымызда – Алтай. Бізге шегінуге жол жоқ. Ұзақ уақыт атысып та тұра алмаймыз, оқ-дәріміз оған жетпейді.»«Ата-бабаларымыз: «Малым – жанымның садақасы, жаным – арымның садақасы» деген. Байлығымды өмірім үшін, өмірімді ар-намысым үшін құрбан етемін. Артымызда – балаларымыз, алдымызда – жаудың пулеметтері! Бар күш-жігерімізді жинап, жауға қарсы шабуылға шығайық! Ата-бабамыздың аруағының алдында ұятқа қалмайық!».Ауылдың барлық ер-азаматтары, оның ішінде қариялар мен жасөспірімдер де атқа қонды. Бірі орыс винтовкасымен, бірі жапон мылтығымен, енді бірі қытай қаруымен, кейбірі көне қазақ қылышымен, ал кейбірі тіпті қолына таяқ алып, Керейдің ұрандарын – «Алаш!», «Қарақожа!», «Ошабай!» және «Ұр!» деп жауға қарай лап қойды. Алайда дәл сол сәтте кеңестік пулеметтер сақылдай жөнелді. Бірнеше салт атты мен олардың аттары оққа ұшып, қара дақ болып жерде қалды.Шегініп, ауылға қайта оралған қазақтар аттарының басын тағы да пулемет оғына қарай бұрды. Сол күні керейлер алты рет жауға қарсы бетпе-бет шабуылға шықты. Ал түнде қараңғылықты пайдаланып, кеңес әскерлері шегінді.Келесі күні Оспан батырдың ауылдары жауынгерлердің қорғауымен ұйымдасқан түрде 50 шақырым шегініп, Үрүнгі өзенінен өтті. Ауылдардың өткелдегі қорғанысы соншалықты берік болғандықтан, кеңес әскерлері оларға шабуыл жасауға батылы бармады.1947 жылдың маусым айында кеңес әскерлері Шіңгіл мен Көктоғай өңірінде Керей ауылдарын кезекті рет тонады. Тек қойдың өзінен ғана 50 000 бас айдап әкетілді. Бұдан басқа бірнеше жүздеген жылқы мен сиыр да олжа ретінде тартып алынып, Шара-Сүмеге жөнелтілді.Барлық Абақ Керей ру-тайпаларының ақсақалдарына кеңес өкіметі ауылдардағы бар әскери қару-жарақты тапсыру туралы бұйрық беруді ұсынды. Ақсақалдар бұл талапқа келіскендей болғанымен, жарамды қаруларды барынша алысқа жасырып, тек жарамсыздарын ғана тапсырды.1947 жылғы маусым айында Шығыс Түркістан Республика армиясы Оспан батырдың туған өлкесінің орталығы – Көктоғай қаласына шабуыл жасады. Осы шайқаста Шығыс Түркістан Республикасының армиясындағы барлық қазақтар, тіпті орыс староверлері – кержақтар да Оспан батырдың жағына өтті.1947 жылғы 13 қыркүйекте Оспан батыр Шіңгіл мен Көктоғай аудандарының 3–4 мыңға жуық сарбазын жинап, қазақ ауылдарын тонау үшін шоғырланған Шара-Сүме қаласындағы Шығыс Түркістан Республикасы мен КСРО әскерлеріне қарсы шабуыл бастады.Шара-Сүме гарнизонына көмекке Шығыс Түркістан Республикасы билігі Тарбағатай полкінің күшейтілген эскадронын, оған қоса ауыр станокты пулемет пен миномет жіберді. Алайда олар Оспан батырдың жасаған тосқауылына тап болып, қазақ жасақтарынан жеңіліс тапты. Көптеген сарбаз тұтқынға алынып, ең бастысы, қару-жарақ пен оқ-дәрі Абақ Керей жасақтарының қолына түсті.Оспан батыр Тарбағатай полкінің тұтқынға түскен жауынгерін Шара-Сүме гарнизонына ешқандай шартсыз берілу туралы ультиматуммен жіберді.Келесі жолы Оспан батыр ақ ту көтерген парламентер ретінде Шара-Сүме қаласына берілу туралы талаппен, оған 15 минут ішінде сөзсіз тізе бүгу жөнінде ультиматум жеткізу үшін Шығыс Түркістан Республикасы армиясының Алтай–Шара-Сүме полкінің жауынгерін жіберді. Бұл жауынгер Шара-Сүмеге көмекке бет алған 350 адамдық жасақтың құрамында болған еді.Бұл жасақ та алғашқы қақтығыстың өзінде қазақ жасақтары тарапынан талқандалды. Көптеген сарбаз тұтқынға алынды, қалғандары Шара-Сүмеге қашып кетті. Жіберілген барлық оқ-дәрі Оспан батыр сарбаздарының олжасына айналды.1947 жылғы 17 қыркүйек күні таңертең Оспан батырдың әскері Шара-Сүме қаласын басып алды.1947 жылғы 7 желтоқсанда Оспан Исламұлының үлкен ұлы Шертіман басқарған жасағы туған ауылдан шалғайдағы қазақтың көшіп-қонатын қоныстарын қорғап жүрді. Науқастанып қалған Оспан батыр кіші қызымен, жұбайымен және бір күзетшісімен қалыңдығы бір метрге жуық шикі кірпіштен қаланған дуалмен қоршалған қысқы қыстауда болды.Таңғы сағат шамамен 9-дарда Оспан батыр аула қақпасын ашпақ болған бірнеше қарулы бейтаныс адамды байқайды. Мылтығы әрдайым жанында болғандықтан, ол екі дәл тиген оқпен шабуылдаушылардың екеуін атып өлтіреді. Қалғандары кейін шегініп, қашып кетеді.Күзетші автоматпен қаруланған еді, ал Оспан батырдың жұбайында тапанша болды. Күндіз қоршаудағылар шабуылды әйтеуір тойтарып отырды, бірақ түнде олардың аман қалу мүмкіндігі мүлде аз еді. Көзіне көрінген жауды, Оспан батыр оқ жаудырып отырды.Бірнеше шабуылдаушының көзі жойылды. Бірақ қазақ көсемінің отбасы да ауыр шығынға ұшырады. Мергеннің дәл тиген оғынан Оспан батырдың күзетшісі ауыр жараланды, көп ұзамай тағы бір оқ оның кішкентай қызын мерт қылды.Қараңғы түскен соң Оспан батыр мұз бен қатқан қардың үстімен шаба алатындай тағаланған екі атты ерттеді. Аулада қаза болған кішкентай қызын жерледі. Күзетшісі жауға оқ жаудырып, оларды бүркемелеп тұрған сәтте, Оспан батыр жұбайымен бірге қоршау шеңберін бұзып шығып кетті.Бірнеше күннен кейін Оспан батыр өз жасағымен қайта оралғанда, бұл жерден тек күлге айналған қыстаудың орнын ғана көрді. Сол жерден өртеніп кеткен күзетшісінің сүйегін тапты. Көтерілістің көсеміне қызы жерленген жерді мәңгілікке тастап кетуге тура келді: бірнеше шақырым жерде Оспан Исламұлының оққағарлары қаруланған үлкен жасақты байқап қалды.Олардың мәліметінше, жау әскерінің бір бөлігі моңғолдардан, ал екінші бөлігі кеңестік әскери киім киген қазақтардан тұрған. Жасақты орыс офицері басқарған. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/0fd56ade102a15c50f349f756eff2967.jpg?width=2327&height=1718) **6. ҚЫТАЙ ХАЛЫҚ РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОСПАН БАТЫР МЕН ЖОЛБАРЫС ХАН ЖАСАҚТАРЫНА ҚАРСЫ ЖҮРГІЗГЕН ӘСКЕРИ ҚИМЫЛДАРЫ**1949 жылғы 20 қазанда Мао Цзэдун бастаған Қытай Коммунистік партиясының Қытай Халық-азаттық армиясы Шығыс Түркістанның астанасы — Үрімжіге кірді.Осыдан кейін Оспан батырдың қазақ жасағы Юлбарс ханның ұйғыр жасағымен күш біріктірді. Бірлескен шайқастарда олар Қытай коммунистік әскерінің бірнеше бөлімін жеңіліске ұшыратты. Алайда Қытай Халық-азаттық армиясының авиация мен ауыр қару-жарақтағы басымдығына байланысты олардың бұл артықшылыққа ұзақ уақыт төтеп беруі мүмкін болмады.Қытай бомбалаушы ұшақтарының эскадрильялары қорғансыз қазақ ауылдарын үздіксіз бомбалады.Қытай коммунистік армиясының тұрақты әскери бөлімдері біртіндеп Оспан батыр мен Юлбарс ханның жасақтарын Баркөл көлі маңында қоршауға алды. Алайда қазақтар мен ұйғырлар өз отбасыларын, мал-мүлкін айдап, қоршауды бұзып шығып, оңтүстікке қарай шамамен 500 шақырым жол жүріп, Гезкөл көліне жетті.1950 жылдың қыркүйек айында, Юлбарс хан Оспан батырға бұдан әрі қарсылық көрсетуді пайдасыз деп санайтынын айтып, Шыңжаңнан кетіп, Тайваньдағы Чан Кайши жағына өтетінін мәлімдеді. Қалибек Рахымбекұлы өз жасағын Тибет арқылы Үндістанға бастап шықты. Әйелдер, қарттар және балалармен бірге жалпы саны 15 000 адам Тибет арқылы Үндістанға қарай көшті.Олар төрт мың шақырымнан астам жол жүріп өтті. Осы сапар барысында сусыз Лобнор мен Такла-Макан шөлдерін, сондай-ақ әлемдегі ең биік Тибет пен Гималай тауларын кесіп өтті. Бұл ауыр көш екі жылға созылып, 1953 жылдың жазында Үндістанға небәрі 350 адам ғана аман жетті.Бірақ Оспан Исламұлы қалып қойды.Оспан батыр 1951 жылғы 19 ақпанда қызын құтқармақ болған кезде тұтқынға түсті. Сол сәтте оның мінген аты Гез-Көл көлінің мұзында тайып құлаған еді.Оспан батырдың тұтқынға түскен сәтін Годфри Лиас былай суреттейді:«Оспан батыр қызымен бірге шауып келе жатқанда, коммунистік Қытай армиясының көп санды әскерін көреді. Ол атының да, қызының атының да бағытын кері бұрып, бір мезгілде автоматымен жауға оқ жаудырды. Сол сәтте қызының аты оққа ұшырады»Қызын атына мінгестіріп алған Оспан батыр қуғыннан құтылуға тырысып, Гез-Көл көлінің мұзының үстімен шаба жөнелді. Алайда ауыр салмақ түскен аты сүрініп, аяғын сындырып алды. Оспан батыр соңына түскен жауларға ұзақ уақыт бойы оқ жаудырып қарсылық көрсетті, бірақ ақыры тұтқынға түсті.Оспан Исламұлының соты 1951 жылдың сәуір айында Үрімжіде өтті. Ол «бүлікші және қарақшы» деген айыппен 1951 жылғы 29 сәуірде ату жазасына кесіліп, үкім орындалды. ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/f0dabf4c85c597f9facb855f391225bd.jpg?width=800&height=477) **7. СОҢЫ.**25 тамыз 1949 жылы Сталиннің нұсқауымен Шығыс Түркістан революциялық республикасының делегациясы Бейжіңге, Мао Цзэдунмен келіссөз жүргізуге жолға шықты.Делегацияны Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының 2-президенті, Қытаймен бұл аймақты біріктіруге үзілді-кесілді қарсы болған Ахметжан Қасыми басқарды.Делегация құрамында қырғыз генералы Ысқақбек (Искакбек) Монуев (Мониев) және қазақ генералы Дәлелхан Сүгірбаев болды. Делегация мінген ұшақ Бурят-Моңғол АССР-індегі Қабанск ауылы маңындағы Қабанья тауында апатқа ұшырап, ұшақтағы барлық адамдар қаза тапты. Осы оқиғамен Шығыс Түркістан Революциялық Республикасының өмір сүру тарихы аяқталды.1951 жылдың қараша айында Оспан батырдың бұрынғы шамамен 500 жауынгері оның ұлдары Шертіман, Алтынбек және Рахымжанның басшылығымен Мао Цзэдун армиясының әскерлері тарапынан Қытай-Моңғолия шекарасына қарай ығыстырылды. Қазақтар Моңғол билігінен баспана сұрады, алайда Чойбалсан көтерілісшілерге қарсы Ж. Намжил басқарған атты әскер тобын жіберді. 1952 жылдың шілде айында Багадаваа жерінде Моңғол Халық Республикасының тұрақты армиясы қазақ жасағын толықтай жойды.Иманды болсын... ![«АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІ ИМПЕРИЯҒА ҚАРСЫ КҮРЕСІ»](https://storage.yvision.kz/images/user/307031/e700b545b96caa83a3d2120ecd0ed3ea.jpg?width=736&height=748) --- Source: [https://yvision.kz/post/abak-kereylerdin-eki-imperiyaga-karsy-kuresi-1021653](https://yvision.kz/post/abak-kereylerdin-eki-imperiyaga-karsy-kuresi-1021653)