• 102675
  • 6
  • 3
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Алаштың ақтармен қарым-қатынасы

Астана. 31 қаңтар. Baq.kz- Бәлшебектердің қазаққа дербестік бермейтіні белгілі болды. Сондықтан алаштықтар осынау ұлы мақсатқа қол жеткізу үшін Кеңес үкіметіне қарсы ақтармен бірігулеріне тура келді.


Алаш Орда үкіметінің басшылары атаман Дутовпен, Самардағы Құрылтай жиналысы мүшелері комитетімен (Комучпен), Омбыдағы Уақытша Сібір үкіметімен байланыс жасады. Азамат соғысы басталғанда қазақ аутономиясы ақтармен тізе қосып Қызыл Армияға қарсы шықты. 
1918 жылы 8 ақпанда Уақытша Сібір үкіметімен құрылды. Дегенмен, ақтар үкіметі де о бастан-ақ қазақтарға «ұлыорыстық» пиғыл танытты. Олар ұлт арыстарының ел ішіндегі беделін өз мақсаттарында ғана пайдаланғысы келді. Соғыс жағдайында әскер күшін жасақтау, соғыстың материалдық шығындарын қазақ халқының мойнына жүктеу т.б. көздеді.Сөйтіп Алаш Орда мен Уақытша үкімет арасында жиі мүдделер қақтығысы орын алып қалып жатты. Сібір үкіметі қазақ аутономиясының ресми дербестігін мойындамай қойған соң, Алаш басшылары Уақытша үкіметпен ат құйрығын кесті.
Бұдан кейін Алашорда Бүкілресейлік биліктен үміткер тағы бір үкімет - Самарадағы Құрылтай жиналысы мүшелері комитетімен (Комучпен) қарым-қатынас орнатты. Эсерлер басқарған бұл үкімет1918 жылы 8 маусымда құрылған күннен бастап демократиялық принциптерге оң қабақ беретінін байқатты. Олардың Алашордаға деген көзқарасы да біршама тәуір еді. Тамыз айында Комуч Ресейде құрылып жатқан басқа үкіметтердің қатарында Алаш Орданы да мойындайтындығын мәлімдеді. Комитет құрамына - Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. және Х. Досмұхамедовтер, А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. кірді. Бірақ бұл табыс та ұзаққа бармады.
Оппозициялық күштерді біріктіру мақсатында Комучтың ұйымдастыруымен 1918 жылдың 8-23 қыркүйегінде Уфа кеңесі өтеді. Кеңесте бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. Бөкейханұлы Алаш аутономиясының сепаратизмнен аулақ екенін, демократиялық-федеративтік Ресеймен біртұтас екенін жеткізді. Кеңестен бөлек ұлт көсемдерінің жеке басқосуында қазақ елін Алаш Орданың жеке дара басқаратыны мәлім етілді. Бұл болашақта шақырылатын Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына біртұтас Алаш аутономиясы бар екенін паш ету әрекеті болатын.
23 қыркүйектегі Кеңестің соңғы күнінде Уақытша Бүкілресейлік үкімет - Директория жарияланды. Директорияның бұйрығымен Ресейдің тұтастығын қалпына келтіру мақсатында барлық облыстық үкіметтермен бірге Алаш Орданың орталық үкіметі де таратылып, оның облыстық, уездік ұйымдары ғана қалдырылды. Орнына мәдени-тұрмыстық мүдделерді басқаратын Бас Уәкілдік қызметін енгізді.
18-қарашада Омбыдағы төңкеріс нәтижесінде өзін «Жоғары Билеуші» деп жариялаған адмирал Колчак үкіметі Бас уәкілдің міндеті туралы Ережені талқылап, онда қазақ аутономиясының егемендік құқын шектейтін бірқатар қаулылар қабылданады. Бұған наразы болған А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, Р. Мәрсеков, А. Қозбағаров, С. Дүйсембинов, Х. Ғаббасов өлкені басқару туралы жаңа Ережеге өз көзқарастарын білдіріп, Ішкі істер министрлігінің «Бұратаналар» бөліміне Семейден хат жолдайды. Онда ұлттық-аумақтық аутономия құру туралы шешім қабылдаған ІІ жалпы қазақ сиезінің, 1917 жылдың өн бойында өткен облыстық сиездердің шешімдерін жариялап (қазақтың Ресей мемлекетін қалпына келтіру үшін Кеңес үкіметіне қарсы ортақ күреске қосылғанын), қазіргі ауыр жағдайда Ресей мемлекетінің біртұтастығын қалпына келтіруге кедергі келтірмес үшін ұлттық мүддені қоя тұрып, Уақытша Бүкілресейлік Өкіметтің 1918 жылғы 4 қарашадағы бұйрығына көніп отырғандарын, бірақ осы Жарлықта көрсетілген қазақ өлкесін басқаратын арнайы органның құрылуы туралы ереженің кешігіп жатуы қазақ халқын алаңдатып отырғанын жеткізген. 
Алайда Колчактың қазақ даласын басқаратын Бас уәкілдік тағайындау туралы жоспары жүзеге асқан жоқ. Орыс отаршыларының басқыншылық саясаты Алаш Орда көсемдерінің сенімін жоғалтты. Соның нәтижесінде ұлттық қозғалыстардың белсенді қолдауына ие бола алмаған ақтар әскері Қызыл Армиядан жиі-жеңіліске ұшырап жатты. Ақыры ақтар үкіметі құлап тынды. Бұл өткен ғасырдың басында дербес қазақ автономиясының құрылуына да үлкен кесірін тигізді. 
Тарих дөңгелегін кері айналдыруға болмас. Бірақ, егер Алаш Орда үкіметі мен Уақытша Бүкілресейлік үкімет немесе Колчак үкіметі тең дәрежелі мемлекеттер құру туралы өзара ымыраға келгенде, ортақ тіл табысқанда қазақ мемлекеттігі осыдан 100 жыл бұрын құрылар ма еді деген ой қылаң береді. Ал КСРО-ның құрамында 1920 жылы құрылған Қазақ Кеңестік Автономиялық Социалистік Республикасы, кейіннен 1936 жылы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы отаршылдық жүйенің өңін айналдырған түрі болатын. Қазақ халқы осы уақыт ішінде өз тілін, дінін, әдет-ғұрпын, саяси санасын жоғалтудың аз-ақ алдында қалды. Мәңгүрттене бастаған ұрпақ өсті. 
Дәулетқали Асауов

 
nazgulnaz
31 января 2013, 11:28
495

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Нет ничего более вдохновляющего, чем видеть стада сайгаков. Не зря их называют «киелі»

Нет ничего более вдохновляющего, чем видеть стада сайгаков. Не зря их называют «киелі»

В начале 2000-х годов в уральской популяции оставалось только 2500 сайгаков. Сейчас благодаря охране от браконьеров их численность выросла до 100 тысяч.
theYakov
17 июля 2017 / 17:55
  • 8996
  • 3
Ресторанный консенсус в Казахстане: мужчина платит всегда

Ресторанный консенсус в Казахстане: мужчина платит всегда

Ресторанный консенсус в этой стране таков, что если речь идет именно о свидании, то оплачивает его на 100% из 100 именно мужчина. Пытаться его расшатать - это достаточно дорогое удовольствие.
convoluted
17 июля 2017 / 15:32
Решили рискнуть и обратиться к риэлторам. И этим людям мы доверяем свой ночлег?

Решили рискнуть и обратиться к риэлторам. И этим людям мы доверяем свой ночлег?

Звоним риэлтору, говорим, верните наши 15 000 тг, так как ваша клиентка нас кинула. По его словам, он вернуть деньги больше не может. Не имеет право.
decorus
17 июля 2017 / 14:48
  • 3250
  • 15
«Алматы – город, летящий под откос», или Кто заказал утку у российского блогера

«Алматы – город, летящий под откос», или Кто заказал утку у российского блогера

Некий блогер Сергей Никитский неустанно пишет о Казахстане, Астане, Экспо и посвящает два материала Алматы, причём подчёркнуто называет город Алма-Ата.
Langdon
19 июля 2017 / 15:44
  • 3462
  • 56
Польша – страна простых решений. Почему они смогли, а мы еще нет?

Польша – страна простых решений. Почему они смогли, а мы еще нет?

В Польше вообще очень много понятного и простого – инфраструктура, коммуникации и дороги прежде всего, льготы в образовании, поляки вообще получают его бесплатно. А урожай побольше нашего.
Shimanskaya
17 июля 2017 / 16:08
  • 3376
  • 37
«Язык мой – враг мой», или 7 причин никогда не разговаривать с полицией

«Язык мой – враг мой», или 7 причин никогда не разговаривать с полицией

На этот раз пост очень важный и необходим к прочтению каждым! Не поленитесь и уделите время прочтению. Ни в коем случае, не разговаривайте с полицейскими до прихода вашего адвоката!
asselsabekova
18 июля 2017 / 14:19
  • 3225
  • 32
Один из способов выиграть суд против коллекторов

Один из способов выиграть суд против коллекторов

Сегодня в своем посте я постараюсь рассказать, как выиграть суд против некоторых коллекторских компании в нашей стране. Чем отличается коллекторское агенство от обычного банка?
Advokot
18 июля 2017 / 15:31
  • 2988
  • 10
Книга, которая сэкономит вам 150 тысяч долларов и два года жизни

Книга, которая сэкономит вам 150 тысяч долларов и два года жизни

Автор утверждает, что программы МБА не дают никакого позитивного выхлопа, если ты уже не являешься владельцем или наследником прибыльного бизнеса. Знания МБА можно получить бесплатно, уверяет он.
Aks_Ras
19 июля 2017 / 16:28
  • 2596
  • 2
Госорганы, ответственные за жизни детей, хранят молчание. У них в отчетах все хорошо

Госорганы, ответственные за жизни детей, хранят молчание. У них в отчетах все хорошо

Вчера все информационные агентства страны передали сообщение, которое заставило забиться в ужасе сердца всех матерей страны. В мусорном контейнере города Сатпаев было обнаружено тело новорожденной девочки.
AliyaSadyrbaeva
19 июля 2017 / 11:06
  • 2278
  • 18