• 92017
  • 7
  • 0
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Құлагерді кім өлтірді?

1. Сәкен Жүнісовтың «Ақан сері» романында Ақтоқты мен Ақанның бір-біріне деген сезімі ерекше сипатталады. Бірақ естуімше, шын өмірде олардың арасында мұндай керемет махаббат болмаған. Көркем шындық пен тарихи шындықтың аражігін ашып берсеңіздер...

2. Мағжан Жұмабаевтың «Ақан сері» атты деректі очеркінде Құлагерді шабысынан айырған жауыз ретінде Батыраш емес, Барақбайдың шабарманы Бөрібай деп көрсетіледі. Қайсысы дұрыс? Құлагерді кім өлтірді?
3. Ел аузында Ақанның «пері қыздарымен бірге сауық құрғандығы» туралы әңгімелер айтылып жүр. Сері өмірінің соңын қалай өткізген?
Қанат Нұрасылов
Алматы облысы, Кербұлақ ауданы
Серінің өміріне қатысты сұрақтарға белгілі өнертанушы Ерлан ТӨЛЕУТАЙ жауап береді:
1. Көркем шындық пен тарихи шындықтың арасында шамалы ғана айыр­машылық бар. Ақан мен Ақтоқтының арасында керемет махаббаттың болғаны рас. Бірақ бірінші әйелі қайтыс болған Ақан сері Тінәлі қажының Ұрқия атты керемет сұлу қызын атастырылып қойғанына қарамастан, алып қашып, арты үлкен дауға ұласады. Серіге ел жақсылары араша түсіп, әкесі Қорамса қыздың қалың малын төлеп, Ұрқияны алып береді. Бірақ Ұрқия бірнеше айдан соң, шешектен қайтыс болып кетеді. Содан араға біраз уақыт салып, сері Ақтоқтыға барады. Ақтоқты оған көңілінің суып қалғанын, өзінің Жалмұқанға тұрмысқа шыққалы жатқанын айтады. Бұрынғының дәстүрінде ұзатылып бара жатқан қыз өз жұртын аралап, қоштасатын болған. Сондай бір сапарында Ақан Ақтоқтыны алып қашады. Бетіне тірі жан қарсы келіп көрмеген Ақанға Ақтоқтыдай сүйгенінің табанды қарсылық білдіруі серінің шымбайына қатты батады. Ашынған Ақан қатты ашумен Ақтоқтының сүбесіне пышақ сілтейді. Сөйтіп, бір бұ­таның түбіне тастап кетеді. Осы оқиғадан кейін қатты назаланған сері былай деп өлең шығарады:

- Бәрекелді Ақтоқты тапқаныңа,
Жібектен шоқ шекеңе таққаныңа.
Бұдан артық Құдайдан не тілейсің?
Шолақ қасқыр түсіпті ғой, қақпаныңа.
Осы жолдардан Ақтоқтының ақын жанына жазылмас жара салғанын аңғарамыз. «Ақтоқты» деген әннің негізгі нұсқасын Мағжан Жұмабаев өз жазбасында былай деп берген екен:
Ақтоқты кеткенің бе шыныңменен,
Тар жерде бал беруші ең тіліңменен.
Басыңды Сарымида кесіп алып,
Өлгенше даулассамшы құныңменен.
Соңғы екі жол өзгеріске ұшырап, қазіргі күні басқа нұсқада айтылып жүр.
Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері - Ақтоқты» қойылымын Жалмұқанның ауылында қойғанда, жұрт өре түрегеліп, «мұндай оқиға болған жоқ, бұл не сұмдық?!» деп қарсы шыққан екен. Алғашқыда сезім болғанымен, Ақтоқты серінің Ұрқияны алып қашқанын кешіре алмаған. Сонымен бірге ата дәстүрден де аттай алмаған сыңайлы. Негізі Ақтоқты Жалмұқанмен бақытты ғұмыр кешкен. Бірақ бір деректерде, оның 1932 жылы аштықтан өлгендігі де айтылады.
2. Барақбай туралы деректерді Мағжанның жазбаларынан ғана кездестіреміз. Онда Аққошқар Сайдалының асында болған бәйгеде Барақбайға Ақанның тілі тиіп, сол үшін кектенген Барақбай Сағынайдың асында Құлагерді өлтірді делінеді. Бірақ өзге деректердің барлығында Құлагерді өлтірген адам ретінде Батыраштың баласы Жүніс көрсетілген. Ғабиден Мұстафин де 1971 жылы Қарағандыға барып, Батыраштың туыстарымен әңгімелеседі. Оның немерелері де Құлагерге аталарының жұмсауымен Жүністің айбалта сермегенін растаған.
Сол Аққошқар Сайдалының асында Батыраш Ақанмен кездесіп, ата дәстүрмен Құлагерге қолқа салады. Орнына Көктұйғын сынды жүйрігі мен Алтайдың сұлу қызын қалыңсыз беретінін айтады. Ақан: «Аттың иесі Атығай-Қарауыл ғой. Еліммен ақылдасайын» дейді. Тағы бір кездескенін­де Батыраш жауабын сұрайды. Ақанның бере алмайтынын естігенде күйіп кеткен ол, жалғыз ұлы Жүніске: «Мына Қарауылдың екі рет алдаған ызасы өтті. Менен туған ұл екенің рас болса, Құлагер Көкшетауға қайтып бармайтын болсын» депті. Мұндай деректі жазушы Жайық Бектұровқа Батыраштың інісі Қотыраштың қызы Төкіш деген кісі айтып берген. Ілияс Жансүгіров те серінің елін аралап, талай көнекөз қарттармен сөйлесіп, 1931 жылы Жазушылар одағында баяндама жасайды. Оның да Құлагерді Батыраштың өлтіргеніне көзі жеткен және бұл оқиға қаламгердің «Құлагер» поэмасында көрініс тапты. Соған қарағанда Барақбайдан гөрі Батыраштың өлтіргендігі шындыққа саятын секілді. Ал Барақбайдың бір әңгімеге бола Құлагерді өлтіруі мүмкін емес деп ойлаймын. Жұрт жүйрік аттың күйігі жаман болады деп жатады. Ал Батыраштың сәйгүлік аттары көп болған. Ел аузындағы деректерде Батыраштың жақсының қадірін білген, көшелі дала шонжары болғандығы айтылады. Тіпті, қуғын көрген атақты ақын әрі композитор Мәди Бапиұлын Батыраш арнайы шақырып, құрметтеп, қошаметтеп, қонақ еткен деген әңгіме де бар.
3. Ақан серінің пері қыздарымен сауық құрғандығы ел аузында жиі айтылады. Сүйген жарларынан, жүйрік тұлпары Құлагерден, қыран құстары Қараторғай мен Көкжендетінен, Басарала атты тазысынан, ата қонысы Қоскөлден айырылған Ақан дін жолына да түседі. Бірақ парсы-шағатай тілін жетік меңгерген, Шығыс поэзиясымен жақсы таныс ол, дүм­ше молдалармен еш келісе алмаған. Солардың түрлі қылығын көріп, діннен де көңілі қалып, ұлы Ыбанмен Сарыкөл маңындағы жалғыз ағаш үйді паналайды. Негізінен Ақанды көре алмайтындар көп болған. Атақты Шөбековтер әулетінің ұлдарын бір жолы сері ащы тілімен сыбапты. Кектенген әулет адамдары «Ақан пері қыздарымен сауық құрады» деген әңгімені таратып жібереді. Бұл дерекке Мағжанның да бүйрегі бұратын секілді. Ол Қоскөл ежелден перінің мекені болғандығын айтып, соған жақын бір қызық оқиғаны да жазады. Соған қарағанда бұл тылсым да шындыққа жанасатын тәрізді. Иә, Ақан бекерге аты алты Алашқа жайыл­ған сері атанған жоқ. Дарынды арқалы адамның бірі болған ғой. Бұған қатысты тағы бір дерек айтылады. Ақан орысшаны жақсы білген. Тілді толық меңгергенінің арқасында орыс қыздарымен де аралас-құраластығы болған. Сол үшін де молдалар оны «кәпір, пері қыздармен араласады» деп ұнатпаған деседі. Міне, осы екі деректі жоққа шығара алмаймыз. Бір сұмдығы, атамекені - Сарыкөл мен Қоскөлді қарашекпенділер тартып алып, туған жерінен айырылған сері өмірінің соңғы жылдарын Көкшетау ұлықтарына шағымданумен өткізеді. Еш нәтиже шығара алмаған ол, еріксіз жер ауып, Сасықкөл деген жерде тұратын Ералы және Айша атты апасы мен жездесінің қолына көшіп барған. Кейбір деректерде күйеубаласының қолында делінеді. Міне, Ақан сері осындай жағдайда 1913 жылдың қараша айында ауырып, қайтыс болған екен. Аты алты Алашқа жайылған серінің жерін тартып алудан үлкен сорақылық жоқ деп ойлаймын. Қара шекпенділер дәл солайша Үкілі Ыбырайдың да қоныстанып отырған Жалғызтау деген мекенін тартып алған. Мұндай келеңсіздіктер өкінішке қарай, тарихымызда көптеп кездеседі.

Дайындаған
Сабина Зәкіржанқызы

«Айқын» AIKYN
Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газетінің алғашқы саны 2004 жылы 6 наурызда жарық көрді. 2005 жыл газет Президент сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылы «Алтын жұлдыз» сыйлығын иемденді. Аптасына 5 рет шығатын күнделікті газеттер арасында «Айқынның» өз орны бар. Аз ғана уақыт ішінде «Айқын» республикадағы белді де беделді басылымға айналып, Қазақстанның бұқаралық ақпарат кеністігінде өз ор…нын тапты. Газеттің әр нөміріндегі мақалалар түрлі сараптамалық шолуларда, пікірталастарда негізгі тақырыпқа айналып, интернет жүйесінде де қайта басылып келеді. Шенеуніктер, менеджерлер, түрлі деңгейдегі кәсіпкерлер өз жұмысын біздің газеттегі жаңалықтарды оқудан бастайды. Республикалық қоғамдық-саяси басылым – «Айқын» газеті қазақ қоғамының мәдени өмірі мен қоғамдық-экономикалық, саяси деңейін көтеруді алдына мақсат етіп қойған. Басылымның бірқатар облыстарда тілшілер қосыны бар. Сондай-ақ Будапешт, Пекин, Ашхабад қалаларында өз тілшілеріміз қызмет етеді. Газеттер бағасы мен таралымы жағынан б
13 сентября 2012, 12:00
2752

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

СМИ – ассистент провокаторов? Как гости из соседних стран сеют раздор в Казахстане

Инцидент с пьяным киргизским гостем на борту Air Astana, наверное, остался бы только во внутренних сводках авиакомпании, если бы г-н Доган, не поднял громкий крик о государственном языке.
openqazaqstan
17 авг. 2017 / 14:43
  • 11849
  • 177
Казахский национализм раньше выглядел несовременно. Теперь он другой

Казахский национализм раньше выглядел несовременно. Теперь он другой

Националисты стали совсем другими. По-английски хорошо говорят, русскую классику цитируют. Очень современные, образованные, адекватные. А после Крыма в националисты уже чуть ли не любой казах готов был записаться.
Aidan_Karibzhanov
16 авг. 2017 / 16:52
Дайте Байбеку сломать и переделать город. Он хочет шагнуть вверх, а не бабло украсть

Дайте Байбеку сломать и переделать город. Он хочет шагнуть вверх, а не бабло украсть

Я в тогдашней Алма-Ате родился, вырос. В школу начал ходить пешком. Весь центр опползал. Все эти знаковые места помню как ещё не знаковые места. Никаких этих ностальгических страданий у меня нет.
Aidan_Karibzhanov
21 авг. 2017 / 16:25
  • 4589
  • 29
Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Имеющий уши да услышит. Латиница касается только казахского языка

Президент Назарбаев наконец-то разъяснил для всех, кто ещё не понял, очевидный вопрос, который всем в Казахстане очевиден. Елбасы повторил: на латиницу мы переводим казахский язык, и это не означает отказ от русского языка.
openqazaqstan
18 авг. 2017 / 16:23
  • 3446
  • 52
Подземная Акмечеть Бекет-Ата в Атырауской области – одно из самых сакральных мест

Подземная Акмечеть Бекет-Ата в Атырауской области – одно из самых сакральных мест

Его отцом был Мырзагул, матерью Жания, оба глубоко верующие. По рассказам, Бекет-Ата обладал богатырской силой, что в том числе помогало выбивать мечети в крепких скалах.
theYakov
21 авг. 2017 / 17:21
  • 2357
  • 3
«Доехать до Алтын Орды» – как мошенники обманывают алматинцев

«Доехать до Алтын Орды» – как мошенники обманывают алматинцев

Из множества грустных откровений постепенно сложился перечень самых распространённых уловок охотников за нашими деньгами. В нём ожидаемо лидировали профессиональные попрошайки.
caravan_kz
16 авг. 2017 / 15:05
  • 2341
  • 4
Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

Надо научиться видеть скрытые экономические процессы за вспышкой национального гнева

При полном отсутствии бюджетного жилищного строительства, целые аулы оседают в ветхих домишках, сквозь заборы которых насмешливо возвышаются башни "коктемов", "риц карлтонов" и "есентаев".
niyazov
19 авг. 2017 / 11:16
  • 2502
  • 67
В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

В Кокшетау строят два парка для молодёжи. Будут учтены интересы и любителей спорта

Общая площадь парка составляет 25 гектаров. На территории предусмотрено устройство прогулочных дорожек, площадок для установки аттракционов и павильонов различного назначения, цветников.
zhasakmola
17 авг. 2017 / 17:13
  • 2147
  • 1
«Нас и здесь неплохо кормят», или почему я не собираюсь уезжать из Казахстана

«Нас и здесь неплохо кормят», или почему я не собираюсь уезжать из Казахстана

Я всегда теряюсь, когда слышу этот вопрос, потому что я так и не сумел выразить причину одной фразой. Давайте рассмотрим популярные варианты, и я объясню, что именно мне в них не нравится.
convoluted
21 авг. 2017 / 12:29