• 89554
  • 7
  • 0
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Абайды танып болдық па?

1. Қызыл империя Құнанбайды қара ниетті, қатыгез тадам тұрғысында бағалады. Ал тәуелсіздік тұсындағы таным түсінік, ұстаным қандай болуы керек?
2. Халықтың түсінігінде «қара» деген оңды ұғым емес. Ал Абайдың сом алтындай сөздері «қара сөздер» деп аталуының сыры неде?
3. Абай өмір сүрген кезеңде экологиялық жағдай жақсы, ауа, су, топырақ, азық-түлік те тап-таза еді. Ал ақынның ішкені қымыз бен қымыран, жегені қазы мен қарта. Ол неге бар болғаны 59-ақ жас өмір сүрді?
Жүніс Үпенұлы, ардагер ұстаз
Жаңақорған ауданы,
Қызылорда облысы.

Абай тұлғасына және абайтану мәселелеріне қатысты қойылған оқырман сауалына филология ғылымдарының докторы, профессор, «Абайтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры Мекемтас МЫРЗАХМЕТҰЛЫ жауап береді:
1. Біз бұл орайда тарихи Құнанбай және әдеби Құнанбай деп екі бөліп қарастырамыз. Әдебиеттегі Құнанбайды «Абай жолы» роман-эпопеясынан жақсы танимыз. Ол онда жағымсыз, қатыгез кейіпкер ретінде сипатталады. Ал тарихтағы Құнанбайдың тұлғасы мүлде бөлек. Мұхтар Әуезов шын өмірдегі тарихи Құнанбайды жақсы білген. Бірақ жазушы сол кездегі әдебиет заңдылықтарына сай, социалистік реализм талабына жауап беретін шығарма жазуы керек болғандықтан, туындыны әке мен бала арасындағы тартысқа құруға мәжбүр болды. Олай етпесе, Абай тұлғасын аша алмас еді. Әке мен бала арасындағы үлкен тартыс біздің тарихымызда да кездеспейді. Бұл қазақ халқының менталитетіне де жат. Ал тарихи Құнанбай - елге өзінің парасаттылығымен, көрегендігімен, әділдігімен танылған. Оны «Қарадан шығып хан болған, айырдан туып нар болған» деп, халық бекер мадақтамаған.
2. Әдебиет жанры - проза, поэзия, драма деп бөлінетіні белгілі. Поэзияны - өлең сөз, ал прозаны - қара сөз дейміз. Абайдың ғақлиялары (қара сөздері) поэзия тілімен емес, прозада жазылғандықтан «қара сөз» атанып кетті.
3. Құнанбай ұзақ өмір сүрді. Өйткені ол өмір сүрген кезең Абайдың заманынан әлдеқайда жақсы болды. Абай халқының берекесіз өмірін көрді. Неге берекесіз дейсіз ғой? Әңгімені әріден бастайын.
Ресей бізді жаулап алған соң, ұзын арқан, кең тұсау саясатын ұстанды. Орта жүзге аға сұлтандық басқару жүйесін енгізді. Ал батыста, кіші жүзде басқаруға сұлтан-правительдерді қойды. Сұлтан-правительдер ол кезде тек төрелерден сайланатын. Алайда Кенесары көтерілісінен кейін төрелерге саяси сенім болмай, билікке қара қазақтар келе бастады. Қазақ халқын толықтай билеуді мақсат еткен отаршылар территориялық принципке негізделген ел басқару жүйесін енгізді. Ел билеудегі болыстық жүйенің астарында патшалық Ресейдің үлкен саясаты жатыр. Олар жабайыларды жабайылардың қолымен жоятын тәсілді ойлап тапты. Яғни бірнеше үлкен рулардан тұратын аймаққа бір ғана тізгін беріп, «жеңгені алсын» деп, таластырып қойды. Өзі де солай болды, көп рудың ішінен параны мол бергені жеңіп шығып, болыс болды. Қазақты кәдімгі аш иттерге сүйек лақтырғандай, билікке таластырып, өздері сырттан бақылап отырды. Солайша қазақтардың арасына алауыздық шоғын тастап, рушылдықтың тұтануына себеп болды. Рушылдықты қазақтың қанына сол сұрқия жүйе арқылы еккен де солар. Домалақ арызды домалату дәстүрі де сол кезде пайда болған. Ал Кеңес өкіметі тұсында халықтың арыз жазуға машықтанғаны сонша, еліміз ең арызқой халықтың бірі болып шыға келді.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Айтыс» атты поэмасында:
«Абай тұсы халықтың бұзылғаны,
Қаралыққа айналып қызыл қаны.
Ақ бейіл, бауырмалдың қалпы кетіп,
«Желбуаз», «сұрқия» боп қызынғаны.
Ханнан күш, қарындастан қайырым кеткен,
Көңілден ар, әм беттен ұят кеткен.
Ұлтшылдық, намысшылдық қарасы ұшып,
Есі-дерті болған онда шен мен шекпен» деп келетін жыр жолдары бар. Осы жолдардан-ақ сол заманның суретін көруге болатындай. Міне, қазақ осылайша тобырға айнала жаздады. Бір-бірін аңдыған, итше ырылдасқан ел арасында береке болмады. Әйтпесе халқымыз бұған дейін дәстүрге берік, үлкен әрі мықты ел еді. Абай қазағының осы қасіретін көрді, берекесіз қоғамның дәл ортасында жүрген ол таяққа да жығылды. Бұзылған сұмдық заманды, сол заманның ынсапсыз адамын көрген ол:
«Қайғы шығар ілімнен,
Ыза шығар білімнен.
Қайғы мен ыза қысқан соң,
Зар шығады тілімнен» дейді. Қазақ сол бұзылғаннан әлі де түзеле алмай келеді.
Абай өмірден өтерінде бір сұмдықты біліп кетті. Орыстан үйренсе, қазағының көзі ашылады дегенге шын сенген ақынның қолына шамамен 1902 жылдары Қосшығұлов деген кісінің хаты келіп түседі. Онда орыстардың жасырын түрде шоқындыру жұмыстарын жүргізгелі жатқаны баяндалған. Түрік халықтарының жендеті - Ресейдің ұстанған басты мақсаты қазақтың көзін жойып, қалғанын орыстандырып шоқындырып тарихтан жойып жіберу екенін сезді. Сеніп отырған орысы осындай қитұрқылыққа барғанын сезген ол қалай құса болмасын?! Ұлының қайғысы, халқының қасіреті Абайдың еңсесін көтертпеді.
Құрметті оқырман, көкейде жүрген сауалыңыз болса, жолдаңыздар. Сұрағыңызға білікті мамандар жауап береді.

Дайындаған
Сабина ЗӘКІРЖАНҚЫЗЫ

«Айқын» AIKYN
Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газетінің алғашқы саны 2004 жылы 6 наурызда жарық көрді. 2005 жыл газет Президент сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылы «Алтын жұлдыз» сыйлығын иемденді. Аптасына 5 рет шығатын күнделікті газеттер арасында «Айқынның» өз орны бар. Аз ғана уақыт ішінде «Айқын» республикадағы белді де беделді басылымға айналып, Қазақстанның бұқаралық ақпарат кеністігінде өз ор…нын тапты. Газеттің әр нөміріндегі мақалалар түрлі сараптамалық шолуларда, пікірталастарда негізгі тақырыпқа айналып, интернет жүйесінде де қайта басылып келеді. Шенеуніктер, менеджерлер, түрлі деңгейдегі кәсіпкерлер өз жұмысын біздің газеттегі жаңалықтарды оқудан бастайды. Республикалық қоғамдық-саяси басылым – «Айқын» газеті қазақ қоғамының мәдени өмірі мен қоғамдық-экономикалық, саяси деңейін көтеруді алдына мақсат етіп қойған. Басылымның бірқатар облыстарда тілшілер қосыны бар. Сондай-ақ Будапешт, Пекин, Ашхабад қалаларында өз тілшілеріміз қызмет етеді. Газеттер бағасы мен таралымы жағынан б
5 сентября 2012, 12:13
546

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Прогноз эксперта: в Казахстане будут жить 5 миллионов китайцев

Прогноз эксперта: в Казахстане будут жить 5 миллионов китайцев

В ближайшие годы в Центральной Азии будут проживать восемь миллионов китайцев, считает заведующий отделением востоковедения национального исследовательского университета высшей школы экономики.
kurmanovainur
23 июня 2017 / 11:23
  • 41058
  • 45
Почему мы должны быть благодарны журналисту Джеймсу Палмеру за критику ЭКСПО

Почему мы должны быть благодарны журналисту Джеймсу Палмеру за критику ЭКСПО

Как одним критичным постом зарубежному журналисту Джеймсу Палмеру удалось вскрыть сразу несколько гнойников казахстанского общества.
anotherblogger
21 июня 2017 / 0:39
  • 7070
  • 64
Почему я больше не поеду отдыхать на северное побережье Алаколя

Почему я больше не поеду отдыхать на северное побережье Алаколя

Нам казалось, что на Алаколе мы сможем хорошо отдохнуть, расслабиться и набраться сил на весь следующий год. Вроде, и достаточно бюджетно, и не так далеко.
RisKaS
вчера / 18:05
  • 3616
  • 33
На каких улицах города Алматы вы точно попадете в «пробку»

На каких улицах города Алматы вы точно попадете в «пробку»

Строятся пешеходные и велосипедные дорожки, трамвайные пути "сносят", а главная традиция нашего мегаполиса - замена подземных коммуникаций и в этом году не была нарушена.
beoblod
вчера / 17:22
  • 3245
  • 3
В каких случаях у вас могут изъять удостоверение личности?

В каких случаях у вас могут изъять удостоверение личности?

Недавно один знакомый задал вопрос: «Я сейчас выступаю как свидетель по одному делу. У меня забрали удостоверение личности (УЛ) в РУВД и не вернули обратно. Так можно?». Я сразу задалась вопросом...
asselsabekova
21 июня 2017 / 10:17
  • 3297
  • 11
Эксперимент. Два парня и девушка в поисках лучшего донера в Астане

Эксперимент. Два парня и девушка в поисках лучшего донера в Астане

Нас трое: девушка и двое парней. Мы обошли 7 заведений, где продают донеры. Оценивали по 10-бальной шкале только по вкусовым качествам донера. Никто нам за рекламу не платил, бесплатными донерами не кормил!
nargiz_15
сегодня / 10:08
  • 2962
  • 5
Где отлично провести летние месяцы с пользой для здоровья и кошелька?

Где отлично провести летние месяцы с пользой для здоровья и кошелька?

Я обратил внимание, что в случае с уникальными природными зонами Павлодарской области применима поговорка: «что имеем – не ценим», а ведь они легко могли бы стать международными курортами.
Muzalevskiy
23 июня 2017 / 22:57
  • 3207
  • 11
Это «колхозное сооружение» вредит имиджу города. Я, как алматинка, против!

Это «колхозное сооружение» вредит имиджу города. Я, как алматинка, против!

Почему эту трубу не проложили под землей? Она обезображивает улицу, как дикий багровый шрам от раны, зашитой равнодушным, криворуким и ленивым хирургом, обезображивает лицо.
ValentinaVladimirska
23 июня 2017 / 12:10
  • 2632
  • 39
На Иссык-Куль через Юг. Не бойтесь ехать в Киргизию своим ходом!

На Иссык-Куль через Юг. Не бойтесь ехать в Киргизию своим ходом!

Очень живописная и бюджетная поездка вдоль всего берега по Иссык-Кулю! Мы, две обаятельные девушки, поехали вдвоем, подготовленные к совершенно автономной жизни в палатке, и ни разу ничего не...
yelenasergiyenko
22 июня 2017 / 13:20
  • 2811
  • 23