• 10697
  • 27
  • 6
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Қатын vs Әйел

Ғалымдар "қатын" сөзін жұмсартып, әдебиетте "қатұн" деп жазады. Себебі қазақ тілінде "қатын" жаман сөз болып кеткен. "Қатын" деп біз жек көрген адамымызды атаймыз.

Түрік бітік тас беттеріндегі "қатын" (қатұн) сөзі мағынасына қарағанда соншалықты жек көрінішті емес. Қағанның жұбайын немесе шешесін қатын дегеніне қарағанда, бұл сөз, керісінше, құрметті кісіге айтылуы керек еді. Қашаннан бері бұл сөзге өштестік екен?

Осыған байланысты менің мынадай ойым бар. Әйел жынысы басшы болғанда оның қол астындағылары бел жазбай жұмыс істейтін көрінеді. Өйткені бұндай басшы жұмыскерлерін жіті қадағалап, жұмыстан көз аштырмайды. Егер қатын қағанның жұбайы немесе шешесі болса, немесе өзі елді басқарған болса, онда елін қатты уысында ұстап, жандарын көздеріне көрсеткен болуы керек. Мұндай басшыны жек көру түсінікті. Содан келіп біз "қатынды" жаман сөзге айналдырып жіберген шығармыз.

Ал өзбектер неге әлі күнге дейін бұл сөзді өз мағынасында қолданады? Өзбектер қазақтар сияқты еріншек емес екені бәрімізге мәлім.

Осы туралы бір көрнекі оқиға есімде. Бір күні ағам туған-туысқанмен қосылып жер алып егін егеді. Дәнін сеуіп, ол құлақтанып шыға бергенде отайтын кез келеді. Ағам өзбек әйелдерге барып, отақ отаудың бағасын біліп келіп туған-туысқандарға әр жүйегін 40-50 теңгеге отайтынын айтады. Сонда біздің жақтың әйелдері "Ойбай, өзбек әйелдерге беретін ақшаны бізге берші, кәнекей! Отақ деген не тәйірі" деп шуылдайды. Содан барлығы егіннің басына барып, алдымен "біссіміллә" деп пикник жасап тамаққа тойып алады. Сосын күн ауа отауға шығады. Тамаққа тойып алған, төмен қарап отақ жұлғанда бастары айналып, әр қайсысы жүйектін жартысына жете алмай құлайды. Көп ұзамай "өзбек әйелдеріңді әкел, ақшаң да өзіңе, отағың да өзіңе" деп қайтып кетеді.

Ағам өзбек әйелдерді жалдап әкеледі. Олар қолдарында түйіншектері, ертең ертесімен келіп, бірден жұмысқа кірісіп кетеді. Түс болғанда түйіншектеріндегі кішкентай күлше нандарымен жүрек жалғап, су-пуын ішіп, көп отырмай, қайтадан жұмысқа кіріседі. Сөйтсе, қара жұмыс істегенде көп тамақ ішпеу керек екен. Сол кезде денең ширақ болады деп түсіндіреді. Сөйтіп олар күліп ойнап жүріп бір-екі күнде отақты тып-типыл қылады.

Бұл әңгімені не үшін созбақтап отырмын. Біз тамаққа тойып алып жұмыс істегіміз келмей, қатын бастықты жек көргеннен әп-әжептеуір сөзді жаман сөзге айналдырған болуымыз керек. Ал өзбектер жұмыстан қорықпаған соң сөзді бұрмалауға уақыттары да болмаған шығар.

Гүлзада Сержан gserzhan
прикладной математик
11 августа 2012, 9:30
2000

Loading...

Комментарии

Мысалыңыз өте бір ғибратты екен ;))) Негізі, "қатын" деген жаман сөздің себебі, орыстың "баба" деген аудармасынан болар, шамасы.
Жоқ, "қатын" сөзінің жаман сөзге айналуына "баба" сөзінің қатысы болуы екіталай. Қазақ тілі орыс тілінен аударғаннан пайда болған жоқ. Сөздің мағынасын біз бала күнімізде естіп біліп, ұғынып өсеміз. Көптеген қазақ балалары орыс мектебінде оқып, немесе орыс тілді ортада өскендіктен, қазақ тілін орыс тілінің аудармасы деп түсінуі мүмкін. Бірақ дәл осы "қатын" сөзіне келгенде, менің тәрбиеленген ортамда орыс тілінің иісі жоқ жерде жаман мағынада қолданылатынына сізді сендіре аламын. Оған еш күмәнданбаңыз.
Ол екіталай емес, бар болуы да ғажап емес қой. Қазақтар негізінен орыс тілден үлкен калька алып жатады ғой, сол да себеп болуы мүмкін. Әйел сөзі (яғни жар есебінде) қолданыста қашан пайда болғаны белгісіз, ол негізінен тек әйел, яғни ер мен әйел есебінде о баста қолданылған, ал қатын сөзінің қолданысы (яғни жар) ол сан ғасырға тереңдеп кетеді.Кеңес өкіметінің ықпалы десек, қате болмас.
кеңес өкіметінің ықпалы деген ақылға қонымды. бірақ орыс тілінің әсері деген ақылға қонбайды. олай дейтінім, кеңес өкіметі қаған, қатын, хан, бай атаулығы қара бұдынды(халықты) қарсы қоюы мүмкін. ал орыс тіліндегі "баба" деген сөз қатын болып аударылсын деп, ал қазақтарға "баба" деген сөздің мағынасын түсіндіріп жатқан ешкім жоқ. екіталай.
негізі түріктерде де "қатын" деген сөз жаман мағынада келеді......
көне түріктерде жаман мағынада емес. керісінше өте жақсы мағынада жазылған. Мысалы, Күлтегін бітіктасының мәтінін оқып қараңыз. әйел атаулыны кемсітуға арналған мұсылмандардың салт дәстүрінің де әсері болуы мүмкін. мұсылмандар ислам дінін әкелмей тұрғандағы көне түрік жазбаларында "әкем Елтеріс қағанды, шешем Елбілге қатынды Тәңірі жоғары тұтып...." дейді. Бұл бір емес, көне түрік жазбаларында әйел деген сөзді кездестірмедім. Ол мағынада қатын деген сөз жүреді. Әрі қатын деген сөз қазіргі француз тіліндегі "мадам", орыс тіліндегі "госпожа", ағылшын тіліндегі "леди" деген мағынада қолданылады. Біздің қазақ тінінің, қазіргі түрік тілінің осы көне түрік тілі түбірі болса, түбінде бәріміз қатын деген сөзді қазіргідей жаман мағынада қолданбауымыз керек.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Самый большой провайдер в стране: методы работы с клиентами от «Казахтелеком»

Самый большой провайдер в стране: методы работы с клиентами от «Казахтелеком»

История о том, как Народный провайдер наваривается на своих клиентах, намерено не отключая услуги, и беря лишние деньги за ненужные и не оказываемые услуги.
ligaspravedlivosti
17 нояб. 2017 / 19:12
  • 35054
  • 197
Бесспорные доказательства – путь к упрощенному судопроизводству

Бесспорные доказательства – путь к упрощенному судопроизводству

В Казахстане введен институт упрощенного (письменного) судопроизводства, который позволяет повысить доступность правосудия и сократить сроки рассмотрения дел.
mark_iceberg
20 нояб. 2017 / 15:49
  • 15749
  • 3
Новшества на орбите уголовного правосудия

Новшества на орбите уголовного правосудия

Недавно я приняла участие в международной конференции по модернизации уголовного процесса, прошедшей в Бурабае. В чем значимость данных реформ для обычного казахстанца?
mirabeisenova
20 нояб. 2017 / 16:22
  • 12560
  • 3
Почему катастрофический отток интеллектуальной элиты не тревожит Астану?

Почему катастрофический отток интеллектуальной элиты не тревожит Астану?

Как сообщает телеканал КТК, только за последние девять месяцев Казахстан покинули 28200 человек, из них почти пять тысяч инженеров, около 2700 экономистов и 1700 учителей.
openqazaqstan
17 нояб. 2017 / 11:00
  • 12267
  • 62
О «топ-30», «топ-50» и прочих понтах можно пока забыть

О «топ-30», «топ-50» и прочих понтах можно пока забыть

В объективности выводов швейцарского банка Credit Suisse усомниться трудно – его экономические рейтинги относятся к самым авторитетным и их явно трудно упрекнуть в предвзятости
openqazaqstan
18 нояб. 2017 / 17:21
  • 8011
  • 91
Атамбаев под занавес президентства сделал всё, чтобы сжечь мосты

Атамбаев под занавес президентства сделал всё, чтобы сжечь мосты

На своей итоговой пресс-конференции в понедельник уходящий кыргызский президент говорил не об итогах своей деятельности, а о «плохом» Казахстане.
openqazaqstan
21 нояб. 2017 / 18:36
«Смех сквозь слезы», или 7 причин не любить Алматы

«Смех сквозь слезы», или 7 причин не любить Алматы

Жизнь в Алматы не всегда сладкая, как сахарная вата и мультики субботним утром. В этой ироничной статье автор блога «Almaty — My First Love» расскажет о семи причинах не любить Алматы.
AlmatyMyLove
20 нояб. 2017 / 13:12
  • 2948
  • 71
В Кызылорде нет Детского дома: мы построили 8 коттеджей для детей

В Кызылорде нет Детского дома: мы построили 8 коттеджей для детей

Тут живут будущие повара, актрисы, журналисты, боксеры, баскетболисты, певцы, поэты и многие другие талантливые дети!
socium_kzo
22 нояб. 2017 / 14:49
  • 2239
  • 0
«Полет ради полета»: знакомство с калужской авиацией изнутри

«Полет ради полета»: знакомство с калужской авиацией изнутри

В прошлом году на мероприятии "Слет Авиатора" я выиграла подарок - экскурсию на командно-диспетчерский пункт (КДП). Но тогда я даже не ожидала, что эта экскурсия выльется в такое интересное...
Aleksandra747
20 нояб. 2017 / 9:00
  • 1665
  • 6