место в рейтинге
  • 216278
  • 181
  • 42
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Қаракерей Қабанбай батыр

Қаракерей Қабанбай батыр

 

Аз-көптік, барлық-жоқтық бір құдайдан

Жақсыға құрмет етпек осындайдан.

Қазақта бұдан бұрын болып өткен,

Сөйлейін, Қаракерей Қабанбайдан.

 

Атамыз әуел бастан Адам өткен,

Таралып ек Әбілден талай өткен.

Қазақтың бұрынғы өткен заманында,

Дейтұғын Ер Қабанбай сабаз өткен.

Дейтұғын Ер Қабанбай сабаз өтті,

Ауызынан қайтармайтын келген кепті.

Қырғыздың Аманалы батырымен

Екеуі аңда жүріп болған кекті.

Екеуі аңда жүріп болған кекті,

Кектесіп бір-біріне қылам депті.

Батырдың Қабанбайдай өзі жоқта,

Бір елін Аманалы шауып өтті.

 

Бір жұртын1 Аманалы шауып өтті

Қызын қатын, қатынын жесір етті.

Атанған Ер Қабанбай заманында,

Пәндәдан ондай қорлық көрген жоқты.

 

Тұлпарым, арғымағым жүлде алғаным,

Әр қайда құба жоннан жол салғаным.

Ә дегенде ауызға түсетұғын,

 

1Кей жырларда «Қарақұрсақ руы» деп аты аталады.

 

Сөзінен Қабанбайдың үлгі алғаным.

Болғанда Арғын, Найман, Абыз сынды,

Бүлдірген кеш (?) қырғыз арысыңды1.

Кеткенде қырғыз шауып арысыңды,

Әперген Ер Қабанбай намысыңды.

 

Кей жаман үйде отырып, мал баға алмай,

Кей шешен келістіріп сөз таба алмай,

Ел жұртын қырғыз шауып алғаннан соң,

Қайғылы болып, қан жұтты қарт Қабанбай,

Қайғылы болып қан жұтты дегеннен соң,

Арғыннан келген екен Ер Боранбай2

Ақылын әлі де отыр түзей алмай,

Қырғыздан қалдым ба деп кек ала алмай.

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Келіпті Қанжығалы жас Бөгенбай.

 

Жігіттер отырмайық бекер қарап,

Жел сөзді не қыламыз бекер балап,

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Келіпті көкжарлыдан көкжал Барақ.

 

Бітеді тау жағалай құба желкен,

Сөйлейін жауабымды жұртыма ептеп.

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Сыбаннан келген екен ер Жәнібек3.

 
 

1Сөйлем оқылуы аса қиын болды. Осындағы «кеш» дегенді «кеше» деп оқыса да болғандай.

2Боранбай – Қаракерей Қабанбай батырдың руласы, әрі құдасы. Аса танымал би болған. Айтушылар «арғын» деп қателескен.

3Жәнібек сыбан руынан емес. Ол Керей ішіндегі жәнтекейден. Жыршы жаңылысқан

Мінгені батырлардың қарагерді

Шабады қалай баспай қара жерді.

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Жасында сексен сегіз Бұқар келді.

 

Тауында Асқар дейтін арқар құлжа,

Жігіттер аттай тегіс, тегін олжа,

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Сыбаннан келген екен ер Шыңқожа.

 

Батырлар түнде жортар күнде жорытпай,

Шабады жау дегенде тізгін тартпай,

Жиылды тәмам батыр дегеннен соң,

Келеді ту ұстайтын ер Дәулетбай.

 

Заң қандай осы күні заман қандай,

Шабады жау дегенде дамыл алмай,

Шалдырмас қара ауылдың жүйрігі деп,

Үйсіннен алдырыпты Ақшабдар тай.

 

Қабанбай Қубас атты тағалапты,

Бір өзін он мың ерге бағалапты.

Ат ерттеп тоқымын аудармайтын,

Қасына жолдасқа алды Шағалақты.

.

Қасына ертіп алды өңшең ерді.

Топжарған өңшең балуан кемеңгерді.

...қырғыздан кек алмаққа

Тұп-тура Алатауға жөнелді енді.

 

Әскерін Алатауға бастап келді.

Соңынан ертіп келді сонша қолды.

Қырғызбен соғысуға жан таба алмай,

Далада ассыз, сусыз бір ай болды.

 

Далада ассыз, сусыз бір ай болды,

Әркімге медет берсін құдай дейді.

Далада атын сойып, әуре болмай,

Еліме ер Бөгембай жүрем дейді

 

Бір сөзді батыр Барақ айтам дейді,

Жауыңды алдырмайтын қайтем дейді,

Далада атым сойып, әуре болмай,

Ендеше мен де еліме қайтам дейді.

 

Қабанбай сонда тұрып күлімдейді,

Қой қайтпайық, сабыр ет інім дейді.

Сол күні жел жоқ, құз жоқ шаңқай түсте,

Ақ Туы Қабанбайдың дүрілдейді.

 

Қабанбай сонда тұрып айқай салды,

Қубасқа «бісмілла» деп мініп алды.

Бір қырғын шаңқай түсте болады деп,

Туынан дүрілдеген үш айналды.

 

Боз бала тез тезінен қамдан дейді.

Туымның сыры мағлұм болған дейді.

Бір қырғын шаңқай түсте болады екен,

Жігіттер атыңды ертеп қамдан дейді.

 

Жігіттер атын ерттеп қамданады,

Қару-жарақ заттарын қолға алады.

Ат ерттеп, жабыр-жұбыр жатқан шақта,

Бір ауыл үріккен қырғыз кез болады.

 

Таң қалды мұны көріп жас пен кәрі,

Жау келді деп қуанды жұрттың бәрі.

Кешегі Қабанбайдың елін шапқан,

Осы екен тәңір айдаған Аманалы.

 

Жамиғат құлағыңды сал мына көпке,

Ер оңбас аруаққа болған шекті,

Інісімен таласып Бұйра көкке,

Жауымен аңдып жүрген кез келіпті.

 

Аттанды ер Қабанбай туын алып,

Батырлар жау келді деп бек қуанып,

Алдында қамап тұрған жауды көріп,

Бір батыр көштен шыға келді шауып.

 

Қиқулап жекпе-жектеп келді батыр,

Қару-жарақ сайманды жарқылдатып.

Келгенде жекпе-жектеп қырғыз шауып,

Көкжарлы қарсы барды Барақ батыр.

 

Батырға жаудан қиын қорқып қашпақ,

Кез қылған ажалдыны құдай бастап.

Көкжарлы көкжал батыр барған шақты,

Найзамен өте берді іліп тастап.

 

Тезектей түсіп жерге көкжал қалды,

Батырға жаудан түсіп қалмау еді.

Мұны көріп ұмтылып ат қамшылап,

Жасында сексен сегіз Бұқар барды.

 

Көрсе қайран болғандай мынау ерді,

Қорынып жаудан қорқып қалмайды енді,

Кәрі байғұс сені де бейнет айдады деп,

Онды да іліп тастап жүре берді.

Ерегессе дұшпандай ерді қара,

Мәдәт бер деп келеді Алла тағала,

Жаным-ау, мынау қырғыз қайтеді деп,

Ат қойып жетіп келді Бердіқожа.1

 

1Алғаш жазылған «Дәулетбай» деген сөз екен. Оны қарандашпен сызып, үстіне «Шынқожа» деп жазыпты. Кейін оны да көк сиямен сызып, «Бердіқожа» жазылыпты. Сөйтіп, бөтен қол Дәулетбай, Шынқожаны, Бержіқожаға ауыстырыпты.

Ар жақтан Бердіқожа батыр келді,

Дұшпанын ерегескен о да көрді.

Айқасып астын-үстін болған шақта,

Іліп алып Аманалы өте берді.

 

Мынау бір пәле болды барған жанға-ай,

Барғанды түсіріп тұр дамыл алмай.

Жаным-ау мына қырғыз қайтеді деп,

Ат қойып жетіп келер ер Дәутебай.

 

Аржақтан ер Дәулетбай батыр келді,

Дұшпанын ерегескен ол да көрді.

Айқасып астын-үстін болған жақта,

Іліп алып Аманалы өте берді.

 

Жөнелді Дәулетбайды іліп алып,

Қарапты екі жақтан екі халық.

Інісін найза ұшында көргеннен соң,

Қабанбай қубас атты қалды салып.

Найзадан Дәулетбайды тастай берді,

Дұшпанын Қабанбайдай көзі көрді.

Құдайдан тілегенім сен едің деп,

Ат қойып Қабанбайға жетіп келді.

 

Килікті екі батыр сонда барып,

Қарайды екі жақтан екі халық.

Қарасуға тігілген аудай қылып,

Жөнелді ер Қабанбай іліп алып.

 

Қабанбай іліп алып өте берді,

Көрдің бе бұл сияқты қайран ерді.

Басынан тоғыз қабат айналдырып,

Батырды толғап-толғап соқты жерге.

 

Қырғызды соқты жерге іліп алып,

Арыстандай болып жатты естен танып.

Тұла бойын қан қылып қорқыратып,

Сұлатып арыстандай қойды салып.

 

Ер туған басшы халық Аманалы,

Өзгеден бөлек еді оның заты.

Ұл баладан кем еді Аманалы,

Жапа-жалғыз бар еді бір пәрзәнті.

 

Жамиғат құлағың сал мына сөзге,

Тыңдайтын және келді сөздің түрі.

Әкесін найза ұшында көргеннен соң,

Көшінен зарлай шықты жалғыз қызы.

 

Бірталай Алатаудан қырғыз келді,

Қырғыздар күндіз келмей түнде келді.

Нар да емес, түйе де емес бір жануар,

Жетелеп көштен жайлап бір қыз келді.

 

Алтыннан кілем жапқан Ақбас нарға,

Нарды көрген тамаша болар жанға.

Көк қозғалып, қаражы1 тебіренді,

Қыз ғарып, «әкекем» деп зарлағанда.

   

Әкесін құшақтады, сонда барып,

Айқара алтын кілем жаба салып.

Әкесін келіп құшақтап қыз жылады,

Батырлар сөз тыңдады ортаға алып.

 

Қыздың зары:

Алакөл тасыр саяз боп,

Ер сандалар мал аз боп,

     

1«Қаражы» емес «қарашы»-ау дейміз. «Қарашы» сөзі – «көпшілік», «қара» – көп деген мағына береді

Қаның да түртіп қаңғырдық,

Өз еліңмен араз боп.

 

Көшпе деп ем көштің ғой,

Өзің де бауды шештің ғой,

Қазақтың қалып астында,

Қаныңды судай шаштың ғой.

 

Ай бой-бой, боз әтиім,

Садақты байлап атуың,

Қайғылымын қайтейін,

Арыстандай болып жатуың,

Қазақтың қалып астында,

Қаңғырып қанға батуың.

 

Қазақтың алған найзасы,

Қарағай болды. Берік болды.

Қырғыздың алған найзасы,

Емен де болды, морт болды.

Жаңағы жүрген әтиім,

Аталық неден шорт болды.

 

Көзімнен алдың ұйқымды,

Көңілден алдың күлкімді,

Көңілі өскен көп батыр,

Үлеске салар жылқымды.

.

Мен білмедім осыңды,

Айдап келген сорыңды,

Көңілі өскен көп батыр,

Үлеске салар қойыңды.

 

Әуелгіде барғаның,

Қапыда өткен қарағым,

Ертең қайдан барармын,

Екінші келген Бөгембай,

Одан да қалдың кек алмай,

Амалым бар ма қайтейін,

Айдап келген ажалды-ай.

 

Жатқызған сені Қабанбай,

Қисынын қалдың таба алмай.

Арманда болып өттің бе,

Көкторғай атпен шаба алмай,

Амалым бар ма қайтейін,

Қапыда өткен дүние-ай.

Отырмайын тұрайын,

Бұдан бір айла қылайын.

Көңілі өскен көп батыр,

Сендерден сауға сұрайын.

 

Ей батырлар сауға бер,

Сауға берсең өзін бер,

Жылап тұрған көзім бар,

Әуре болған басым көр.

Батыр олжа болып жер,

Батпақ судай шашып тер.

Батыр туған Қабанбай,

Тілегімді менің қабыл гөр.

 

Біреуің мені аларсың,

Ат көтіне саларсың.

Үнемі қатын болмаймын,

Ақыр да бір күн қашамын.

 

Қыздың нұры он төртінен туған айдай көрініп, батырдың жолдасы Шағалақтың қызды жағалағаны:

 

Сонда қыздың кигені,

Қырық сегіз ретті түймелі.

Қабанбайдың жолдасы

Қыз тиетін күн болса,

Шағалақ жүр жағалап.

Құрмалдық деп ойлап тұр.

Қыз бетінен сүйгелі.

Тырнақтап жиған дүниені,

Шағалақтың бұл сырын,

Батыр туған Қабанбай

Айтқызбастан білгені.

 

–Ей, Шағалақ-ау, Шағалақ!

Неге жүрсің жағалап?

Жау баласына тимек жоқ,

Ұлықсатсыз сүймек жоқ.

 

Үзбе жалғыз түймесін

Сындырма жалғыз үкісін.

Қайдан білдің байғұстың,

Көзінің жасы тимесін.

Жұмақ пенен тамұқты

Қыздың сөзі анықты.

Көңілшек еді Қабанбай,

Жатқыздым қыздың иесін,

Босатты қыздың жүйесін,

Өзге олжасын алмапты,

Қыз қолынан алайын

Жетелеген түйесін.

 

Қабанбайға жақты енді,

Ақырын ойлап сөзінің,

Ер Қабанбай бақты енді,

Аса алмайтын тау емес,

Ала алмайтын жау емес,

Сынбасын деп сағыңыз,

Астыңа мін деп ат берді,

Арыстандай қылып әкесін,

Қыз алдына сап берді.

 

Қыздың сөзі:

Қырғыздың бардың шебіне,

Ұстамады теңіне,

Сорлады болған әтиім,

Құзғынның қалдың жеміне.

Ұл перзентің жоқ еді,

Сорлы болған әтиім,

Мұнша неден жүдедім,

Ой-бой, бой-бой, дүние-ой!

 

Қабанбайдың жолдастарына

айтқаны:

 

Қабанбай сонда сөйлейді:

Сөйлегенде бүй дейді:

Батырларға кел дейді,

Құдай айдап кел дейді,

Құдай айдап келгенсін,

Өз қылғанын қыл дейді.

 

Сүй дегенде батырлар,

Көшке қарай шабады,

Барын қуып найзамен,

Малға ойран салады.

Ерікке қоймай таласып,

Жұрт олжалап алады.

Қабанбайдың қолында,

Ақбоз атан қалады.

 

Түйенің сипаты:

Басы бар осы атанның он бес кездей,

Отыз ер арқасына мінгескендей,

Ұзыны жануардың тап осындай,

Астынан аяғының ел көшкендей.

 

Көзі бар жануардың шаңырақтай,

Қырық аршын жаурыны бар салған тақтай.

Басында қырық құлаш алтын бұйда,

Тұрады жетелеуге адам батпай.

 

Атанды тамаша етті жұрттың бәрі,

Мұндай хайуан көрген жоқ жас пен кәрі.

Інісі Қабанбайдың ер Дәулетбай,

Келіпті ағасынан сұрағалы.

 

Дәулетбай жетіп келіп ағам дейді,

Қисаңыз осы олжаны алам дейді.

Ей, аға, осы олжаны маған қисаң,

Мақтанып келініңе барам дейді.

 

Қабанбай айтады:

Шырағым Дәулетбай маған сырыңды айтып,

Мен бермесем кетер сенің көңілің қалып.

Сұрама осы атанды мен десең,

Жүрейін өле-өлгенше қосымды артып.

   

Дәулетбай:

 

Ей, аға, сенің білдім бермесіңді,

Бермесең ант етемін көрмесімді.

Тіріде жолдас болып соңына ермен,

Өлсең де өлігіңе енбесімді.

 

Қабанбай ашуланып бермен дейді,

Дәулетбай ашуланып көрмен дейді.

Әскерін ортасынан бөліп алып,

Арасы алты айшылық жерге кетті.

 

Жеті жыл арасында кәміл өтті,

Сегізінші жыл болған шақта,

Қабанбай өлетұғын болды дертті.

 

Елу күн болған екен күні қойып,

Ажалдан жатқан екен хабар болып.

Дүйсембі күн дүниеден өтем дейді,

Жұртына жиылсын деп хабар салып.

 

Қабанбай ат шаптырды қорқып, сасып,

Сырқаты қатты болып қаны қашып.

Жиылып елі, жұрты келіп қалды,

Қалуға Қабанбаймен бақұлдасып.

 

Бақилық ерді жұрт сұрай келді,

Өлімге кім кияды мұндай ерді.

Сырқатын Қабанбайдың қалып естіп,

96 жасында Бұқар келді.

 

Әуелі Бұқар тыстан кірді жылай,

Арпа ішінде бір бидай жалғызым-ай!

Ғұмырым тұтамдай-ақ қалған шақта,

Сені де көп көрді ме маған құдай!

 

Бұқар:

Қабанбай-ау, Қабанбай,

Зар болармыз таба алмай.

Тізіліп қарап тұрамыз,

Бұрынғыдай шаба алмай.

Саған берген ажалды,

Аударып маған берсеші,

Сорлы болған мағандай.

................................... (5 жол оқылмады)

Ауырды деп Қабанбай,

Естіп келді құлағым.

Арғыннан айттым жүз жігіт,

Үйсіннен айттым жүз жігіт,

Алшыннан айттым жүз жігіт

Үш жүз жігіт болсайшы

Қарамойын ылағың.

 

Жаһаннан озған Қабанбай

Қайда болар тұрағың.

Жұртым мұнда келіңдер,

Сұмдықты мына көріңдер.

Жау аларын көрдің ғой,

Жайылып жатқан еліңді

Өрт алатын көрдің ғой

Жайлау, қыстау жеріңді,

Қабанбайды көрдің ғой

Өтейін деп жатқанын

Бұл жалғаннан ..... (түсініксіз)

 

Дәулетбайға барыңдар

Батырға хабар салыңдар

Мына ағаңды көр деңдер

Өз қолыңмен көм деңдер

Қияметте қайтерсің

Арыздасып қал деңдер.

Сүй дегенде Қабанбай

Күрк-күрк етіп жөтелді

Шынтақтап басты көтерді.

Білдіңдер ме жарандар

Мына пәни дүниені

Енді бізден өтерді.

 

Қабанбай сөзі:

Дәулетбайға бармаңдар,

Барам деп қапы қалмаңдар.

Барғаныңмен келмейді.

Енді, менен сәлем де,

Қарағым, қалқам келінге.

 

Бұқар айтады:

Барма десем Қабанбай

Ақылыңнан таңғаның

Дәуреніңнің қалғаны,

Сенен хабар алмаса,

Дәулетбай батырдың,

Ішінде кетер арманы.

Дәулетбайға барыңдар,

Шақырта хабар салыңдар.

Мына ағаңды көр деңдер,

Қияметте қайтесің,

Арыздасып қал деңдер.

Араз екен демеңдер,

Үнсіз қалып айтпаңдар,

Ақымақтанып сөйлемей,

Ақырын былай байқаңдар,

Бұлайша деп айтыңдар.

 

Тасқорғаның бар еді,

Бытырап сынып құлады.

Бау шарбағың бар еді,

Бірі қалмай құлады.

Қос терегің бар еді,

Бірі құлап сұлады.

Қабығы кеткен қу талды,

Қатын олжа қылады.

Үш Бейістің баласы1,

 

1 «Үш Байжігіт баласы» болса керек

Қайда барып сияды.

Кімді туған қылады?

Осылай деп айтсаңдар,

Дәулетбай өзі біледі.

 

Жіберетін елшісі:

Сырқаты Қабанбайдың болды қатты,

Ұстатты Бұйра көк пен Қубас атты.

Ертеңгі екінтіден қалмай кел деп,

Жұмсайды қайрап айра (?) Шағалақты.

 

Таң да атты, таңертеңгі елден кетті,

Арада бір күн ғана күндер өтті.

Алты айшылық жер екен екі арасы,

Үш күнде Дәулетбайға жетіп кепті.

Дүбірлеп үй сыртына біреу келді,

 

Дәулетбай үйде жатып бұл кім депті.

Өзі де қауіптеніп тұрады екен,

Шағалақ тыста тұрып менмін депті.

Дәулетбай даусын танып кімсің дейді,

Ат шаршатып не үшін жүрсің дейді.

 

Шағалақтың айтқаны:

Шағалақ сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді.

Озып жүрмін көбімнен,

Адасып жүрмін тобымнан,

Өрт алып, өріс қамады,

Жайлау, қыстау жерімнен.

Өзің де білген шығарсың,

Бір сұмдықтың болғанын,

Менің келген жөнімнен.

Тасқорғаның бар еді,

..... (Бұқар айтты деген 11 жол жоғарыдағы)

Алладан пармен болғансын,

Барша халқың жылады.

 

Сүй дегенде Дәулетбай,

Жан-жағына қарады.

О, дариға, дүние-ай деп,

Бір күрсініп алады.

Ақыл таппай сандалады,

Қатынына қарады.

Қатын сондай байсалды,

Екі бетін алып салды,

–Осыма сенің қиғаның,

Мойныңды маған бұрғаның,

Дүние хайуан табылар,

Бозбала жиған думаның.

Ақбидайдай жіктеліп,

Ақторыдай түктеліп,

Әлі де білмей тұрсың ба,

Төбеңнен құдай ұрғанын.

Бармайсың ба бауырыңа,

Ессіз қалған аулыңа.

Тіріде көрмен деп едің,

Енді сенің көретін,

Бармайтұғын.... (түсініксіз сөз)

Ертең шықса далаға,

Дұшпан жыртар жағаңды.

Сонда сенің көрейін,

Мың кісілік бағаңды.

Тіріде көрмен деп едің,

Қатырды құдай табаңды.

Келін үйден тең алды,

Төңкеріп теріп көп салды.

Жүгін алып ақтарып,

Әр түрліден мол салды.

Өлген болсаң ағажан,

Қылайын зират деп салды.

Бәуескеде шектерді,

Бұйра көк пен Қубасты,

Қубастай қайран тумасты,

Босқа дағы жүрместеп,

Өзге малды жекпесті.

Ойпаң жерден орғытып,

Тегіс жермен сырғытып,

Қалқып өтіп барады.

Түлкі жортпас тоғайдан,

Түнде жорып барады.

 

Елге келіп қалады

Өріс баққан қойшыдан

Ағекем тірі бар ма деп

Сұрап хабар алады.

 

Қойшының жауабы:

Қойшы сонда сөйледі,

Сөйлегенде бүй деді:

Қабанбайдың бұл күнде,

Болар болмас халы бар,

Шығар-шықпас жаны бар.

Иман айтқан молда бар,

Қайғылы болып жылаған.

Нашар халық сонда бар.

Келе ме деп кезеріп,

Жалғыз бауырым деп жатыр.

Екі көзі есікте,

Кешікпей енді сен де бар.

Сүй дегенде Дәулетбай,

Шыдамай айқай салады.

Ағекем деген дауысы,

Құлаққа жетіп барады.

Қубас аттың дүбірін,

Қабанбай естіп біледі.

Дүбірлеген бұл кім деп,

Бірің шығып қара деп.

Інің келді дегенде,

Шежіредей тіл бітіп,

Тұра келді күлімдеп.

 

Дәулетбай кірді есіктен,

«Ағаекемдеп» ақырып.

Қабанбай төрде отырды

Құйылған судай сапырып.

Бірін-бірі құшақтап,

Өткен назды айтқанда,

Жұрт жылады қайғырып.

 

Қабанбай айтты інімсің

Қарағым, інім, күнімсің.

Белгі қылып алып ем,

Қырғыздың ақбас атанын,

Елімнің ескі кегі үшін.

Сен дүниеде көрмен деп,

Айрылдың қарағым опасыз.

Не айтайын есен бол,

Дәулетжан жалғыз серігім.

 

Гигап құл деп қалмаққа,

Тоғыз жылдай барып ем.

Ерегескен дұшпанның,

Алмадай басын алып ем.

Не айтайын есен бол,

Қарағым қалқам келінім.

 

Келінінің айтқаны:

Ой қайран ағаекем,

Өтемісің дүниеден.

Жігіттіліктің шағында,

Жүйріктен басқа мінбеген,

Сұлуды басқа сүймеген,

Жібектен басқа кимеген,

Бетіне дұшпан келмеген,

Келсе теңдік бермеген,

Мың-мың жылқы айдасып,

Сарылап қазы жинаған,

Қырық шағым желімен,

Желілеп бие байлаған,

Есіл менен Нұраның,

Арасына сыймаған,

Мәшрип пенен Мағриптан,

Асыл қоймай жинаған.

Сүйткен де қайран ағаекем,

Соның бәрін тарих қылып,

Өтемісің дүниеден.

 

Сонда, баяғы Қабанбайдың қолынан өлетін қырғыздың Аманалы батырының інісі Біләл дейтін Қабанбай мен Дәулетбай құсап жаудан алған малға таласып көшіп кетіседі екен. Қабанбайдың елін алғашқы шапқанда Қубас аттың інісі Бұйракөк қырғыздың батыры Аманалының қолында кетеді. Аманалы мен оның інісі Біләл сол Бұйра көкке таласып екі айырылған. Сол сапарында Аманалы батыр Қабанбайдың қолына кездеседі екен. Сол кездескен сапарында Аманалы батыр Қабанбайдың қолынан өледі екен. Міне, осылар сияқты Қабанбай мен Дәулетбай да ақбас атанға таласып екі айырылған. Ауырып жатқан Қабанбай Дәулетбайдікіне кісі жіберіп шақыртып алады. Бұл ағамның кегін Қабанбайдың көзі тірісінде алып қаламын деп 500 әскермен шабуға келеді.

Сол келген сапарында елінің бір жағынан тиіп, бірсыпыра елді қиратады. Мұны өлім үстінде ауырып жатқан Қабанбай естиді. Содан бұл жауға басқа адам баласы бата алмаған соң Қабанбай батыр бек қатты назаланып, менің Қубас атымды әкеліп бер деді. Атын алдырғаннан кейін елін жиып алып, өсиет айтады.

Өзі төсектен тұрып, ол жаудың бетін қайтарамын, бірақ менімен еріп барған халық ертең түс кезінде дайын болыңдар. Үйткені мен осы сапардан үйге келмеймін. Үйге қайтып келе жатқанда екі шақырым шамасында, ат үстінде өтемін. Мен дүниеден өтерде атымның төрт аяғы тізесінен жерге кіреді. Сол жерге зират қылыңдар. Осы өсиетті бітіргеннен кейін жауға аттанады. Жауды айтқандай қырады. Содан кейін баяғы айтқанындай сол айтқан жеріне зират қылады.

 

1933 жылы Көкшетау облысы,

Еңбекшілдер ауданының тұрғыны

Мәулит Сағымбаевтан жазылып алынған.

ҚР ҒА қорынан.

 

***

Дастанда барлығы, Қаракерей Қабанбай батырды қосып есептегенде, сегіз батыр аталады. Олар: Боранбай, Бөгембай, Көкжал, Барақ, Жәнібек, Бұхар, Шынқожа, Дәулетбай, Шағалақ. Бұлардың ішінде Бұхар жырау да, Боранбай би де батырлар қатарында.

Ал қырғыз жағынан Аманалы және оның інісі – Біләл.

Келіннің сөзіне назар аударыңыз. Қаракерей Қабанбай төсек тартып жатқан жерді дәл айтып,

«...Есіл менен Нұраның,

Арасына сыймаған» –

дейді.

Сөйтіп, Арқада, Есіл-Нұра бойлай отырған арғын, керей, қыпшақ, Қаракерей Қабанбай батырдың өлер шағында наймандар қай жерде отырғанын ұмытпаған көрінеді.

 
16 мая 2012, 17:32
1690

Загрузка...
Loading...

Комментарии

Ал Қаракерей-Тоқпақтан шыққан Қасабай батыр Арқада туып па еді?
Совет Хан ҒАББАСОВ,
Жазушы-дәрігер, фантаст, драматург,
медицина және педагогика ғылымдарының докторы,
КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі, профессор,
Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, ШҚО-сы,
Зайсан ауданының құрметті азаматы,
Махамбет атындағы сыйлықтың лауреаты,
Халықаралық Нострадамус атындағы академияның
толық мүшесі – Академик.
ТӘУЕЛСІЗДІК АЛДЫН ДА...
Қазақ хандығының 550-жылдығына арналады.
Бұл - Тәуелсіздік алдындағы өлара мезгіл еді. Сонау-у-у, жеті жасар шағымда... екі-бірдей 19 және 17 жасар Ағайларым, он-ақ күн аралап... қайтыс болған сәтте... "ажалмен күреспек болған" - сәбилік антымды орындап, дәрігер-хирург ретінде (1965-1987) істегеніме 22-жыл болыпты. Медицинадан кандадаттық және доктолық корғап, үш кітапша ("Қан жүрісі - жүрек тынысы", "Дәрігер келгенге дейінгі көмек...", "Қатерлі ісіктің алдын алуға бола ма ?!"), жүзден аса ғылыми мақала жазып, төрт мыңнан аса үлкенді-кішілі операция жасап, жеті түрлі жаңалықтарыма куәлік алып қортындылаппын. Әйтседе, дәрігерлікпен ажалды жеңу мүмкін емес екен..
Осы уақыт ішінде... көптеген әңгіме-повесть-романдар жазып, 1974 жылы КСРО Жазушылар Одағының мүшелігіне қабылдандым. Жазушылық арман еңсеріп, 1987 жылдың күзінен дәрігерлікті қойып... Москвадағы М. Горький атындағы "Әдебиет институтының" жанындағы... Жазушылар оқитын, екі жылдық - Жоғарғы күрске (ВЛК) - Қазақстан Жазушылар одағы жіберді. Осылайша, дәрігерлік мамандығыммен біржола хош-айтысқан едім. Күрсті 1989 жылы күзде бітіріп келісімен, Жазушылар одағының тапсыруымен... "Мектеп кеңесі" атты қоғамдық ұйымды басқаруға кірістім. Өйткені, осы жылдарда "Адам тәрбиесінің жаңа ілімі" жайында көптеген ғылыми мақалаларым жариялануда болатын. Бұл идеяға қызыққан "Ы. Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми зерттеу институты" - ғылыми кеңесшілікке шақырып, мүлдем жаңа бағыттағы ізденіске кірістік. Осын-ау... ғылыми талпыныстың арқасында , бұрын-соңды педагогика мен психология да жоқ - екі сатылы Методология (биологиялық индивид және сананы жетілдіру) - екі Жүйе ("Жүрек тәрбиесі" мен "Ақыл тәрбиесі") - жеті түрлі Негіздері - бар "Халық педагогикасы" дүниеге келіп, 2003 жылы осы тақырып та доторлық қорғалды. Міне осылайша... тіршіліктің жаңа өрісіне, құлаш ұрғандай болдық...
Осын-ау бір кезең... бейне дәуір ауысып жатқандай, аласапыран сыйпатта еді. КСРО атты орыс империясы құлауға жақын. Тіпті, "Балтық Елдері"... өздерінің Тәуелсіздіктерін жариялап та үлгірген. Кеңес одағының құрамындағы... басқа респуликалар да, өз мемлекеттіктерін құра бастаған. Сабыр сақтап отырған, тек Қазақ ССР-ы еді. Міне осы 1990 жылы... Ұлттық ғылым академия кітапханасының "сирек қорынан", "Қаракерей Қабанбай батыр" атты үлкен папкаға жолығып, ішіндегі материалдарымен таныса жүріп, халқымыздың "Ұлы қолбасшысына"... келесі 1991 жылы, туғанына 300 жыл толатынын байқадым. Сонымен қоса бұл папканың ішінде - Қабанбай батыр жайында жазылған 16-дастан, арап әрпімен жазылған қаншама деректі материалдар бар екен. Олармен арап әрпі пен төте әліпбидің маманы, М.Әуезов музейінің қызыметкері, марқұм Мұхаметханов Нариманның көмегімен біразын игергендей болдық...
Кездейсоқ табылған осы жаңалық, мені ерекше толқытты. Біраз күндер "не істеуді" ойластырумен болдым. Сөйтіп, Жазушылар одағының "фольклор кеңесіне" келсем, оның меңгерушісі Сәбит Досанов пен профессор Романқұл Бердібаев ағамызбен әңгімелесіп қалдық. "Қабекең" жайындағы папкаға... олар да қызғушылық танытты. Кеңесе келе... Жазушылар одағының атынан, сол кездегі Үкімет басшысы Н.Ә. Назарбаевқа..қысқаша рухсат сұрап хат жібердік. Көп кешікпей "жариялай беріңдер"- деген хабар да алынды. Осылайша, "папкадағы материалдарды" пайдаланып, "Алатау" телеарнасы бойынша... сәуір- маусым- тамыз - айларын да, бір сағат он минуттан үш хабар жүргізілді. Қаракерей Қабанбай батырдың үш жүз жылдығын атап өту, дәлелді түрде ұсынылды. Жалпы осы әрекеттердің барлығына да... Нұрекеңнің берген рухсат хатының әсері мол болды. Жаз бойы "Қабанбай батыр" атты мақала жазумен болдым. "Алатау" телеарнасында берілген хабарларды бар ынтасымен... үнемі хабарласа талқылай көріп, ерекше қызығушылық танытқан... халқымыздың "абыз ақыны", Әбділда Тәжібайевтің ақыл-кеңесі көп септігін тигізді. Уақыт шіркін де... тоқтау жоқ, сағымдай сырғанап өтіп жатыр. Қоңыр күздің аяқталып қалған кезі. Бір күні, қараша айының ортасында... Талдықорғаннан, Обком-хатшысының көмекшісі үйге телефон шалды.
- Совет-Хан ағай бар ма екен ?
- Иә-ә, тыңдап тұрмын.
- Сізбен, обкомның бірнші хатшысы Сағынбек Тұрсынов сөйлеседі.
- Иә, иә...
- Сәке сәламатсыз ба ?
- Сау-саламатсыз ба ?!
- Анау Сіз жасаған телехабарлардан соң, Қабекеңнің 300 жылдығын атауды сұраған, халық талабы көбейіп кетті. Біздер де хоштаймыз. Осы алдағы Желтоқсан айының басында Талдықорғанда "Қабанбай батырға" арналған ғылыми конференция жоспарланып жатыр. Соған Сіздің көмегіңіз керек...
- Сағынбек мырза - құлдық... дайынмын.
- Онда келістік. Адамдар хабарласады... аман-сау болайық, - деп соншама мол парасатпен тіл қатып еді...
Мен еш күтпеген жаңалықтан, тіпті сансырап қалғандай әсерде болдым. Қысқасы Желтоқсан айында... Жазушылар одағынан оншақты адам, Талдықорғанға жеттік. Екі күнге созылған "ғылыми конференция" аса жоғары дәрежеде өтіп, алғаш рет республикалық "ақындар айтысы" да тыңдалып, біраз шешімдер қабылданды. Ең бастысы... 1991 жылдың мамыр айында, "Ханбатыр"-"Дарабоз" - "Ұлы Қолбасшы" - Қаракерей Қабанбай батырдың 300 жылдығын, республика көлемінде атап өтетін болды. Дәл осы көнференция кезінде "Қазақ әдебиеті" газеті... "Ерасылдай Ер қайда..." атты менің мақаламды да жариялады...
Осының бәрі де бір АЛЛАНЫҢ рахымымен болып жатқан сияқты ?! Көптен бері елеңдеп жүрген ... Қазақ Елінің тәуелсіздік декларациясы, 1991 жылы Қазанның 25-і күні қабылданып, 16-шы Желтоқсанда дүние-жүзіне әйгілі болды. Бұл Қазақ халқының көптен күткен мұраты еді. Үлкен тартыспен болса да, Қазақ тілі - мемлекеттік тіл - болып бекітілді. Біраз елдің "Елшілері" - қазақ тілінде сөйлеп, өз құрметтерін көрсетіп жатты. Жазушылар одағының жанындағы "мектеп кеңесінің" ауқымды жұмыстарының арқасында, 1990-91-ші екі жылдың ішінде... Алматыда 7-і қазақ мектебі мен 13-балабақшалары ашылды. Қазақтар балаларын... орыс мектептерінің 3-4-ші кластарынан алып, жаңа ашылған қазақ мектептеріне бере бастады...
Осылайша, Ұлттық ояну мен өрлеудің әсерінен, Қазақ халқы өзінің өткен тарихы мен тұлғалы адамдарына бет бұрды. Соның дәлеліндей, Тәуелсіздіктің алғашқы үш жылында-ақ, Қаракерей Қабанбай батырдың 300 жылдық мерей тойын - Талдықорған облысы атаумен қоса, Алакөл ауданында ат үстіндегі үлкен ескерткішін ашты. Қабекеңнің мерей тойын, Семей облысының Мақаншы ауданы мен Шығыстың - Тарбағатай ауданында да өткізді. Өркенді зерттеулердің нәтижесінде, Астана қаласының жанынан (35км) Ұлы қолбасшының моласы табылды. Аса құнды осын-ау деректі, "Хабар" телеарнасының беделді жұрналисі Махат Садық бүкіл республикаға ғылыми дәлелденген бейнелі хабарын жүргізді. Осы хабардан кейін, өзімнің білетін тарихи деректеріммен, Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа - ДАТ ! - деген хатымды (16-қараша 1998ж) жолдап, "Қабанбай батырдың" кесенесін тұрғызуды өтінген едім. Осы хаттан кейбір үзінді келтірейін.
"... Қабанбай батырдың орны бөлек екенін, ғұламалар Мұхтар Әуезов пен Мәшһұр Жүсіп Көпеевтен артылтып айтқан ешкім де жоқ. Мәселен, Мәшһұр Жүсіп : - " Қазақта Төледен артық - Би, Қаракерей Қабанбайдан асқан - Батыр жоқ," - деп түйіп те, қиып та айтыпты. Көмекей әулие Бұхар жырау мен үкілі ақын Үмбетейлер де : - Қаракерей Қабанбай батырдан бұрын... ешкімнің де аттарын атауға, - дәттері жетпегені тарихи шындық. Мінеки, "әділетті арым" дейтін Елбасымыз Нұрсұлтан мырза, Ақорданың іргесінде "әулиенің соңы" атанған қасиетті аруақ жатыр. Сол аруақтың басына бүкіл "Ақтабан шұбырынды" заманының "асқақ монументін" салып, сырттан келетін "құрметті қонақтардың" ат басын бұратын орынға айналдыру, ата-баба алдындағы - қарызыңыз болғанда, ұрпаққа берер - парызыңыз екенін, "дат үстінде" ескетуді жөн көрдім. Қара қылды қақ жарып айтар үкіміңізді Ел-жұртыңыз күтеді... (соңы)
Тарихи деректер келтіріп жазылған, осындай (1999) хатты Қасым-жомарт Тоқаевқа да (мем.архивте) жазыппын. Бұл күнде "Қабекеңнің кесенесі" бүкіл иісі Қазақтың "тәу-етер" орнына айналып, қасында 4-5 шақырым жерде... "Қабанбай ауылы" көркейе өсіп келеді. Қазақ халқының жер-бетінде қалуы... иә қалмауын шешкен, Жоңғар шапқышылығын ұлы жеңіспен аяқтаған "Дарабоз - Қолбасшы" - Қабанбай батырға тұрғызылған кесенеге қоса, республиканың біраз қалаларында бой түзеген ескерткіштері де көп. Былтырғы жылы Үкіметтің арнайы шешімімен... Қабанбай батырдың кесенесінің жанынан, "мемлекеттік пантион" ашылып... жұмыс істей бастағаны да белгілі. Жасымыздың егде тартуына байланысты, өзім де "Қабекеңнің қасынан" орын алуды Ел азаматтарына тапсырамын. Осы Наурыз айының өткен аптасында ғана... Астанада болған сәтімде, Қабекеңнің басына тәу-ете келіп... аяаулы замандасым, Қазақтың асқақ ойлы ақыны... Фаризаға да дұға жасап, көңіл толқыныстарында болдым. Бүгінде... қай нәрсенің қайырын сұрағанда да, Халқымыздың келешегі... кемелді болуын, ақ ниет шын жүрегіммен тілеймін...
Алматы, 28. 03. 2015 жыл.

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

«Это будут твои большие похороны». Гуф высказался о Скриптоните и Басте

«Это будут твои большие похороны». Гуф высказался о Скриптоните и Басте

Досталось и Скриптониту, который ранее опубликовал запись, о том, что больше не будет сниматься в клипе Гуфа и Тимати. "Я тебя ни о чем больше не попрошу, казах ты мой дорогой" - высказался рэпер.
tala03
21 сент. 2017 / 15:48
  • 3342
  • 11
Юрист, пришедший в школу учителем по зову души, о главной проблеме системы образования

Юрист, пришедший в школу учителем по зову души, о главной проблеме системы образования

Алматинский учитель поставил диагноз системе, частью которой является образование. Будучи успешным юристом, имевший степень МВА, он вдруг развернул траекторию своей карьеры, став обычным школьным...
Zhumanova
вчера / 16:26
  • 2851
  • 5
Почему депутат Божко хочет ограничить приток сельской молодёжи в города?

Почему депутат Божко хочет ограничить приток сельской молодёжи в города?

Вице-спикер Мажилиса Владимир Божко остановился на некоторых деталях известного конфликта в Астане возле строящегося «Абу Даби Плаза», затронув проблему «многочисленной сельской молодёжи»...
openqazaqstan
19 сент. 2017 / 13:16
  • 2589
  • 64
«Моя депрессия длилась больше двух лет». История о том, как я была готова сдаться

«Моя депрессия длилась больше двух лет». История о том, как я была готова сдаться

По данным статистики 2017 года Казахстан занимает 4 место по самоубийствам. Говорить об этом - социальное табу. Мы игнорируем разговоры о депрессиях. Потому что нам страшно.
goribaldi
18 сент. 2017 / 15:45
  • 2529
  • 84
«Папина принцесса» или «обезьяна с гранатой»? Случай в бассейне

«Папина принцесса» или «обезьяна с гранатой»? Случай в бассейне

Мужчины спокойно подчиняются логичным правилам, большинство женщин пытаются выторговать себе особые условия. Я убеждалась в этом много раз.
ValentinaVladimirska
18 сент. 2017 / 14:25
  • 2039
  • 35
Лайфхаки для путешественников. Как я не заплатила ни цента за проживание в Испании

Лайфхаки для путешественников. Как я не заплатила ни цента за проживание в Испании

Бесплатное проживание и завтрак в Испании, как прокачать иностранный язык и где поймать бесплатные ништяки в Европе. Если вы backpacker, который пересекает границу разных стран каждую неделю -...
dianaobyrne
18 сент. 2017 / 12:16
  • 2558
  • 1
Бой Головкина и Альвареса завершился ничьей

Бой Головкина и Альвареса завершился ничьей

Канело согласен на реванш, что неудивительно, Гена тоже "за". Все это было немного ожидаемо - эксперты отмечали, что промоутеры надавят на поединок, и захотят растянуть его на трилогию.
Trequartista
17 сент. 2017 / 0:15
  • 2354
  • 17
Мой опыт вегетарианства: «Я ела овощи, и сама стала как овощ»

Мой опыт вегетарианства: «Я ела овощи, и сама стала как овощ»

Три года назад начитавшись-наслушавшись кое-каких знаменитых людей, я решила завязать  с абсолютно любым мясом. Как же возмущались все мои близкие, это надо было видеть, но я была непреклонна.
Bonittta
18 сент. 2017 / 14:33
  • 1924
  • 31
Путешественник был шокирован полицейским беспределом в Казахстане

Путешественник был шокирован полицейским беспределом в Казахстане

Полицейский беспредел в Казахстане осудил российский блогер и путешественник Евгений Золотухин. На своей странице он рассказал, как встретился с казахстанскими полицейскими, и как они оставили не...
tala03
18 сент. 2017 / 16:58
  • 1667
  • 13