Этнопедагогика пәні бойынша пайдаланылған әдебиеттер (Құр.М.Құрсабаев)

Mr_Kursabaev 2012 M04 1
15777
16
3
0

ЭТНОПЕДАГОГИКА ПӘНІ БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР (Құрастырған п.ғ.к Құрсабаев М.К)   Қазақстан Республикасының Конституциясы. А:1995 Қазақстан Республикасының Президенті...

ЭТНОПЕДАГОГИКА ПӘНІ БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

(Құрастырған п.ғ.к Құрсабаев М.К)

 
  1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. А:1995
  2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасы һәм Қазақстан халқына арнаған Жолдауы. А.2006
  3. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. А.2006
  4. Гумилев Л.Н., - Этносфера: История людей и истроия природы,М.Экопрос,1993, 544с.
  5. Бромлей Ю.В.,- Очерки теории этноса,М: Наука, 1983
  6. Орлова Э.А.,- Введение в культурную антропологию,М:МГИК, 1994, 215 с.
  7. Кляшторный С.Г.,Султанов Т.И.,- Казахстан: летопись трех тысячелетий,А:Рауан,1992,374 с.
  8. Советский Энциклопедический словарь // п/р А.М.Прохорова, М:1982, 1600 с.
  9. Педагогическое наследие: Я.О.Коменский, Д.Локк, Ж-Ж.Руссо, И.Г. Песталоцци.,- сост.В.М.Кларин, А.Н.Джуринский,М:Педагогика, 1987,с. 411
  10. Коменский Я.А. Избранные педагогические сочинения, том 2, п/р А.И.Пискунова, М: Педагогика, 1982, с.575
  11. Байтұрсынов А.,-Ақ жол // Өлеңдер мен тәржімелер. Мақалалар мен әдеби зерттеулер,А:Жалын, 1991,
  12. Большая Советская Энциклопедия. (В 30 томах). Гл.ред.А.М.Прохоров.Изд.3-е. М:Сов.Энциклопедия,1978.,Т 30.Экслибирис-Яя.1978, 632с.
  13. Иванов В.В.,- Генеалогическая классификация языков и понятие языкового родства,М:1954
  14. Волков Г.Н.,- Чувашская народная педагогика, Чебоксары, 1956
  15. Мид М.,- Культура и мир детства, М:Наука, 1988, 274 с.
  16. Алиев А.К. Народные традиции, обычаи и их роль в формировании нового человека, Махачкала, 1968, с.320
  17. Пирлиев К. Прогрессивные традиций народной педагогики в современном воспитании школьников, Ташкент, 1991, с.350
  18. Миртурсунов З. Узбекская народная педагогика, Ташкент, 1973, с.312
  19. Ханбиков Я.И. Из истории педагогической мысли татарского народа, Казань, 1967,с.322
  20. Хинтибидзэ А.Ф. Идеи воспитания в грузинском народном эпосе, Тбилиси, 1951
  21. Виноградов Г.С. Народная педагогика, Иркутск, 1926, с. 293
  22. Гашимов А.Ш. Азербайджанская народная педагогика, Баку, 1970, с. 325
  23. Васильцова З.П. Мудрые заповеди народной педагогики, М, 1983, с.125
  24. Христова Е.Л. Народная педагогика: исторические и теоретическо-методические проблемы, М: 1988, с.341
  25. Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана, М, Педагогика, 1991, с. 254
  26. Мухамбаева А.Х. Национальные обычаи и традиции казахского народа и их влияние на воспитание детей и молодежи, М, 1974, с.182
  27. «Қазақ этнопедагогикасы» дәрісінің бағдарламасы // Құр. Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, З.Әбілова, А: РИК, 1993, 32 бет
  28. История обучения и воспитания казахов // Программа факультативных занятий для 10-11 классов. Сост. К.Жарикбаев, С.Калиев, Қазақстан мектебі 9/1990.
  29. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. ҮІІІ-ІХ кластарға арналған факультативтік курс // Құр. С.Қалиев, М.Ж.Смайылова, М.Оразаев, А: РИК, 1990, 45 бет
  30. Рудь Ю.А. Методологические и теоретические проблемы изучения народной педагогики (логико-исторический аспект), М: 1980, с.168
  31. Оршыбеков И. Халық ауызекі поэтикалық шығармашылығындағы адамгершілік  тәрбиесінің идеялары, А, 1974, 174 бет
  32. Сейсембаев Қ. Отбасы тәрбиесінде балаларды мектепке даярлаудағы қазақ халық педагогикасы, А, 1987, 178 бет
  33. Жандилдин Н. Природа национальной психологии,А: Қазақстан, 1971, с. 185
  34. Құран Кәрим. Қазақша мағына және түсінігі // Аударған Х.Алтай, Сауд Арабиясы, Фаһд патшасы, Құран шәриф басым комбинаты, 1991 (Һіжри бойынша 1412 жыл), 604 бет
  35. Айдаров Ғ.   Орхон ескерткiштерiнiң тексi,А:Ғылым,1990,154 бет
  36. Қайқауыс. Қабус-нама // Алтын сандық, ауд. Т.Айнабеков, А:Балауса,1992, 160 бет
  37. Қожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика,А:Ғылым,1998,с.315
  38. Лордкипанидзе Д.О.  Педагогическое учение К.Д.Ушинского, М:1954,с.368
  39. Ушинский К.Д. Педагогические сочинение: в   томах. Т 1 // Сост. С.Ф.Егоров, М: Педагогика, 1988, с. 413
  40. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения, т 1 // Под. Ред В.Я.Струминского, М: Госучпедгиз, 1954, с.733
  41. Сәдуақасұлы Ә.,- Халықтық педагогика дәстүрлері арқылы қазақ мектептерінің оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың педагогикалық шарттары,А,2003, 193 бет
  42. Аль Фараби. Избранные трактаты // Перевод с арабского, А:Ғылым, 1994, с.445
  43. Кукушин В.С., Столяренко Л.Д.,- Этнопедагогика и этнопсихология, Ростов не Дону:Феникс, 2000,-448 с.
  44. Кей Э.,- Век ребенка // Пер.с шведск.яз., СПб:1905, 274 с.
  45. Блонский П.П.,- Избранные педагогические и психологические сочинения // Под ред.А.В.Петровского, М:Педагогика, т 1, 1979, -304с.
  46. Стельмахович М.И.,- Традиции и тенденции развития семейной этнопедагогики украинского народа // Автореф.дсс.доктора пед.наук.-Киев,1989,-43 с.
  47. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия // Бас ред.Б.Аяған.-А:ҚЭ, 2003.-720 б.
  48. Сарсенбаев Н.,- Обычаи, традиции и общественная жизнь.-А:1974,-297 с.
  49. Жүкеш Қ.,- Ұлттық психологияның сипаты.-А:РБК, 1993.-196 б.
  50. Искандеров И.,- Құтадғу билик, 1-ХІ синиплпрға беғишланған намлиқ хәлиқ педагогикисини оқутуш программиси, А:Уйғур авази газеті, 13.02.1993
  51. Жарықбаев Қ.Б.  Развитие педагогической мысли в дореволюционном Казахстане, Киев:1982,с.285
  52. Қазақтың тәлімдік ой-пікір Антологиясы. 1 том. (ҮІ ғасырдан ХХ ғасырдың басына дейінгі кезең) // Құр. Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, А: Рауан, 1994, - 320 бет
  53. Қобдабай Қ.  Ғұрып, дәстүр және тәрбие,МХР,Баян Өлгий,1979,125 бет
  54. Дүйсембiнова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендiру, А:2000, 355 бет.
  55. Сарыбеков Н.Қ. Педагогические основы подготовки учащихся к охране природы в системе общего среднего образования, Тараз,1994,с.156
  56. Ұзақбаева С.А.  Тамыры терең тәрбие, А:Бiлiм,1995, 232 бет
  57. Наурызбай Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников,А,1997,с. 320
  58. Ғаббасов С.  Халық педагогикасының негiздерi, А, 1995,463 бет
  59. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (докторлық диссертация), Шымкент, 2000, 321 бет
  60. Кенжеахметұлы С.  Жетi қазына, А:Ана тiлi,1997,124 бет
  61. Сауытбеков С.Л.  Тағылым тегi, Көкшетау, 2003, 195 бет
  62. Әлiмбаев М.  Халық ғажап тәлiмгер, А:Рауан,1994, 144 б.
  63. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалiмдердi оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы,Тараз,2001, 343 б.
  64. Оразбекова К.А.,- Жеке тұлға ұлттық тәрбиесiнiң ғылыми-педагогикалық  негiздерi, А:2001,298 бет
  65. Rodjers K.,- Freedom to learn for the 80’s, USA, New York, 1961
  66. Столяренко Л.Д., Педагогика. Серия «Учебники, учебные пособия». Ростов на Дону: Феникс,2003.-448 с.
  67. Тойнби А., Постижение истории. М: 1991.- 220 с.
  68. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық.Ітом.-А:Атамұра,1996,-544 бет.
  69. Қазақстан Республикасының Конституциясы, А, 1995, 45  бет.
  70. Назарбаев  Н.А.,-  Казахстан  -2030 : Послание  Президента   страны   народу  Казахстана –Алматы: Білім,1997-
  1. Мемлекеттік «Мәдени  мұра » бағдарламасы,  Егеменді  Қазақстан, №  311- 312,  29.11. 2003.
  2. Қазақстан  Республикасының  2015  жылға  дейінгі  білім  беруді  дамыту  Тұжырымдамасының  жобасы, Білім әлемі,  2004.
  3. С.Л.Сауытбеков., -  Тағылым  тегі, Көкшетау, 2003, 195  бет.
  4. Сауытбеков  С.Л.,-  Өртенген  өлең, А,  Жалын, 1984.
  5. Мұқанов С., -  шығармалар  жинағы, 15  том,  326  бет. А, 1964.
  1. Қазақстан  тарихы / орысша -қазақша-, 4  том, А,  Атамұра, 1996
  2. ҚСЭ, 15 т., А., 1955
  3. Энциклопедический  словарь, З т, М, 1955, 1236 стр.
  4. Авеста.,- пер.  И.Стаблина,  Душанбе 1990, 265  стр.
  5. Н. Мыңжани .,- Қазақтың  қысқаша   тарихы, А.,  Жалын,1993, 235 бет.
  6. Кляшторный С.Г.,Султанов Т.С.- Казахстан:  летопись  трехтысячелетий, А,  Рауан 1992, 265  стр.
  7. Ұлттық  Энциклопедия , А, 1998, 5  том.
  8. Қазыбеков  Н.,-  Дала  өрнектері (этнографиялық  сипаттамалар) А,  Балауса, 125  бет.
  9. Сиасэт-наме.,-  Книга  везиря Низам  аль мулюка, М, -Л, 1949, 249  стр.
  10. Қазақтың  салт-дәстүрлері.,-   құр.  С.  Қалиев, М.  Смайылова,  М. Оразаев.,- А,  Рауан 1994,
  11. С. Кенжеахметұлы.,- Жеті  қазына ,А, Ана  тілі 1997
  12. Қ. Қабдыразақұлы.,- Ғұрып,  дәстүр  және   тәрбие,  Ұлан- Батор, 1979,  185  бет.
  13. Смағұлов О.,- Қазақстанның  этникалық  антропологиясы , А, 1982,  268  бет.
  14. Ә. Нұрмағамбетұлы .,- Жер-судың  аты -   тарихтың   хаты,  А, Балауса, 1994, 124  бет.
  15. Қазақтың мақал-мәтелдері. ,- құр.Ө.Тұрманжанов,А, Жазушы 1980, 286  бет.
  16. Б.Адамбаев,- Халық даналығы,А.Мектеп, 1976, 175  бет.
  17. Бөлеев Т.Қ.,-  «Зерде» Бағыты бойынша методикалық нұсқау, .Жамбыл, 1993, 85  бет.
  18. Әл Фараби,-  шығармалар  жинағы,.А,Қазақстан, 1971, 245  бет.
  19. География животных., - М,І970, 357  стр.
  20. Шаңырақ,-   (тұрмыс энциклопедиясы) А,І99І, 475  бет.
  21. Бейсенова Ә.С, Шілдебаев Ж.Б, Сауытбаев Г.З., - Экология, А, Ғылым, 2000, 238 бет.
  22. Антология  педагогической мысли Казахстана. ,-  сост.К.Жарыкбаев и др., А,Рауан 1995, 241  стр.
  23. З.Әбілова.,-   Этнопедагогика,  А,І997, 265  бет.
  24. С.Ұзақбаева. ,-  Тамыры терең тәрбие, А,Білім 1995,264  бет
  25. К.Ж.Қожахметова. ,-  Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика, А,Ғылым 1998, 315  бет.
  26. Гумилев Л.Н. ,-  Этносфера: история людей и природы,М,І993, 263  стр.
  27. Н.Джандильдин. ,-  Природа национальной психологии,А, Қазақстан 1971, 146  стр.
  28. Педагогика  және  психология (қазақ  тілі  терминдерінің  салалық  ғылыми  түсіндірме  сөздігі ), А, Мектеп, 255  бет.
  29. С.Ғаббасов.,-  Ізгілік әліппесі,А,І991, 169  бет.
  30. М.Әлімбаев. ,- Халық  ғажап тәлімгер, А,Рауан 1994, 142  бет.
  31. Құран-Кәрім. ,-  ауд.Х.Алтай,А,І995,
  32. Қазақ ССР  Энциклопедиясы ,А,20 том,І976-І983,
  33. Советский Энциклопедический Словарь.,-  М, Советская  энциклопедия, І982, 1601  стр.
  34. Большая советская энциклопедия,М, 1968,
  35. Устав детско-молодежной организации "Атамекен", /Министерство юстиции РК, рег.№547-І900-ҚБ  от 18.12.1995/,
  36. Ахмет  Йүгінеки ., – Ақиқат сыйы, Алматы, Жазушы баспасы, 1985.
  37. Ақтамберді жырау., - Бес ғасыр жырлайды, 2 том, 57 – 69 беттер, Алматы, Жазушы баспасы 1989.
  38. Ақтамбетов.Г., - Педагогика этикасы, Алматы, 1969ж.
  39. Ақназаров Б., - Мектептегі оқу – тәрбие жұмыстарының мәселелері, Алматы, 1966 .
  40. Айтмамбетова Б. Р., - Тәрбие процестерінің мәні, заңдылықтары, принциптері, Алматы, Білім, 1991 ж.
  41. Баласағұн Ж., - Құтты білік, Алматы, Жазушы, 1987
  42. Бөлеев Қ., - Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге дайындаудың теориясы мен практикасы,А,Ғылым,2001 жыл, 152 бет.
  43. Валиханов Ч.Ч.., - Собрание соч., А, Ғылым, 1985
  44. Ломоносов М, В., - О воспитании и образовании, М, 1990, 241  стр.
  45. Гумилев Л.Н., –Этногенез и биосфера Земли, Ленинград, 1990.
  46. Греков В. Д., - Золотая Орда и ее падение, Ленинград 1950
  47. Ә. Бөкейханов.,-  Шығармалары, А. Қазақстан 1994
  48. Қожаева С.Қ.,- Экологиялық тәрбие негізінде оқушылардың ізгілік қасиеттерін қалыптастыру,Астана, 2003 жыл, 31 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  49. Ел аузынан., - құр. Ә. Шынбатыров , А, Жазушы ,1989, 256  бет.
  50. Измайлов А. Э., - Педагогические воззрения народов СреднейАзии и Казахстана , М, Педагогика , 1991.
  51. Иржанова Р. Д., - Комсомолдар мен пионерлердің  мектептердегі  жұмыстары, А, Мектеп, 1973, 146  бет.
  52. История  Казахской  ССР  с древнейших времен до наших дней, А, 1979
  53. Ғ. Ақпанбек., - Қазақтардың  дүниетанымы., -  А, Қазақ  университеті,. 1993,  53  бет.
  54. Қоянбаев Ж., - Педагогика, А, Рауан 1992, 239  бет.
  55. Марғулан Ә., - Ежелгі жыр аңыздар, А, Жазушы 1985
  56. Мектебы и медресе у казахов ., - очерк, А, 1950
  57. Б. Момышұлы.,- Ұшқан ұя, А, Жазушы,  1975, 252  бет.
  58. Сембаев Ә., - Қазақ совет мектебінің тарихы, А, Мектеп, 1967, 173  бет.
  59. . Душков  В.А.,-  Географическая   среда  и  этнопсихология , Москва, 1989, 176  стр..
  60. . Журавлев В.И., - Педагогика  в  системе  наук  о  человеке., Москва, Педагогика, 1990, 196  стр..
  61. Джандильдин  Н.Д.,- Природа  национальной  психологии , Алматы, Казахстан, 1971.
  62. Билер  сөзі., - Құрастырған   Т. Кәкішев , Алматы, Қазақ  Университеті , 1992 .
  63. Бердібаев  Р.,- Қазақ   эпосы , Алматы, Жазушы ,1982 .
  64. Балтабаев  М.Қ., - Қазақ  халқының   музыкасы  және  студент  жастар , Алматы, Ана  тілі , 1991.
  65. Бабанский  Ю.К., -Оптимизация  процесса  обучения, Москва, 1977 .
  66. Бержанов  К..,- Тәрбиелеу  мен  оқытудың  бірлігі, Алматы, Білім, 1973 .
  67. Бөлеев Қ.,- Ұлттық   тәлім – тәрбие  (дайындық  курсының  бағдарламасы),  Жамбыл, 1993.
  68. Аймауытов  Ж.,- Психология, Қызыл – Орда, 1929 .
  69. Алтынсарин  И.,- Шығармаларының  толық  жинағы , 3 томдық, Алматы, Ғылым,  1976
  70. Жұмабаев М., - Пидагогика . (баланы  тарбия қылу жолдары). Ташкент, 1923, Алматы, Рауан, 1993.
  71. Жармұхамбет Наймани., - Сафинат әл әулийя  (Әулиелер кемесі) . Ә. Дербісәлиев, Қазақ әдебиеті , 3.6. 1994, № 22.
  72. Жұбанов А., - Ғасырлар пернесі. Алматы, Қазақстан, 1975.
  73. Жеті қарақшы., - Мифологиялық әңгімелер, Алматы, Өнер, 1991 жыл.

149.  «Атамекен Бағдарламасы»., , Егеменді Қазақстан газеті, 27.8. 1991.

  1. Атамекен  бағдарламасы бойынша ., - (Ресей Федерациясы, Алтай өлкесі, Қосағаш ауданы, Төбелер орта мектебінің іс -  тәжірибесінен), М. Ахметова, Қазақстан мектебі, № 6, 1993, 34 – 35 беттер.
  2. Атамекен: Знакомить с историей и культурой народа., ,  журнал «Русскии язык и литература в казахской школе», № 4 1992 , стр. 22 – 25.
  3. Атамекен: Дети возвращаются на землю предков ., - «Единство» (Кокшетауская обл., Зерендинск. р-н), 8.2. 1992 , стр. 2-3.
  4. «Атамекен» Бағдарламасына методикалық нұскау ., - Құрастырғандар Қ. Бөлеев, Р. Әбдіқасымов, Жамбыл, ОМБЖИ, 1993 .
  5. Атамекен Бағдарламасы арнасында ұйымдастырылатын  жұмыс түрлері., - Құрастырған Р. Садуакасова , Жамбыл, ОМБЖИ, 1993 .
  6. «Атамекен» пионерлер операциясы., -, «Ұлан» газеті, 18.3. 1990 .
  7. Атамекен Бағдарламасы бойынша жұмыс жоспарының  үлгісі., - Құрастырған У. Бегімов және басқалар, Актөбе,  1992 .
  8. Атамекен – асыл қазына ., - (Маңғыстау облысы, Маңғыстау аудандық білім  бөлімінің іс - тәжірибесінен), құрастырған К.Өтепбайұлы, Шетпе қаласы, 1992 .
  9. «Атамекен» Бағдарламасы  туралы бірер сөз., - А. Қаржаубаев, Қазақстан мектебі, № 8-9  , 1994 , 41 – 43 беттер.
  10. «Атамекен» ұлттық тәрбие бағдарламасы бойынша Ы. Алтынсарин қазақ орта мектебінің  іс – тәжіребесі. Атырау облысы, Құрманғазы  аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинеті, Ганюшкин селосы, 1993 .
  11. «Атамекен» Бағдарламасы бойынша Абыралы орта мектебі ұжымы және ауыл жұртшылығының жас ұрпаққа  ұлттық тәлім – тәрбие беру іс -тәжірибесі., - (Семей  облысы, Абыралы ауданы ), Құрастырғандар: А. Әлина,  Ш. Байәділов, А. Тілеубергенова т.б. Семей қаласы, ОМБЖИ, 1992 .
  12. «Атамекен» Бағдарламасына – кең өріс, (Іс – тәжірибелер жинағы) – Қазақстан мектебі, № 1. 1994, 41 – 52 беттер
  13. Атамекен тойынан репортаж., - «Октябрь туы» газеті, 10.02.1992.
  14. «Атамекен» тойы., - «Дала таңы» газеті, Торғай облысы, Қима ауданы, 2.6.  1993.
  15. «Атамекен»  әдет – ғұрыпты үйретсе., - С. Жұманазарова, «Ақ желкен» , № 5, 1990 , 10 – 11 беттер.
  16. «Атамекен» Бағдарламасын өміршең жасайық (Семей облысы, Маканшы ауданы,  М. Ғабдуллин орта мектебінің іс – тәжірибесінен)., - Құрастырған А. Есімханқызы, «Ұлан» газеті, 22.7. 1992, 2 – 3 беттер.
  17. «Атамекен» операциясының  «Елім - ай» ұлттық – этнографиялық ойын – сайысы., -, «Ұлан» , 10.2. 1991 .
  18. «Атамекен» Бағдарламасы  бойынша методикалық кітапшалар жинағы., -, «Ұлан» газеті, 17.5. 1990 , 24.6. 1990, 26.7. 1990,19.8. 1990, 4.10. 1990, 20.5.1992 .
  19. «Атамекен» Республикалық пионерлер операциясы., - «Ақ желкен» , № 2, 1991, 2 – 3 беттер.
  20. «Атамекен» ұландарының қоғамдық ұйымы құрылды., - Ұлан газеті, 17.12. 1991 .
  21. Жазғы «Атамекен Ауылы» (лагері)., - Ұлан газеті, 22.7. 1992 .
  22. «Атамекен» тойы. (Көкшетау облысы, Қызылту ауданы , Аманкелді ауылындағы  Ленин орта мектебінің іс - шарасы) ., - Қ.Исин. «Қызылту» газеті, 30.6. 1992 .
  23. «Атамекен» аудандық пионер үйі ұйымдастырған байқау., - (Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы), К. Сейсекеев, «Жаңа Арқа», 26.10. 1991 .
  24. «Атамекен» Бағдарламасы  негізінде аудан мектептерінде  халық педагогикасын енгізудің  бағдарламасы. (Семей облысы, Абай аудандық білім бөлімінің  іс - тәжірибесінен)., - Абай аудандық білім бөлімі, Қарауыл, 1992.
  25. Алиев А.К., - Народные традиции, обычаи и их роль в формировании нового человека, Махачкала, 1968.
  26. Мухамбаева А.Х.,  -Национальные обычаи и традиции казахского народа и их влияние на воспитание детей и молодежи,\ Автореф. К.н.п. Москва, 1974 .
  27. Мұқанов М.,- Жас және педагогикалық психология, А, 1982 .
  28. Мирзоев Ш.А.,-  Народная педагогика Дагестана, Махачкала, 1986 .
  29. Миртурсунов З.,  -Узбекская народная педагогика, Ташкент, 1973 .
  30. Муканова Б.И.,- Мектептегі пионер және комсомол ұйымдары жұмыстарының жүйесі. Алматы, 1991.

180.  Мектептен тыс мекемелерге арналған Программалар,.- Алматы, Мектеп. 1977 .

  1. Кедров. Б.М.,  -  Классификация наук, Москва, 1961, 285  стр.
  2. Ковалев Н.Е.,- Введение в педагогику, Москва, 1975 .
  3. Константинов Н.А.Шабаева М.Ф. и др.,- История педагогики, Москва, 1974 .
  4. Краевский В.В.,- Проблемы  научного обоснования обучения, Москва, 1977.
  5. Леонтьев А.Н.,  - Деятельность. Сознание. Личность. Москва, 1975.
  6. Лебединский В.В., - Теория и методика пионерской и комсомольской работы, Москва, 1974 .
  7. Луначарский А.В.,- О воспитании и образовании, Москва, 1967 .
  8. Қаракерей Қабанбай.,- З.Сәнік.,Б.Садықан. Алматы, Жазушы,1991.
  9. Константинов Н.А.. - История педагогики, Москва, 1974 .
  10. Ханбиков Я.И.  , - Из истории педагогической мысли татарского народа, Казань, 1967 .
  11. Хинтибидзе А. Ф. ,- Идеи воспитания в грузинском народном зпосе, Тбилиси, 1951.
  12. Шацкий С.Т.  ,- Педагогические сочинения, Москва, 1962, І-том.
  13. Төреқұлов Н. , - Қанатты сөздер. Алматы, Жазушы, 1977 .
  14. Смагұлов О. , - Қазақстанның этникалық антропологиясы, Алматы, 1982. Қазақстанның этникалық-генетикалық географиясы (серологиялық зерттеулер), Алматы, 1977.
  15. Сабыров Т., - Педагогика пәнінің  бағдарламасы, Бастауыш мектеп, №8, 1993.
  16. Смайылова М.Ж., ,- Ұлттық мектеп бастауы, Бастауыш мектеп №8, 1993.
  17. Табылдиев Ә.,-  Халық тағылымы, Алматы, Қазақ университеті, 1992.
  18. Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы, - Қазақстан мұғалімі, 5.2. 1993.
  19. Пионер отрядындағы тәрбие., - Б.Ширвинд., Алматы, Мектеп,1970.
  20. Пионер лагерінде жүргізілетін жұмыстарға басшылық.,-Тортаев С., Алматы,1986.
  21. Педагогикалық ізденіс.,-Алматы,Рауан,1990.
  22. Сейталиев К. , -Тәрбие теориясы. Алматы, Мектеп, 1987, 142  бет.
  23. Құрманбаева М.Ж.,- Мәлік Ғабдуллин мұрасындағы этнопедагогикалық құндылықтар арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу,А,2003, 26 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  24. Гумилев  Л. Н., - География  этноса и исторический период, Ленинград, 1990.
  25. Гашимов А. Ш., - Азербайджанская народная педагогика, Баку, 1970 г.
  26. Вамбери А., - Очерки Средней Азии, Москва, 1888.
  27. Васильцова З. П., - Мудрые заповеди народной педагогики, Москва, 1983.
  28. Виноградов Г. С.,- Народная педагогика, Иркутск, 1926.
  29. Христова Е. Л. , - Народная педагогика: исторические и теоретическо-методические проблемы М, 1988
  30. Құрсабаев М. К. ,–  «Атамекен» Ұлттық ғылыми-тәлімдік рухани-тәлімдік, рухани-танымдық бағдарламасын оқу-тәрбие жұмыстарында жүзеге асыру мәселелері, Алматы, 1993, 120  бет.
  31. Құрсабаев М. Қ. ,- Ұлттық тәлім – тәрбиеге негізделген «Атамекен» Бағдарламасының педагогикалық мәселелері. «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқу – тәрбие  ісінде қолданылуы»  атты ғыл – тәжірибелік конф. материалдары , Алматы, 19 – 20.5. 1992 .
  32. Педагогика:Учеб. Пособие для пед, ин-тов / Под ред. Ю.Бабанского. –М.,Просвещение, 1983 -Стр 467-468
  33. Педагогическая  энциклопедия.,- Т2-М.:Учпедгиз,1955, 402с.
  34. Блонский П.П., - Избранные  педагогические  сочинения  произведения –М АПН  РСФСР,1961, 385с
  35. Добров Г.М. ,-  Науковедение. Прогнозирование. Информатика.-Киев, Навукова думка,1970-С.10
  36. Ананьев Б.Т. ,- Человек  как   предмет  познания. –Л.:ЛГУ,1968.-238с.
  37. Тілеуқабылұлы Ө.,- Шипагерлік баян, Шыңжан (ҚХР), 1970.
  38. Раченко И.Б.,-  Научная  организация  педагогического  труда-М:Педагогика, 1972-80с.
  39. Скаткин М.Н. ,- Методология  и методика   педагогических  исследовании-М.,  Педагогика , 1986-С.7
  40. Баймурзина  В.И. ,-  Становление   и развитие   башкирской   народной   педагогики. Казанский  госуд. пед.  Ун-т.,  1998
  41. Пирлиев К.,-   Прогрессивные  традиции   народной   педагогики  в  современном   воспитании    школьников/  На  материале   Туркменской  ССР: Автореф.  дис. Докт.пед.наук.-Ташкент, 1997,-350с.
  42. Қазақ  фольклористикасының  тарихы –Алматы,1998-С.168
  43. Құнанбаев Абай. ,- Қара  сөздер. -Алматы: Ел,1992-272б.
  44. Дулатов  М.,-  Шығармалары: Мақалалар мен    зерттеулер. 2-т  Алматы: Ғылым,1997-334 б.
  45. Тәжібаев Т.Т. ,-  Педагогическая  мысль    в  Казахстане    во   второй  половине  ХІХ  века –Алмата,1965-47 б.
  46. Қалиев С. ,- Қазақ    этнопедагогикасының  теориялық  негіздері   мен  тарихы. Оқу   құралы-Алматы: Рауан,1999-128 б.
  47. Жарықбаев К.Б. ,-  Развитие    педагогической  мысли     дореволюционном  Казахстане : Автореф. дис. докт.пед.наук.-Киев,1982-С.51
  48. Ұзақбаева С.А.,-  Қазақ   халық   педагогикасындағы   эстетикалық  тәрбие: Докт. Дис. –Алматы,1993-420
  49. Наурызбай  Ж.Ж. ,-  Научно-педагогические  основы   этнокультурного  образования, А, 1994,  325  стр.
  50. Большая  Советская  Энциклопедия .,-30  томов. М,  Советская   энциклопедия,  1978
  51. Алтаев Ж.,-  Қазақ   философияның  қалыптасуы; Философ. ғыл,докт. дис. автореф.-Алматы,1997-47 б.
  52. Ы.Алтынсарин. ,- Таза  бұлақ: Өлеңдер, әңгімелер, хаттар,очерктер-Алматы: Жазушы,1988-320 б.
  53. Ал Фараби.,-  Естественно-научные  трактаты-Алма-Ата,1987-282 с.
  54. Ананьев  Б.Г. ,-  О   проблемах  современного  человекознания- М:Наука,1977-380 с.
  55. Артықбаев Ж.О.,-  Қазақ  этнографиясы:  этнос  және   қоғам. ХҮІІІ ғ. Қарағанды : Қар МУ,1995-266 б.
  56. Арғынбаев Х. ,- Қазақ  отбасы-Алматы: Қайнар, 1996-288 б.
  57. Афанасьев В.Ф.,-  Этнопедагогика  нерусских  народов  Сибири   и  Дальнего  Востока –Якутск,1979-128
  58. Ашай Ә. ,- Ұлттық  педагогика  негізінде  оқу-тәрбие  ісін  ұйымдастыру  (Баян Өлгий   өлкесіндегі  қазақ  мектептері  бастауыш  кластарының  тәжірибесінен):Канд. дис. автореф.-Алматы,1993-25 б.
  59. Байтұрсынов А. ,- Ақжол : өлеңдер  мен  тәржімелер,  публ.  Мақалдар  және   әдеби  зерттеу / Құрастырған Р. Нұрғалиев –Алматы: Жалын,1991-464 б.
  60. Битинас Б,-  Структура  процесса  воспитания  (методолгический  аспект) –Каунас: «Швиеса»,1984-190 с.
  61. Бромлей Ю.В. ,- Очерки  теории  этноса –М: «Наука»,1983
  62. Вахтомин Н.К. ,-  Генезис  научного  знания  М: Наука, 1973-286 с.
  63. Виноградов Г.С. ,- Народная  педагогика- Иркутск,1926-293 с.
  64. Волков  Г.Н. ,-  Этнопедагогика –Чебоксары: Чувашское кн. изд.,1974-(276)376 с.
  65. Волков  Г.Н.,-   Чувашская  народная пелагогика- Чебоксары,1956-282 с.
  66. Грачев Г.Д.,-  Национальные  образы  мира –М., 1988 –448 с.
  67. Гершунский Б.С.,-  Педагогическая  прогностика: Методология.теория, практика-Киев: «Вища  школа» 1986, 200стр.
  68. Гессен С.И.,-  Основы  педагогики. Ввведение  в  прикладную   философию / Отв. Ред. Сост. П.В. Алексеев –М: «Школа  пресс»,1995-448 с.
  69. Жарықбаев  К.Б.  Бөлеев К.,-  Қазақстанда  педагогикалық  ой-пікірлердің  даму     тарихы  бағдарламасы-Жамбыл,1992-10 б.
  70. Журавлев В.М.,-  Методы  педагогического  исследования-М: Педагогика,1979-255 с.
  71. Жүкеш Қ. ,-  Ұлттық  психологияның  сипаты. Көмекші  құрал.  Алматы. Республикалық баспа  кабинеті,1993-196 б.
  72. Закон  Республики  Казахстан «Об  образовании» –АлмаАта: Республиканский  издательский  кабинет,1992-48 с.
  73. Ильясова  А.Н,-   Проблемы  развития    педагогической  теории   Казахстана (1900-1960 г.г.) Автореф. дис,докт.-Алматы,1997-43 с.
  74. Қазақ  даласының  ойшылдары (ІХ-ХІІ ғ.ғ.)-Алматы: Ғылым,1995-160 б.
  75. Қайқауыс,.-  Қабус-нама  Алтын  сандық / Өзб.  ауд.  Т.   Айнабеков –Алматы: Балауса ,1992-160  б.
  76. Н.  Келімбетов.,-  Ежелгі  дәуір  әдебиеті, А, Ана  тілі,  1991,  262  бет
  77. Қалмырзаев А.К. ,-  Нация   и  общественное   сознание-Алматы,1984-2058  б.
  78. Кон И.С,-  Ребенок и  общество (историко-этнографическая  перспектива)-М: Главная  редакция  восточной  литературы  изд-ва «Наука»,1988-270 с.
  79. Концепция   этнокультурного  образования,  Казахстанская   правда  от  07.08.1996 г.
  80. Краткий  этнологический  словарь /Редколл. Н.П. Пищулин и  др. –М: 1994-103 с.
  81. Народные  знания.  Фольклор  и  народное  искусство Вып.4-М: Наука,1991-168 с.
  82. Общие  основы   педагогики /Под  ред. Ф.Ф. Королева , В.Е.  Гмурмана –М:  Просвещение,1967-392 с.
  83. Өсерұлы Н. ,- Қазақтың  үкім-кесімдері –Алматы:Ана  тілі ,1994-104 б.
  84. Педагогическая  энциклопедия  В 4-х  т –М:  изд-во «Советская  энциклопедия»,1966-т.3-879 с.
  85. Педагогическая  энциклопедия:  в томах Т.3 –М: Педагогика,1990-880  столб.
  86. Пирлиев К.,-  Прогрессивные  традиции   народной  педагогики  в  современном  воспитании  школьников /На  материале  Туркменской  ССР: Автореф. дис.докт. –Ташкент,1991, 350  стр..
  87. Стельмахович М.И. ,- Традиции   и  тенденции   развития  семейной  этнопедагогики  украинского  народа: Автореф. дисс... докт. пед. наук –Киев,1989-43 с.
  88. Сужиков Б.М. ,- Казахская  политическая  элита   и  трансформация  этнической   тождественности   на  рубеже  ХІХ-ХХ вв,  в   зарубежной   историографии-82-96 с.
  89. Сулейменов  М.Х. ,- Классическая  национальная  идея   казахов: Ключи  к  толкованию   устных народных  преданий –Алматы: 1997-30 с.
  90. Тайчинов М.Г., Ашихмина Л.П. ,-Теоретические  и прикладные  идеи  этнопедагогики  народов  в России // Педагогика: Учеб.  Пособие /Под  ред. Пидкасистого.
  91. Ушинский К.Д.,-   О  народности   в  общественном   воспитании    пед.  соч.  В 6 т. /Сост. С.Ф. Егорова  -М: Педагогика,1988-т.1 с. 194-256
  92. Христова Е.Л.,-  Народная  педагогика:  историографические  и  теоретико-методологические  проблемы: Автореф. дис,канд.- М: 1988-2 с.
  93. Шалабаева Г.К.,-  Этнос.Культура.  Самосознание[ О  роли  художественной  культуры  в  национальном   сознании   и  самосознинии]-Алматы: Атамұра ,1995-240 с.
  94. Шаханова Н. ,-  Мир   традиционной  культуры  казахов  (этнографические  очерки)-Алматы: Казахстан,1998-184 с.
  95. Шпет Г.Г. ,- Введение   в  этническую  психологию –Санкт-Петербург: Издательский  дом «П.Э.Т.»    при  участии  изд-ва  «Алетейя»,1996-160 с.
  96. Этническая  педагогика / Под ред В.А. Пятина  и  др. –Астрахань,1995-476 с.
  97. Этнология.,-  Учебник  для  высших  уч.  Заведений/ Александренков Э.Г. Заседателева Л.Б. Зверева Ю.И.  И  ДР. –М: Наука,1994-383 с.
  98. Этнокогнитология.,-  Вып.1 Подходы  к  изучению  этнической  идентификации –М: 1994-158 с.
  99. Атамекен : Ауыл   мектептері   неге  тысқары  қалды ? –  13.09.1989., М.Құрсабаев , “ Қазақстан  пионері”.
  100. Атамекен   операциясы    туралы  Үндеу, Ұлан. 1.01.1990 жыл.
  101. Атамекен    операциясы.,  М. Құрсабаев, Ұлан, 18.03.1990.
  102. Атамекен   Бағдарламасы., М.Құрсабаев, Қазақстан  мектебі № 5,   1991.
  103. “Атамекен ”Бағдарламасы  және  “Атамекен ”қозғалысы    туралы  ой., - М.Қыдырбайұлы,  Қазақстан  мектебі, №7, №8,1994.
  104. Атамекен : из   опыта  работы  Кирейской   средней  школы., Баринова  Н.,-Алтайская   правда , Россия, 20.05.1997 г.
  105. Антология   педагогической  мысли  Киргизской  ССР, Москва, 1988 г.
  106. Афанасьев  В.Ф., - Этнопедагогика   нерусских   народов   Сибири  и   Дальнего  Востока, Якутск, 1979  г.
  107. Абаева Н.К.,- Қазақстан   пионериясының   шежіресі, Алматы,  Мектеп,  1988 .
  108. Ақышқызы   З., - Қазақстан   пионер  ұйымдарының  міндеттері  (Қазақстан  комсомол  ұйымының  6  Конференциясының   материалдарынан ), Қызылорда, 1931  жыл.
  109. Оршыбеков  Ы.,- Қазақ   халқының   педагогикалық   мәдениеті, Алматы, Білім, 1981.
  110. Орта  Азия  мен  Қазақстанның   ұлы  ғалымдары., -Алматы, КМБ, 1964 жыл.
  111. Педагогика   тарихы.,- К.Бержанов, С.Мусин (қысқаша  курс) , Алматы, Мектеп, 1971 жыл.
  112. А. Құралұлы.  ,- Қазақ дәстүрлі  мәдениетінің  анықтамалығы, А,1998,  282  бет.
  113. Халид  Құрбанғали.,-  Тауарих  хамса – ий  шарқи (бес  тарих).  Аударған  Б.Төтенаев,  А.Жолдасов, А, Қазақстан, 1992, 324  бет.
  114. Абылқасымов  Б.Ш., - Қазақтың  көне  наным-сенімдеріне  қатысты  ғұрыптық  фольклоры,А, 1994,  220  бет.
  115. Қожаев  Б., -  Таңбалы  тастар. (Таскескен  өңіріндегі  тасқа  салынған  суреттер  мен  таңбалар), «Мәдениет  және  тұрмыс», 1-1994,  14  бет.
  116. Омаров  Е.О., -  Қазақстандағы  мектептен  тыс  мекемелердің  қалыптасуы  және  дамуы  (1917-1990) А, 2002, 268  бет.
  117. Садықова  М.К., -  Қазақстан  мектептерінде  оқушылармен  жүргізілген  сыныптан  тыс  тәрбие  жұмыстарының  дамуы (1940-1960), А, 2002, 125  бет.
  118. Оразбекова  К.А., -  Жеке  тұлға  ұлттық  тәрбиесінің  ғылыми-педагогикалық  негіздері, А, 2001, 298  бет.
  119. Сарыбеков  Н.К., -  Педагогические  основы  подготовки  учащихся  к  охране  природы  в  системе  общего  среднего  образования,  Жамбыл,  1994,  156  стр.
  120. Елемесова  А.С., -  Абай  мұраларындағы  рухани-имандылық  тәрбие  идеялары, А, 2000,  159  бет.
  121. Бөлеев Қ.,- Болашақ  мұғалімдерді  оқушыларға  ұлттық  тәрбие  беруге  дайындаудың  теориясы  мен  практикасы,  Тараз,  2001,  343  бет.
  122. Дүйсембінова  Р.Қ.,-  Қазақ  этнопедагогикасын  мектеп  практикасына  ендіру, А, Ғылым,  2000,  355  бет.
  123. Тіл  тағылымы., - А.Байтұрсыновтың  қазақ  тілі  мен  оқу-ағартуға  қатысты  еңбектері, А, 1992, Ана  тілі, 446  бет.
  124. Махмуд  Қашқари.,-  Түбі  бір  түркі  тілі  (Диуани  луғат  ит-турк),А,  Ана  тілі,  1993,  191  бет.
  125. Ибраимова Ж.Қ.,- Шығыс Қазақстан аймағындағы  білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуы (1917-1930 ж.ж.), А, 2003, 34 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)
  126. Қосымша білім және тәрбие. Респуб.оқу-әдістемелік журнал,А: №3/2006
  127. Вронский В.А. Прикладная экология. Ростов на Дону:-1996, 509 с
  128. Әуезов М.О. Қазақ әдебиетінің тарихы, А: Ғылым, 1961
  129. Қоңырова  С.Қ. Туған өлке табиғатын аялау арқылы оқушыларға экологиялық тәрбие беру, Тараз, 2003
  130. Крупская Н.К. Педагогические сочинения. Т3, М:Педагогика, 1979,с.412
  131. Макаренко А.С. Избранные педагогические сочинения.М:Педагогика, 1977,с.397
  132. Сухомлинский В.А. Избранные педагогические сочинения.М:Педагогика, 1979,с.557
  133. Болдырев Н.И. Методика воспитательной работы в школе.М:Просвещение, 1981,с.223
  134. Коротов В.М. Мектептегі тәрбие жұмысы.А:Мектеп, 1978, 358 б
  135. Галузинский В.М. Индивидуализация воспитания учащихся в условиях школьного коллектива, Киев, 1984, с.404
  136. Падалко Т.В. Теоретические основы исследования оценки деятельности коллектива как метод воспитания,Л:1986,с.178

317.  Самойлова Т.Я.  Педагогическое руководство общением подростков в деятельности пионерского коллектива,Л:1983,с.174

  1. Файнберг Р.И.  Развитие самоуправление в ученическом коллективе общеобразовательной школы,М:1989,с.176

319.  Материалы научно-практической конференции // Программа 40-годичной научной конференции профессорско-преподавательского состава и аспирантов института. Казахский ордена Трудового Красного Знамени педагогический институт им.Абая (Алма-Ата, 14-20 марта 1989 года), с.78

  1. Құнантаева К.Қ. Оқушылардың оқудан тыс бiрлестiктерi, А:Мектеп,1970, 125 б.

321.  Әбілова З.Ә. Эстетическое воспитание учащихся средствами искусства во внеклассной работе,А: 1970, с. 170

  1. Жақыпов А.З. Өнеге өрісі. А: Мектеп, 1975, 100 бет

323.  Байназаров З. Мектептегі тәрбие жұмыстары, А: Мектеп, 1978, 78 бет

324.  Жұмаханов Ә. Семьяда балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің кейбір мәселелері, А: Мектеп, 1985, 72 бет

325.  Абаева Н.Б. Деятельность пионерской организации Казахстана по идейно-политическому воспитанию школьников (1962-1972),А:1985,с.170

326.  Кобжасарова М.Д. Формирование коллективизма у воспитанников казахских школ-интернатов во внекласной работе,А:1983,с.178

327.  История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). П/р М.К.Козыбаева,А:Дәуiр,1993,с. 416

328.  Ежелгi дәуiр әдебиетi // Құр. А.Қыраубаева,А:Ана тiлi,1991, 280 бет

329.  Қожа Ахмет Йассауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы) // Ауд. М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы, М.Шафиғи, А: Мұраттас, 1993, 262 бет

330.  Бес ғасыр жырлайды // Құр. М.Мағауин, А:Жазушы,1989, 270 бет

331.  Алтынсарин И. // Собр.соч. т 1, А: Ғылым, 1975, с. 360

332.  Оршыбеков И. Халық ауызекі поэтикалық шығармашылығындағы адамгершілік  тәрбиесінің идеялары, А, 1974, 174 бет

333.  Сейсембаев Қ. Отбасы тәрбиесінде балаларды мектепке даярлаудағы қазақ халық педагогикасы, А, 1987, 178 бет

334.  Сарсенбаев Н. Обычаи, традиции и общественная жизнь, А,Қазақстан, 1965, с.326

335.  Шапағат // С.Сауытбеков туралы естеліктер, мақалалар, Көкшетау, 2003, 97 бет

336.  Беркімбаева Ш.К.,- Оқушыларға ұлттық тәрбие берудің педагогикалық мазмұны, Этнопедагогика, 1/2005, 12-15 бет

337.  Қосымша білім және тәрбие. Республикалық оқу-әдістемелік журнал.,А, №2-3, 2006 жыл

  1. Глухов  В.В.,  Лисочкина  Т.В.,  Некрасова  Т.П., -  Экономические  основы  экологии, СПб,  1995,  279  стр.
  2. Базарбекова  Ж.Н.,-  Мектепте  ағылшын  тілін  оқыту  арқылы  оқушыларға  экологиялық  тәрбие  берудің  педагогикалық  негіздері,  Астана,  2002,  143  бет.
  3. Манкеш  А.Е., - Балабақшаның  ересектер  тобындағы  балаларға  қоршаған  ортамен  таныстыру  арқылы  экологиялық  тәрбие  беру, А,  1999,  146  бет.
  4. Беркінбаев  К.М., - Жоғарғы  оқу  орындарында  экологиялық  информатиканы  оқытуды  жетілдірудің  дидактикалық  шарттары, А,  1999,  145  бет.
  5. Тойганбекова  Ш.М., -  Природоохраное  воспитание  учащихся  начальных  классов  в  процессе  изучения  гуманитарных  дисциплин,  Тараз,  1999,  149  стр.
  6. Егенисова  А.Қ., -  Бастауыш  сынып  оқушыларына  экологиялық  білім  мен  тәрбие  берудің  педагогикалық  шарттары, А,  2000,  133  бет.
  7. Жангелдина  Д.І., -  Оқушыларға  экологиялық  тәрбие  беру  4-5 сыныптардағы  табиғаттану  курсы  материалдары  бойынша) А,  1995,  140  бет
  8. Ой  маржандары., -  С.Л.Сауытбеков  нақылдары  мен  өсиеттері,  Көкшетау,  2003,  74  бет

346.Жетпісқалиев  С.С., -  Сейтен  тағылымы,  Көкшетау,  2003, 60  бет.

  1. Ибраимова Ж.Қ.,- Шығыс Қазақстан аймағындағы  білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуы (1917-1930 ж.ж.), А, 2003, 34 бет (кандидаттық диссертацияның авторефераты)

348.С.Л.Сауытбеков., -  Ақазу  арлан (әңгімелер  мен  ертегілер),  Көкшетау,  2003, 109  бет.

349.Халықаралық  конференция  материалдары:  « Сейтен  Сауытбековтың  ұлттық  тәлім-тәрбиелік  идеяларын  мектептегі  оқу-тәрбие  жұмыстарына  енгізудің  ғылыми-әдістемелік  жолдары», Көкшетау-  Петропавл, 7-10.8.  2003, 121  бет.

  1. Проблемы  оздоровления озера Копа и пути их разрешения. Материалы межвузовской научно-практической конференции посвященной к 50 – летию  Кокшетауской области, Кокшетау, 1994 год, 159 стр.
  2. Болатова А.Ж.,  -  Қопа көліндегі кейбір балықтарды  эколого – гельминтология лық тұрғыда үйрену . Магистр атағын алу үшін дайындалған диссертациялық жұмыс.  Ғылыми жетекші  б.ғ.к.,профессор Арыстанов Е.А, Көкшетау, 2000 жыл,  66 бет.
  3. Арыстанов Е.А., Г.Өнерхан., - Қазақстанда тірілік ететін балықтардың паразиттерін зерттеудің  мақсаты  мен маңызы туралы,  Сб.  Научных трудов магистрантов  Кокшетауского Университета им. Ч. Валиханова, К, 2000  жыл, 168 бет
  4. Анисимова И.М., Лавровский ВВ., - Ихтиология, М, Высшая школа, 1983 год, 256 стр.
  5. Бейімбет Ә.А.,  Темірхан С.Р., -  Қазақстанның балық тәрізділері мен балықтарының қазақша-орысша анықтауышы, А, Қазақ универстеті, 1999 жыл, 145 бет.
  6. Быховская – Павловская И.Е., - Паразиты рыб.  Руководство по изучению, Л, Наука, 1985.,  240 стр.,  Паразитологическое исселедование рыб, Л, Наука, 1969 год, 182 стр.
  7. Васильков Г.В., -  Гельминтозы рыб, М, Колос, 1983 год, 221 стр.
  8. Достайұлы  Ж., - Жалпы гидрология , А, Білім, 1996 жыл, 163 бет.
  9. Жатканбаева Д.Ж., - Гельминты животных в экосистемах Казахстана, А, Ғылым, 1985 год, 152 стр.
  10. Қазақ Совет энциклопедиясы, А:ҚСЭ, 1975, 640 бет
  11. Бейсенова Ә.С., Кәрпеков К.,- Қазақстанның физикалық географиясы,А:Атамұра,1994, 274 бет
  12. Черников С.С.,- Поселение эпохи бронзы в Северном Казахстане.-КСИИМК,А:1954, вып.53
  13. Чалая Л.А.,- Озерные стоянки Павлодарской области. Пеньки 1,2.- В кн: Поиски и раскопки в Казахстане,А:1972 с.251
  14. Грязнов М.П.,- Северный Казахстан в эпоху ранних кочевников.-КСИИМК,А:1956, вып.61
  15. Марғұлан Ә.Х.,- Древняя культура центрального Казахстана,А:1966, с.282
  16. Зайберт В.Ф.,- Атбасарская культура, Екатеринбург,1992,с.251
  17. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық.Ітом.-А:Атамұра,1996,-544 бет.
  18. Зайберт В.Ф.,- Ботай қонысының тарихи-мәдени маңызы // халықаралық «Сейтен тағылымдары» хылыми-практикалық конференциясы,Көкшетау 4-5 маусым, 2005 жыл, 258 бет
  19. Бойс М.,- Зороастрийцы. Верования и обычаи,М:1987, 256 с.
  20. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия / бас ред.Ә.Нысанбаев.-А:ҚЭ Бас редакциясы, 1998.-720 бет.
  21. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И.,- Казахстан: летопись трех тысячелетий,А:Рауан, 1992, с.374
  22. Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы,А.Аруна,2002, 224 б.илл.
  23. Тимошинов В.,- Культурология:Казахстан-Евразия-Восток-Запад: Учеб.пособие.-А:Ниса,1997,336 с.
  24. История древнего мира: Учебник для  6кл.сред.шк //А.А.Вигасин,Г.И.Годер, И.С.Свенцицкая.-М:Просвещение,1993.-271 с.,ил.-

374.  Қазақстан. Ұлттық энциклопедия // Бас ред. Б.Аяған.- А: ҚЭ, 2003.- 720 бет

375.  Казахская ССР: Кр.энциклопедия в 4-х т. // Гл. Ред. Р.Н.Нургалиев, Т.,2608 стр., А., 1988.

376.  Самашев З.С., Наскальные изображения Верхнего Прииртышья, А:1992

377.  Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС.-А:1987

378.  Таймагамбетов Ж.К., Древнейшая стоянка человека в Восточном Казахстане.- Маргулановские чтения. Петропавл, 1992

379.  Шнитников А.В., Изменчивость общей увлажненности материков Северного полушария. // Записки Географического общества СССР, т 16, М-Л:1957

380.  Марьяшев А.Н., Рогожинский А.Е., Наскальные изображения в горах Ешки-Ольмес, А,1991

381.  Новоженов В.А. Наскальные изображения повозок Средней и Центральной Азии (К проблеме миграции населения степной Евразии в эпоху энеолита и бронзы)А,1994.

382.  Черников С.С., Восточный Казахстан в эпоху бронзы.МИА, 1960. №88

383.  Нифонтова Л.К., Андроновское погребение в Абаевском районе Семипалатинской области. «Из. АН Каз ССР», 1949, вып.2

384.  Арсланова Ф.Х., Памятники андроновской культуры из Восточно-Казахстанской области

385.  Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы:А.,Аруна, 2002, 224 бет.

386.  Сюань-Цзян. Исторические записки, Пекин, 1970

387.Тынышбаев М. Генеология казахского народа, А, 1991

388.Үрмізұлы Ф. Кенесарының өмір жолынан бірер сөз, Оқжетпес газеті, Көкшетау, 1992

389.Құлышев Ж. Ұрпақты ұрпақ білсін деп., Оқжетпес, Көкшетау, 1991.

390.ЦГА РК, ф.338,оп 1,д.764,лл.30-31

391.Абуев К.К. Кокшетау. Исторические очерки, К,1997, 300 стр.

392.Казахско-русские отношения в ХҮІІІ-ХІХ вв.,А,1964, с.157

  1. Вудмэнси Б.М.,Дайер М.И.,Джексон В. Сельскохозяйственные экосистемы, М:Агропроииздат,1987,с.223
  2. Хусаинов А.Т. Биоэкология, Кокшетау,2006,с.135
  3. Хусаинов А.Т.,Кожамжарова У.С.,Шайхина Г.Ж.,Сеитова Г.А. Экологическая оценка галофитности сортов ячменя селекции СибНИИСХ по проросткам при хлоридном типе засоления.Мат.межд.науч-пр.конф,Кокшетау, 2007,с.129-131
  4. ҚР Президентінің «ҚР азаматтарына патриоттық тәрбие берудің 2006-2008 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» Жарлығы, Астана, 2006 жыл
  5. Қосымша білім және тәрбие. Республикалық оқу-әдістемелік журнал.,А, №2-3, 2006 жыл
  6. Құрсабаев М.Қ.,- Пионер ұйымына -  ұлттық ерекшеліктер. Қазақстан мектебі, №5, 38-41 беттер, 1991 жыл
  7. Самоуправление в пионерской дружине.,- Муканова Б.И, Курсабаев М.К // Казахский Ордена Трудового Красного Знамени педагогический институт (Программа 40 - годичной научной конференции профессорско-преподавательского состава и аспирантов института, Алма-Ата, 14-20 марта 1989 года) стр. 6.
  8. Құрсабаев М.Қ.,- Ыбырай Алтынсарин және халықтың салт-дәстүрі // Тезисы докладов и сообщений на республиканской научно-практической конференции (к 150 – летию со дня рождения И. Алтынсарина), Костанай, 16-18 октября, 1991 года, стр. 34-35.
  9. Курсабаев М.К.,- Знакомить с историей  и культурой народа // Русский язык и литература в казахской школе, № 4, 22-23  стр, 1992 год.
  10. М.Қыдырбайұлы.,- Ұлттық тәлім-тәрбиеге негізделген «Атамекен» бағдарламасының педагогикалық мұралары // «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқу-тәрбие ісінде қолданылуы» атты ғылыми-практикалық конференцияның материалдары  (19-20 мамыр 1992 жыл) 14-17 беттер.
  11. М.Қыдырбайұлы.,- «Атамекен» бағдарламасы және «Атамекен» қозғалысы туралы ой, Қазақстан мектебі, № 7-8, 32-36 бет, 1994 жыл
  12. Құрсабаев М.Қ.,- Қазақ этномәдени мұраларын «Атамекен» бағдарламасы арқылы мектеп тәжірибесіне ендіру // «Білім жүйесін реформалау жағдайындағы этнопедагогика», (Ғ.Мұратбаев атындағы Жетісай гуманитарлық колледжінің 35 – жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, 13-14 қараша, 2000 жыл), 116-121 беттер.
  13. Құрсабаев М.Қ.,- Ғаламдық жаћандану кењістігі ћәм ұлттық тәрбие // Современные тенденции управления развитием человеческих ресурсов в системе образования. Мат.научно-практ.конференции (Алматы, 12-13 апреля 2005, ІІ часть, с.458), 353-358 б.
  14. «Атамекен» бағдарламасына методикалық нұсқау.,- Құрсабаев М.Қ, Бөлеев Қ, Жамбыл, 1993 жыл, 85 бет
  15. «Атамекен» тәрбие бағдарламасына әдістемелік ұсыныстар.,- Құрсабаев М.Қ, Дүйсембінова  Р.Қ, Мұхамеджанова К, Алматы, 1997 жыл, 123 бет.
  16. Құрсабаев М.Қ., - Ұлттық тәлім-тәрбиенің тарихи кезеңдері // Гуманитарное образование в условиях модернизации казахстанского общества: опыт и перспективы. Сб.материалов республиканской научно-практической конференции (Астана, 21-22 апреля 2005, 291б), 226-231 бет
  17. Құрсабаев М.Қ.,- Жаћандану кеңістігіндегі ұлттық тәрбие және неопедагогика ћәм неопсихология ғибратнамасы // Халықаралық «Шоқан тағылымы-10» ғылыми-практикалық конференция материалдары.-Көкшетау,2005, т 2А.,282 б.
  18. Құрсабаев М.Қ.,- Сейтен ғибраты және ұлттық педагогика (ғылыми монографиялық еңбек), Көкшетау, 2004 жыл, 195 бет.
  19. Құрсабаев М.Қ.,- Сейтен тағылымдары негізінде бастауыш сынып оқушыларына этноэкологиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары. Халықаралық «Сейтен тағылымдары-3» ғылыми-практикалық конференциясының материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы. Көкшетау-Омбы, 10-11 маусым 2005, (31-34 бет) 158 б.
  20. Касым Ж.Ж, Курсабаев М.К.,- Проблемы этнопедагогических наук в условиях всеобщей глобализации // Вестник Кыргызского национального университета им.Ж.Баласагына, Бишкек, 2004, c. 111-116
  21. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұйымының тарихы: Скаутизмнен пионеризмге дейін // Білім берудегі менеджмент. №2 (37) 2005, 56-63 б.
  22. Курсабаев М.К.,- Основные направления научно-этнопедагогической программы «Атамекен» // Поиск, № 4/ 2005, 44-47 с.
  23. Құрсабаев М.Қ.,- Асанқайғыдан Абайға дейінгі этнотағылым кеңістігі // Қазақстан жоғарғы мектебі, № 1/2006, 88-92 б.
  24. Құрсабаев М.Қ.,- Ғұламалар ғибраты және ұлттық тәрбие // Ұлт тағылымы, № 4/ 2005, 28-31 б.
  25. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұжымының пайда болу генезисі // Бастауыш мектеп, № 7/ 2005, 18-20 б.
  26. Құрсабаев М.Қ, - Мектептегі оқушылар ұйымының тәрбиелік моделі. Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика, 2005/6, 62-64 б.
  27. Құрсабаев М.Қ.,- Оқушылар ұйымында ұлттық тәлім-тәрбие жүйесін кешенді пайдаланудың жолдары // Вестник университета «Қайнар», №4/1, 2005, 34-45 б.
 

Оцените пост

3

Комментарии

0
МҰХАМЕДРАХИМ ҚҰРСАБАЕВ











ҚАЗАҚ-НАМА
(Шы ғармалар жинағы)

















Көкшетау 2008 жыл




ББК 74.213

Қ 77




Пікір жазғандар: Қалиев С.Қ., п.ғ.д.,профессор, Бөлеев Қ.Б., п.ғ.д.,профессор, С.Тұрғынбекұлы, ақын






Қ 77
Құрсабаев М.Қ.,- Қазақ-нама. Шығармалар жинағы. – Көкшетау, 2008 жыл, 380 бет.

Республикаға танымал педагог-ғалым, Халықаралық «Атамекен» ұлттық тәлім-тәрбие бағдарламасының авторы, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш тәлімгері (вожатый) Мұхамедрахим Қыдырбайұлы Құрсабаевтың аталмыш жинағында туған жер, тарих, әлеумет, этика, лирика һәм ұлттық тәлім-тәрбие тақырыптарына байланысты толғаныстар баяндалады.















4306000000
Қ ——————
00(05)-04

ISBN 9965 – 721 – 05 – ХББК 74. 213
0
МАЗМҰНЫ


ӘЛҺИССА ....................................................................................................... 3

ЭТНОПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫ ҺАҚЫНДА ....................................... 4

Этносфералық кеңістік ................................................................................ 4
Этнопедагогика пәнінің генезисі ................................................................ 9
Ұлы ағартушылардың этнопедагогикалық
ой-пікірлері .................................................................................................... 15
Этнопедагогика ғылымының зерттелу жағдаяттары мен
бүгінгі мәселелері ......................................................................................... 17
Қазақстан халықтарының этнопедагогикалық мұралары .................. 20


ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазақ этнопедагогикасының генезисі ........................................................ 22
Ұлттық тәлім-тәрбие дүниесін қалыптастырушы
факторлар ......................................................................................................... 28
Ұлттық тәлім-тәрбиенің негізгі қағидалары, түрлері һәм
әдіс-тәсілдері .................................................................................................... 32
Қазақ этнопедагогикасы һәм этнопсихологиясы материалдарын
оқу-тәрбие жұмыстарына ендіру мәселелері ............................................ 36
Ежелгі мифологиялық аңыздардағы тәлімдік
идеялар ............................................................................................................ 38


АТАМЕКЕН БАҒДАРЛАМАСЫ - ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА МОДЕЛІ

Республикалық «Атамекен» балалар мен жастар қоғамдық
бірлестігі ......................................................................................................... 40
Халықаралық «Атамекен» ұлттық тәлім-тәрбие
бағдарламасы ................................................................................................ 42
«Атамекен» бағдарламасының «Заманай-Экология» бағыты
бойынша іс-шаралар ................................................................................... 44
Ұлттық педагогика пәні бойынша тестологиялық
сұрақтар ........................................................................................................ 53
0
ӘЛҺИССА

Тәуелсіз Қазақ Елінің ХХІ ғасырдың бас кезіндегі аса ерекше оқиға - ғаламдық жаһандану кеңістігіне әлімдік озық тәжірибелер мен жетекші технологиялардың қарқыны һәм ықпалымен санаса отырып, бес мың жылдық тарихи-мәдени мұрасын сақтай отыра ену үрдісі – қоғамдағы құбылыстарды адамзат перзентінің танымдық-тағылымдық тұрғыдан түсіну жағдаяттарының жаңа моделін қалыптастыруда.
Қоғамдағы бұрын-соңды болмаған айтулы орасан өзгерістер жалпы даму заңдылығының күрделі компоненті болып саналатын білім жүйесіне үлкен ықпалын тигізіп отыр. Білім берудің заман талабына сай әлемдік озық тәжірибелерге негізделуі – жоғарғы оқу орындарындағы білім параметрлері мен дидактикалық қағидалардың интерациялануына түрткі болуда. Университет қабырғасында білім алып жатқан көптеген жастар жаңа қоғамда белең ала бастаған жетекші технологиялардың құбылыстарын жақын білуі үшін қоғам қажеттіліктерінен туындаған жүйелі тұрғыда жан-жақты білім алуға деген ынта-ниеттерінің арта түскені байқалады. Ұлт болашағы – бүгінгі жас ұрпақ тағдырына қатысты қоғамдық өмір һәм тұрмыста үлкен істер атқарылуда. Оған тәуелсіз Еліміздің Заңдары, Елбасымыздың Жарлығы һәм стратегиялық бағдарламалары, ресми құжаттар және авторлық бағдарламаларды жатқызуымызға болады [1] ,[2], [3].
Осындай жауапты кезеңде бұрын маңызды болып саналған кейбір пәндер мен жетекші идеялардың қоғам қажеттілігіне жарамай қалған тұстары кездесіп қалады. Студенттер мен магистранттар арасында жүргізілген сауалдар бойынша көптеген жастарды экономика, қаржы, халықаралық қарым-қатынас пен құқық және ақпараттандыру технологиялары қызықтырады.
Дегенмен, жастар арасында қоғамға қажетті және өз елінің экономикасының қарыштап дамуы мен мәдени гүлденуі үшін тек қана өзі таңдаған маман иесі болумен қатар, туған халқының діни-рухани, тарихи-мәдени құндылықтарын қастерлеу, терең оқып-тану және қолдан келгенше жеке үлесін қосуға деген ұлттық сезімнің бар екенін қуанышпен айтамыз. Олардың ойынша жаңа заман талап етіп отырған жетекші маман иесі болу мүмкіндігі тек классикалық тұрғыда сапалы білім алумен шектелмей өз ұлтының тарихы мен мәдениеті, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы және ұлттық ерекшеліктері жөнінде қосымша толық мағлұматтар алудың маңыздылығы зор екенін атап өтеді.
Аталмыш мәселелерді шешу біржақты ғана сипат алып қана қоймай, қайта көпшілік қауымның қолдауымен кешенді тұрғыда жүзеге асырылуының тиімді екенін бүгінгі тәжірибелеріміз көрсетіп отыр. Демек, бүгінгі жалынды да дарынды жас, ертеңгі білікті де, ілкімді маман – жас ұрпақ өкілдерінің өз елінің тарихы мен мәдениетін, ұлттық қазыналары мен құндылықтарын, діни-рухани мұраларын қастерлеуге баулитын ұлы істерге үлес қосатын арнаның бірі – халқымыздың ұлттық тәлім-тәрбиелік һәм этнопсихологиялық мұраларын ізгіліктендіру барша қауымның абыройлы ісі болмақ.
Осы ұлы істі қолға алуымыз көптеген мәселелердің шешілуіне жол салары анық. Бірақ, алға қойған мақсатымызға жету асқан төзімділікті, шығармашыл ізденімпаздықты, ғибратты тәлімгерлікті және ұлттық құндылықтарды сақтаушы һәм жеткізуші дәнекерлікті талап етері анық. Бұл ұмтылыс ғылыми зерттеуімізде өзекті орын алып келе жатқан көптеген қағидалардың мән-мағынасының заман ренессансына байланысты қайта сарапталуын көздейтіні заңдылық. Оған бүгінге дейін стереотиптік бағыт ұстанған «бала тәрбиесі» деген ұғымның «адам тәрбиесі» деген атауға ұласуы айтарымыздың дәлелі болса керек.
Өткен ғасырдың қай кезеңінде болмасын адамзат перзентінің рухани һәм материалдық мәдениеті тек қоғам дамуының қозғаушы күші ғана болып қалмай, ұрпақ санасына жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде адами-ізгілік қасиеттерді сіңірудің қайталанбас құралы болып келді. Айтар ойымыздың айқын көрінісі – бүгінгі қоғамдық талаптар мен заң-құжаттар кешегі салт-дәстүрлерден, көрікті қалаларымыздың көне шаһарлардан, мәдениет пен оқу-білімнің діни-рухани һәм мифологиялық құндылықтардан бастау алғаны нақты дәлел болмақ. Бұл ойымыздың көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері (И.Гердер, Ж.Ж.Руссо, Р.Авенариус, Г.В.Плеханов, А.Құнанбайұлы, Н.М.Карамзин, Н.Бердяев т.б)
Бүгінгі таңда әрбір жас ұрпақ өкілінің өзінің қайталанбас тұлға екенін, өз ретінде өне бойындағы ерекше қасиеттерді сезе біліп, қажет жағдайда сол мүмкіндіктердің ашылуына барынша күш салып тырысатын көрінісі анық байқалады. Мұндай киелі сезім – тәуелсіздік бесігінде тербеліп өскен еркін ұрпақтың санасында қалыптасатыны рас. Қара халқының болашағын ойлайтын білікті мамандар ғана, ертең өмір соқпақтарын кезе жүріп, айы туған күнінде көздеген биігінен көрінері ақиқат. Сондықтан, аталмыш жауапты кезеңді бастан кешіретін алтын ұрпақ кешегі бабалар айтқан нақылдарды жадында ұстап, заман келбетінің ада дәстүрлерінен аулақ болып, қайта ұлттық құндылықтарға негізделген асыл қасиеттердің қоғамдық өмірде еркін самғауына барынша жағдай туғызғаны ғибрат.
Ұясынан қанаттанып ұшқан мұзбалақтың қиыр көкте қалай қанат самғау керектігін үйрету нөкіс көрінетіні рас. Сол сияқты білім ордасындағы болашақ маман иелері де институт қабырғасында ұлттық тәлім-тәрбие һәм этнопсихология пәні бойынша дәріс алуы бір жағынан қажет болса, екіншіден өлшеулі бір кезең іспеттес. Сондықтан, бүгінгі ғалым-ұстаздардың негізгі жігері – жас ұрпақтың санасына жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде ізгілік, ұлттық намыс һәм шынайы адами қасиеттерді сіңіруге арналғаны һақ.
Халқымыздың сан ғасырлар бойы жинақтап келген тәлім-тәрбиелік, рухани-танымдық һәм этнопсихологиялық мұраларын республикамыздың білім ордаларында кеңінен ендіріп, оны оқу-тәрбие және дидактикалық талаптарға айналдыру – жоғарыда аталған маңызды мақсаттардың іс жүзіне асырылуына септігін тигізеді деген сенімдеміз.
0
ЭТНОПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫ ҺАҚЫНДА

Этносфералық кеңістік

Зерттеуші этнолог ғалымдардың пікірінше бүгінде Жер шарында 183 астам түрлі ұлттар мен ұлыстардың өкілдері мекендейді. Олардың арасында саны жағынан суперэтностық ұлтқа жататын (француздар, немістер, орыстар, түріктер, жапондықтар т.б) және гиперэтностық ұлт тобына жататын (хань, хинди т.б) басқа ұлыстар жатады.
Этнос теориясы һақында Л.Н.Гумилев [4], Ю.В.Бромлей[5] және басқа ғалымдар фундаментальді зерттеулер жүргізді. Аталған ғалымдардың ішіндегі Л.Н.Гумилевтың тұжырымы өзінің мазмұны һәм логикасы жағынан біздің айтар ойымызға нақты жауап береді. Оның ойынша: «Этнос анағұрлым тұрақты, ұзақ жылдар бойына саналы тұрғыда ұжымдық түрде топтасқан, тарихи дәуірлер кеңістігінде өзінің сараланып-толықтырылып отыратын ұлттық ерекшеліктерін, стереотиптерін қалыптастырып отырады» делінген [4,540]. Одан әлемдегі кез келген ұлттың табиғи заңдылық талаптарына негізделген, өзінің даму, таралу, қалыптасу сондай-ақ ассимиляциялану және суперэтносқа айналып айналасына ықпал ету факторларын көреміз.
Кейбір деректерге қарағанда (Калтахчян С.Т, Бабенко В.Я,) этностардың дамуы мен қалыптасуы бірнеше кезеңдерді (генетикалық, этносаралық, этноқауымдастық т.б) бастан кешіре отырып қоршаған ортадағы географиялық ерекшеліктердің ықпалдары ұшырай келе, шамамен 1700-2000 жылдар бойына тұрақты тұтас ұлт қауымдастығы негізінде өмір сүретіні анықталып отыр.
Демек, этностық бірігу немесе белгілі себептер арқылы бөлшектену тек қана таза биологиялық-генетикалық фактор болып қана қоймай, сонымен қатар климаттық-географиялық ықпалға ие болатынын көреміз. Бұл жердегі ең басты себеп – табиғат құбылыстарының адам санасына тигізетін әсері, немесе Л.Гумилевтың «пассионаризм» теориясы негіз бола алады. Бұл жерде Жер ғаламшарында ғұмыр кешкен алғашқы адамдар ғұмырнамасы – халықтық тағылым дүниесінің қайнар бастауы жөніндегі жорамалдардың дәйектелінуіне негіз болмақ. Оны шартты түрде мынадай кестелер арқылы бейнелеуімізге болады [1-сурет].
Этностық дүние – әр ұлт өкілдерінің өз ұлтының біртұтастығы мен қайталанбас ұлы қасиет иесі екені туралы нақты сенім тұғырнамасынан бастау алмақ. Бұл үрдіс этностың жалпы ерекшелігін білдіріп қана қоймай оның мәдени жетістіктерін, этнолингвистикалық кеңістігін, сондай ұлттық идентификациялық белгілерін айқындайды. Әдетте, мұндай күрделі даму деңгейіне жеткен этностық өркениет ұлттық потенциалын мүмкіндігінше кеңінен пайдалануға әрекет жасайды.
Адамзат тарихындағы «Ұлы қоныс аудару» атты ғұн ұлыстарының шығыстан батысқа қарай миграциялануы – жер бетіндегі этностық, этносаралық сонымен қатар этнолингвистикалық жағдайды өзгерткені белгілі. Аталмыш құбылысты этнолингвистикалық дифференциация деп те атауға болады [7,51]. Осы тарихи оқиғадан біздер алғашында бір мәдени құндылықтарды ту еткен этностық топтардың қоныс аудару салдарынан, уақыт өте келе (шамамен 1500 жыл) әдет-ғұрыптары біршама өзгеше басқа тайпалық одақтардың пайда болуына (Еуропалық ғұндар) негіз болғанын байқаймыз.
Этнос кеңістігін тану барысында біздер ұлт, халық, ұлыс, ру, тайпа, әулет және тұлға сияқты терминдерді кездестіреміз. Олар тек өзінің спецификалық зерттеу тақырыптарына сай ғылым салаларының (этнология, этнография, этнотопономика, этногеография, этнолингвистика т.б) өзекті мәселесі болумен бірге біздің де зерттеу объектімізге (этнопедагогика һәм этнопсихология) айналып отырғаны шындық.
Демек өзінің ұлттық ерекшелігін, тілін, салт-дәстүрін, сондай-ақ өмір сүру ортасы мен аумақтық шекарасын және ұлттық құндылықтарын иеленетін ұлт өкілдері, ғасырлар көшінде өзінің қасиеттерін жоғалтпай, саналы тұрғыда өз ұлтының жанашыры мен қорғаушысы һәм болашақ ұрпаққа ұлт қазыналарын жеткізуші дәнекер ретіндегі ұлы мақтаныш сезімін өз санасында қалыптастырған тұлғалары бар ұрпақтарын тәрбиелей білген этностар ғана көздеген мақсаттарына жетері, қажет жағдайда қоршаған ортасына ықпал етері де анық.



Этностық ұғымның түп-тұқиянын зерттеу әр ұлыстың этногенезисін ғылыми тұрғыда талдау мен саралауды қажет етеді. Мәселен, орыс халқының этногенезисін тану – көне славян тайпаларының тарихы мен мәдениеті һақында терең аналитикалық білімді меңгеруді басты мақсат етеді. Айталық, қазақ этносының қалыптасуы мен даму кезеңдерін біздер толық көз алдымызға елестетуіміз үшін, Ұлы дала көшпенділерінің (арийлер, сақ-ғұндар, көнетүркі тайпалары т.б) мәденигенезі мен тарихнамасы һақындағы деректерге сүйенеміз. Ол қағидамыз мынадай алғышартарға сүйенеді [2-сурет].






Мұндай адамгершіл бастамалардың қашанда әр ұлттың мәдени құндылықтарының басты шарты ретінде саналып, өмір сүру ортасында қоғамдық қажеттіліктерге айналып отырғаны сезіледі.
Этностар әлеміне қоршаған ортаның тигізетін әсері мол. Шын мәнісінде жер ландшафтысының адам өміріне қолайлы болуы көптеген әлеуметтік-экономикалық мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туғызады. Адамзат тарихына көз жіберетін болсақ ерте заманда мемлекеттік деңгейге көтерілген алғашқы өркениет орталықтары, атап айтсақ Мысыр елі Нил өзені аңғарында, Цинь династиясы Янцзы, Хинди раджасы Ганг, Вавилон Қосөзен , Ацтектер өркениеті Амазонка өзенінің аңғарларында өркендегені белгілі. Жер бедерінің және биосфералық қабаттың адамдардың тұрмыс-тіршілігіне оңтайлы жағдай қалыптастыруы – адамдар әрекеттерінің мінез-құлықтары мен танымдық-тәлімдік ерекшеліктерін айқындады.
Ұлттық педагогика һәм этнопсихология проблематикасын зерттеу – ең алдымен этнос ұғымы жөнінде толығырақ ақпарат алуды қажет етеді. Этнос, немесе этникалық қауымдастық Үлкен Кеңес Сөздігінде: «..белгілі қауымның, я адамдардың ұлт, ұлыс, топ, ру-тайпа белгісі ретінде тарихи дәуірлерде тұрақты әлеуметік қауымдастық ретінде танылған ұлттық белгісі. Әдетте этносты халық деп те атайды...»,- деп, анықтама берілген [8,1555].
Этностың шығу тегін (этногенезисін), немесе халықтардың пайда болу тарихын (ұлттану), дүниежүзі халықтарының ұлттық ерекшеліктері, олардың тұрмыстық, рухани-мәдени қазыналарының алуан түрлілігі, сондай-ақ этностық топтардың жер бетіне таралуы мен қоныстануы (миграция, этногеография) және этносаралық қарым-қатынастар (мәдени-рухани байланыс, аз ұлттар проблемалары, конфликтология, халықтар достығы һәм ұлтаралық келісім т.б) және басқа ерекшеліктерін бүгінгі таңда этнология, этнография, этнокогнитология, этнолингвистика, этнотопономика және басқа ғылым салалары зерттейді.
Этностардың шығу тегін зерттеу – әлемдегі 180 астам ұлттар мен ұлыстардың тілдік ерекшеліктеріне терең назар аударуды қажет етеді. Өйткені әр ұлттың ана тілі - өз халқының сарқылмас рухани қазынасы болып табылады. Ол құдыретпен пара-пар. Олай десек, әр ұлттың тәлім-тәрбиелік ерекшелігі және мінез-құлық жаратылысын білу - ұлттық мәдениеттің қайнар көзі екені анық. Ана тілінің құдыреттілігін ұлы ағартушы Я.А.Коменский «алдыменен ұрпақ үшін ең маңыздысы өз ұлтының тілі, одан кейін көрші халықтың тілі» десе [10,168]. , А.Байтұрсынов «Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген екен[11,151].
Ғалымдардың болжауынша әлем этностарында 2500 ден 5500-ге дейін ұлт, ұлыс тілдері бар екені анықталған [12,467]. Дүние жүзінде саны жағынан көп сөйлейтін халықтарға: қытай (хань) тілі (1млрд.300 адам), ағылшын (350-400 млн.халық) орыс (250 млн), испан тілі (220 млн), хинди және урду тілдері (210 млн), индонезия (132 млн), араб тілі (131 млн), бенгал тілі (128 млн), португал (117 млн), жапон тілі (115 млн.адам), неміс (102 млн), француз (92 млн), итальян тілі (70 млн), пенджаб тілі (60 млн), түрік тілі (55 млн), телугу (52 мл), корей тілі (53 млн), маратхи тілі (48 млн), тамил (47), украин тілі (48 млн) және басқа халықтардың тілдері жатады.
Аталған тілдердің ішінде ғылыми тұрғыда кеңірек зерттелген тілдер тобына үндіевропа тіл әулеті (шамамен 1875 млн.адам) жатады. Аталмыш этностардың этнолингвистикалық тарихы тым тереңде жатыр. Оларға ерте дәуірдегі хет және анадолы (палай, лувия, лидия) тілдері (б.з.д 1 мың.ж.), крит-микен жазулары (б.з.д.2 мың ж.), көнеарий (үндіиран) және месопотамдық арийлер тілі (б.з.д. 2 мың ж.), көнеарий тайпаларының тіл диалектілеріне негізделген (ауған, нуристан, кәфір), көнеарий тілдері (үнді, иран, үндіиран) сондай-ақ жаңарған үндіарий топтары (хинди, урду, бенгали, маратхи, панджаби, раджастхани, гуджаратский, ория т.б б.з.д 1 мың ж.), «Авеста» негізіндегі көне парсы тілдері (б.з.д 1 мың ж.), шығыс тармақтағы көне ирандық тілдер (соғды, сақ-скиф, хорезмдік) және батыстық тармақ (парфяндық), жаңарған ирандық тілдер (тәжік, күрділер, белуджа, тат, талыш, пушту, осетин). Рим империясы тұсындағы оскско-умберия және латындық-фалистік тілдер тобынан тармақтанған романдық (испандық, баски, португалдық, каталондық, галиийялық, реторомандық, сардиниялық) және басқа этностардың тілдік диалектикалық даму мәдениетін атап өткен жөн.
Италия халықтарына тән кельт, гальдік, бретон, мэн, валийлік, корнуэльстік, иллирий, ибериялық, фриздік, готтық, скандинавия халықтарының тілі (швед, дат, норвегия), балтық-славян топтары (пруссия тілі), шығыс славяндық (орыс, белорус, украин), батыс славяндық (чех, словак, поляк, лужицск тілі), оңтүстік славян (серб, македон, словен, хорват, полаб) және басқа тіл топтары жатады.
Семит-хамиттік (афро-азияттық) тіл әулетіне (191 млн.адам) көне египеттік (бербер, кушит, сомали, чад, хауса тілдері), шығыс семит тобына (акад, ассирия), солтүстік семит (ханаан, арамей б.з.д 3 мың ж., финикин, пуни,моавит, иврит), батыс семиттік (айсор, амхар) тілдері жатады.
Оңтүстік Кавказдық картвель әулетіне (4 млн.адам) грузин, мегрель, зан, сван, ибериялық-кавказдық тіл топтары жатады.
Солтүстік Кавказдық абхаз-адыгей (1 млн.адам) әулетіне абхаз, абазиндік, адыгей, кабардин, черкес, убых тілдері және нах-дағыстандық (2 млн.адам) әулетке: вейнах, шешен, ингуш, бацбий, авар, андий, даргин, лак, лезгин, дидой, табасаран, эускаро (испандық баски тайпаларының тілдері) тілдері жатады.
Фин-угор (24 млн.адам) әулетіне: угорлық (ханты, угор, остяц, мансий, вогульдік, венгр тілдері), финдік (коми, пермдік, удмурт, вотяц, мордва, мокша, эрзя, марий, саам, лопар) тілдері кіреді. Фин-угорға туыс самодий тілдері (ненец, энец, нганасан, сельпуп – 25 мың халық), Орал-алтай тілдері (юкагир) жатады. Алтай тілдеріне (97 млн.халық) тунгус, манчжур, жапон-корей-монғол-түрік тілдері араласқан тілдер одағы жатады.
Түркітектес тілдерге (89 мл.халық) бұлғарлық (чуваш), оңтүстік батыс тіл тобы (түрік, азербайжан, түрікмен), солтүстік батыс тобы (қазақ, татар, башқұрт, қарайым, құмық, ноғай, қарақалпақ, қырғыз-қыпшақ), оңтүстік шығыс тобы (өзбек, ұйғыр), солтүстік шығыс тобына (якут, көнеұйғыр, көнеқырғыз, орхон, енисей тілдері) басқа туыс тілдер кіреді.
Монғолтектес тілдерге (4 млн.халық) монғол, қалмақ, ойрат тілдері кіреді. Тунгус-манчжур тіл тобына (3 млн.халық) манчжур, эвенки тілдері кіреді. Ностратикалық (барлық тіл әулеттерінің араласуы) тіл тобына чукот, коряк, камшат, ительмен тілдері кіреді.
Жапон тілі (100 млн.адам) Рюкю аралындағы халықтарға тән. Үндістандағы дравидий тіл әулетіне (154 млн.адам) тамиль, малаялам, каннада, телугу, куи, гонди, брагуи тілдері кіреді.
Африка халықтары (213 млн.халық) нигеро-кордофан тобы (бенуэ, конго, банту, суахили, руанда, кирунди, киконго, килуба, луганда, лингала, сото, зулу, тив, ибибио, батыс-атланттық: фуль, волоф, киси, вольтийлік: моси, море, груси, лобо, манделік: малинке, бамбара, сонинке, менде, квалық: акан, эве, йоруба, ибо тілдері); ніл-сахара (23 млн.этнос) топтарына (сонгаи, маба, сахара, фур, канури, тубу, шари, кома, нилоттық: динка, нуэр, джолуо, нубия), ал койсан тобына : бушмен, хатса, сандаве тілдері кіреді.
Қытай-тибет тіл әулетіне (1200 млн.этнос) қытай, тибет, бирма, тай, мяо, яоска, вьет, хуэй, цзинпо тілдері жатады.
Австро-азияттық топқа (65 млн.адам) вьет, мон, кхмер, палаун-ва, малак, кхаси, никобар, мунда тілдері кіреді.
Австронезия әулетіне (191 млн.адам) индонезия, полинезия, микронезия, меланезия халықтарының тілдері кіреді. Папуастар (3 млн.адам) тіл тобына андаман, бурушаски, айн тілдері кіреді.
Эскимос және алеут тілдеріне: кет, остяц, асан, кот, унанган тілдері жатады.
Америка үндістерінің тіл әулетіне (33 млн.этнос) атапаскі, навах, тлинкит, хайда, алгонкино, мосан, хока, ацтек, селиш, хока-сиу, ирокез, муско, натчез, таноан, мая-соке, тараски, пенути, аймара, араукан, аравак, тупи-гуарани, отомимиштекосапотек, чинантек, чибча, мискит, магагальп, ленка, пайя, шинка, кариб, пано, же, уитото, матако, матагуайо, гуайкуру, маскойя, мосетене, намбиквара, бороро, каража, ботокудо тілдері жатады.
Этностардың тілін зерттеу – әр ұлт пен ұлыстың ұлттық мәдениеті мен генезисі һақында толық мағлұмат алуға зор мүмкіндік туғызады. Ұлттанудың ерекше бір саласы – этникалық антропология ғылымы болып табылады. Аталмыш ғылымның негізгі зерттеу объектілері жекелеген этностық топтардың, тайпалардың, ұлыстардың морфологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін зерттеу, олардың түрі, (пигменттік ерекшеліктері), түсі, қонысы, жер бетіне таралу (миграциялану) ареалдары, олардың метисациялық генезисін талдау болып табылады.
Этностар арасындағы қарым-қатынастар этникалық үрдістердің интеграциялануын жеделдетеді. Оның айқын көріністерінің бірі этнос қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің әсерінен этноэволюциялық немесе этнотрансформациялық құбылыстардың белең алуы болып табылады. Мұндай ірі бетбұрыс этнос дүниетанымын өзгертіп, кей жағдайда рухи-мәдени құндылықтардың ассимиляциялануына әкеліп соғуы мүмкін. Этносаралық қарым-қатынастардың эволюция заңдылықтарына орай трансформациялануы замана көшінде этникалық топтардың я топтасуына, я болмаса ығысуына түрткі болып отырады. Бұл үрдіс ұлттардың этнолингвистикалық ареалының өзгеруіне, антропологиялық-морфологиялық өзгерістерге ұшырауына, рухани мәдениетінің тоқырауына, я болмаса басқа мәдениетпен адаптациялануына, таптық-ұлттық мінез-құлық пен танымдық әрекеттердің бір күйден екінші күйге өтуіне себепкер болып отырады. Бірнеше этникалық топтар – біртұтас этникалық бірлестікті құрайды. Этникалық бірлестіктің негізгі белгісі – жеке территориясы, салт-дәстүрлері, тілі мен рухани мәдениеті сана-сезім һәм қоғамдық пікірі нақты қалыптасқан, ешқандай көлденең өзгертулерге көне қоймайтын тұрақты ұлт өкілдерінің біртұтастығы болып табылады.
Этносаралық қарым-қатынастар заңдылықтарын жете білу демографиялық, медициналық география, этногеография, генеогеография, ұлт тілдерінің генеологиялық классификациясын, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, тәлім-тәрбие және психологиялық ерекшеліктерін терең білуді қажет етеді. Сондықтан әлемдегі барлық халықтардың ұлттық ерекшеліктерін, яғни этносқа тән барлық дүниелерді (этногенез, пассионаризм, миграция, аккультурация, геногеография, мәдени антропология т.б) аталмыш сала бойынша іргелі зерттеулер жүргізген ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, толық сипаттама беру ісі қажет деп санаймыз. Бүгінгі таңда тәрбие теориясы һәм оқыту мазмұнын заман талаптарына сай айқындау мақсатындағы әлемдік тәжірибелер діни-танымдық құндылықтардың жеке тұлға болмысын қалыптастыруда сан ғасырлар көшінде жетекші миссия атқарып келгені жөніндегі көптеген тұжырымдардың қоғамдық орны жөніндегі пікірлерімізді нақтылай түседі. Сол себепті әлемдік діни-танымдық құндылықтардың талай замандар бойы Адам санасының қалыптасуына зор ықпал еткеніне өркениетті тұрғыда ой түюіміз шарт. Оны шарттты түрде былай таратсақ дейміз [3-сурет].
Осындай іргелі ғылыми-танымдық іс-шаралардың қатарына әлем этностарының этнопедагогикалық және этнопсихологиялық ерекшеліктері жөнінде мағлұматтар жинастырып, ғылыми тұрғыда зерттеп және пән оқулықтары ретінде кең қолданысқа ендірген жөн.





0
Этнопедагогика пәнінің генезисі

Халықтық педагогика саласы бойынша зерттеу жүргізген ғалымдардың пікірі бойынша «этнопедагогика» терминін ғылыми айналымға тұңғыш енгізген чуваш ғалымы академик Г.Н.Волков (1956) делінген. Дегенмен, тарихи деректерде Г.Волковқа дейін Г.С.Виноградов (1926) және грузин ғалымы А.Ф.Хинтибидзэ (1951) және басқа ғалымдардың есімдері кездеседі. Ғалымдар еңбектерінде этнопедагогика терминіне байланысты анықтамалар мен тұжырымдар негізінен Г.Н.Волков анықтаған: «..этническая педагогика исследует особенности национального характера, сложившиеся под влиянием исторических условий, сохранившиеся благодаря национальной системе воспитания и претерпевающиие эволюцию вместе с условиями жизни, вместе с педагогической культурой народа..» түсініктеме бойынша сипатталады[14,30].
Этникалық тәлім-тәрбиенің психологиялық ерекшеліктері жөнінде батыс һәм американдық ғалымдар (Ф.Боас, Р.Бенедикт, М.Мид, А.Кардинер, К.Леви-Строс, И.Гербарт, М.Коул т.б) зерттеулер жүргізді.
Белгілі ғалым М.Мидтің пайымдауынша әр этностың мәдени мұралары ұрпақ болашағы үшін айырықша орны бар екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Ғалымның тікелей қатысуымен жүргізілген психологиялық эсперимент нәтижелеері әр баланың психикасы мен танымдық-тәлімдік әрекетіне ұлттық салт-дәстүрлердің ерекше ықпал ететіні анықталған [15,48].
Әр халықтың ұлттық тәлім-тәрбиелік ерекшеліктері жөнінде Г.С.Виноградов (1926), А.Ф.Хинтибидзэ (1951) ғылыми еңбектер жазды. 1956 жылы жарыққа шыққан академик Г.Н.Волковтың “Чуваш халқының этнопедагогикасы” атты еңбегi ТМД мемлекеттері кеңістігінде этнопедагогика ғылымының көптеген ғалымдардың зерттеу объектісіне айналуына себеп болды. Бұл орайда А.К.Алиевтың (Әзербайжан,1968), Я.И.Ханбиковтың (Татарстан, 1967), З.Миртурсуновтың (Өзбекстан, 1973), А.Ш.Гашимовтың (Азербайжан, 1970) , Ю.А.Рудь (1980), З.П.Васильцованың (Украина, 1983), Е.Л.Христованың (1988) , К.Пирлиевтің (Түрікменстан, 1991), А.Э.Измайловтың (Қырғызстан, 1991) және басқа ғалымдардың еңбектерін атап өткен жөн.
Этнопедагогиканы халық педагогикасы деп те атайды. Аталмыш ғылым саласын бірнеше атау ретінде қабылдау – жалпы этнопедагогиканың құндылығын төмендетпейді, қайта оның мазмұны мен мәнін аша түседі. Этнопедагогика мәселесіне қатысты ғылыми түсініктер көне діни-рухани жазбаларда кездеседі. Адамзат мәдениетінің көне рухани ескерткіштері саналатын «Авеста» жазбаларында (б.з.д ХІ-ІХ ғ.ғ) жас ұрпақтың елі мен жерін қорғауға деген киелі сенімді санасына сіңіруге арналған қаһармандық жырлар, қоршаған орта мен өмір қайшылықтары һақында танымдық ғибраттарға жетелеген фәлсафалық ойлар шебер суреттеліп, қисынды тізбектелген. «Авеста» шежіресіндегі:
«..біз Митра күн құдайына жалбарынамыз
Ол өзінің құдыретті күймесіне отырып,
Жер-жаһанға әмірін жүргізбек...
О, құдыретті Митра!
Бізге осыншама дархан жерді бере отырып,
Мыңғырған мал мен еңбекшіл халықты жараттың,
Бізге күш-қуат бере отырып, жерімізге құныққан жауларды,
Алыстан көруге, олардың қауіпін сезуге рух беріп..
Жорықта жеңіспен оралуға жебей көр.. »,- (Авеста, сс.70,83,85) деген, батырлық пен патриоттық сезімдерег толы аталы сөздер, өсер елдің ұрпақтарына өз Отанын қорғап, ұлттық қазыналарды қастерлеуге шақыратын ұранды көксеуде [7, 26].
Демек, тәрбие құралының адамзат баласының ең алғашқы жаратылған күнінен бастап ғұмыр һәм тұрмыс заңдылығына айналуы діни құндылықтардан бастау алғаны - әр халықтың тағылымдық дүниесінен орын алғанын төмендегі 4-суреттен көруімізге болады


Қасиетті Құран жазбалары – сөзсіз адамзат құндылықтарының сарқылмас байлығы екені рас. Оның бүгінгі ұрпақ танымының қажеттіліктерімен ұштасқан күрделі дүниелері туралы ой қозғайтын, сезім толқытатын зерделі заман келбетінің қалыптасқаны хақ. Сондықтан, ата-бабамыз таңырқап өткен және ұрпағына аманат еткен киелі ұғымдар жөнінде мектептегі тәрбие жұмыстарында мәселе көтеру – ұрпақ санасына үлкен әсер етері анық. Бұл үмітіміз болашағынан үміт күткен балғын жеткіншектермен қарым-қатынас жасаудың шынайы ғибратты да, абыройлы да ісі болып, өзінің дәстүрлі жалғасын игіліктендіре берсе дейміз.
Құран сүрелері – дәстүрлі қалыптасқан қарапайым қағидалар тұрғысынан зерделеу мен ұғындыру өлшемдеріне (параметрлеріне) сая бермейтін күрделі ой-толғамдар жиынтықтарынан құралған теориялық дәлелдерді қажет ететін таңғажайып, тылсым құбылыс екені хақ. Алайда, оның аса күрделі һәм құпиялы сипат алуы зерделі ұрпақ танымының қызығушылығын қалыптастырғанын жасыруға болмайды.
Сондықтан Құран сүрелері негізінде шәкірт санасында барша адамзат мойындаған рухани құндылықтар ғибраттары арқылы ой толқытып, сезім тербету әрекеті қажет екені анық. Ол тұжырымымызға киелі Кітаптағы мынадай сүрелер ғибраттары негіз болмақ: «..Ұғымын Алла біледі. Ашық баян етуші Құранға серт. Шын мәнісінде оны құтты бір кеште түсірдік. Күдіксіз Ол, әр нәрсені естуші, толық білуші. Ол аса дана, толық білуші. Ол сондай өте жоғары Алла, көктер мен жердің әрі екі арасындағы нәрселердің игілігі Оған тән (44-Дұхан сүресі, 496-495 бет.)
Ол сондай Алла, көктен мөлшермен жаңбыр жаудыруда. Сонда онымен өлі бір жерді құлпырттық. Расында адам баласы ашық нәсүкір. Немесе Ол, жаратқандарынан қыздарды өзі алып, ұлдарды сендерге сендерге арнады ма? Олардың біреуіне Аллаға арнағанының ұқсасы шүйіншіленсе беттері қарайып, оны ашу кернейді. Моншақ ішінде тәрбиеленіп, өз дауында баян ете алмайтын біреу ме? (43-Зұхрұф сүресі, 490 бет).
Күдіксіз Алла, түйірді және ұрықты жарушы. Және өліден тіріні, тіріден өліні шығарушы. Таңды сөгуші, түнді тынығу және күн мен айды есеп үшін жаратқан. Осылар, аса үстем, толық білуші Алланың өлшеуі. Ол, құрылық және теңіздің қараңғылықтарында сол арқылы жол табуларың үшін жұлдыздарды жаратқан. Расында аяттарымызды білетін елге ашық түсіндірдік. Және Ол, сендерді бір-ақ кісіден жаратқан. Сендерге атаның белінде, ананың қарнында немесе жердің үстінде, астында уақытша тұрақ әрі орын бар. (6-Әнғам сүресі, 140 бет).
Сен бұдан бұрын бір кітап оқымаған едің де оны қолың мен жазбаған едің. Негізінде Құран, өздеріне ғылым берілгендердің көңілдерінде айқын аяттар. Сөз жоқ. Әрине оларға оқылып жатқан Кітапты ғана түсіргеніміз өздеріне жетіп аспай ма? Одан артық мұғжиза бола ма? Құранда, иман келтірген ел үшін әрине игілік және үгіт бар (29-Ғанкәбүт сүресі, 402 бет)..» [34,140-402-490]
Байқап отырғанымыздай Құран сүрелеріндегі «ұғым», «даналық», «ғылым», «өлшем», «кісілік» сияқты түсініктемелер тағылымдық ұғымдарға ұласып тұр. Мұндай ғибратты сөздердің мектептегі тәрбие жұмыстарында қолданудың қажеттілігі ұрпақ игіліктерімен ұштасқаны шарт. Дін тәрбиесіне байланысты тәлімдік әдістемелердің бүгінгі педагогикалық практикада көрініс табуы заңды құбылыс. Бүгінде адамдардың тұрмыстық қарым-қатынастарының реттелуі барысында қайта дами бастаған ізгілік алғышарттары мен рухани құндылықтар жөніндегі парасатты қоғамдық пікірлердің қалыптасуы соның айғағы болса керек.
Ұлттық тәлім-тәрбие бастаулары тарихи дәуірлер көшінде заман талаптары мен құбылыстарының өзгерістеріне қарай өзінің даму мен қалыптасу генезисінің ерекшеліктерімен сипатталып отырды.
Алтай тауларының қақпа тастарына (IҮ-Ү ғ.ғ) ойып жазып кеткен Күлтегiн мен Тоныкөк бабаларымыздың:
“..Биiкте көк Тәңiрi
Астында қара жер жаралғанда
Екеуiнiң арасында адам баласы жаралған.
Адам баласын басқаруға ата-бабам:
Бумын, Тумын, Iстемi қаған отырған.
Түркi халықтарына иелiк еткен,
Төрт құбыланың бәрi жау едi
Әскер жүргiзiп көп алған, бәрiн бейбiт қылып.
Басы барын идiрген, жүгiндiрген, тiзелiнi бүктiрген
Iлгерi Қадырхан қойнауына – керi Темiр қақпаға дейiн..”,-деп, ұрпағына мәңгiлiк мұра мен аманат қалдырған көнетүркі жырларында терең тәлiмдiк-ғибратнамалық ойлар өткен заманның қайталанбас құндылықтары жөнінде сыр шертеді [32,56-57].
Өскелең ұрпағына аманат еткен тағылымы мен танымы мол аталмыш ой маржандары ата тарихымыз бен ата тегіміздің көне дәуір менен бүгінгі дәуір кеңістіктерін жалғастырып тұр. Жыр мақамдары жұмбақ дүниенің тылсым құбылысымен байланысып, баба ғибратының күрделі сезімдерінің бастауы болған ой-таным жүйесінің ерекшелігін танытып тұр. Тасқа айналған өсиеттер тізбегі болашақ ұрпағына алдыменен ататек туралы шежірелерді жадында сақтауды меңзейді. Жырдағы тәңірліктің таңғажайып құбылыстарынан таным нәрін алған діни-мифологиялық тағылымдардың жер мен аспан әлемі жөніндегі ұлттық дүниетанымдық қағидаларының, адамзаттың ғұмырнамалық заңдылықтарымен ұштаса, ұрпақ санасына ой салуы – бүгінде жиі айтыла бастаған елдік пен еркіндіктің, парасаттылық мен қаһармандық дәстүрлерінің рухани қазынасы бола бермек.
Халық тәлiмгерi атанған Қайқауыстың “Кодекс куманикус” атты дүние жүзiне әйгiлi еңбегi ұлттық таным мен тәлім дүниесінің қайнар бастауына айналды. Ғұламаның : “...ей перзентiм...дүниедегi басқа заттарды өз өрнегiң сияқты танып түсiне бiл. Алла тағала, адамзатты жаратты. Оған өмiр сүруге қажеттi өнер, бiлiм, саясат ағымдарын жаратты. Сенi жан-дiлiңмен жақсы көрiп, тәрбиялап жүрген ата-анаңның көңiлiн қалдырма. Бiлiм – ақылдың ажар көркi. Аңдасаң – ақыл деген қымбат нәрсе. Оны ұры алып кете алмайды, отқа жанып, суға ақпайды..”,- деген астарлы ұғымдары арқылы ұлттық тәлiм-тәрбие тамырларының тереңде жатқанын байқаймыз [36,12].
Қайқауыс ғибраттары толқындары толассыз тербелген таным мұхиты іспеттес дүние екені хақ. Тәлімгер абыздың көкейінен шыққан тағылымдық өсиеттер ұрпақ тағдырының жандүниесіне терең бойлап, адамзат назарын өзіне қарататын рухани күштің құдіретін сездіреді.
Қайқауыс қағидаларын қайта зерделеу – болашақтың ісі. Данышпан абыздың тағылымдық дүниесі мен ғұмырнамалық мұраларын бірқыдыру арқылы шолып өту мүмкін емес. Абыздың ұлт тағылымын ұрпақ игілігіне айналдыруға деген ұстаздық мәртебесінің қаншалықты ұлы екенін оның тәлім-тәрбиелік идеяларынан көреміз. Ұстаз-данышпанның өзі ғұмыр кешкен замандағы халықтың бойындағы барлық қасиеттерді бойына жинап, бізге беймәлім өмір тұрмысындағы тәлім-тәрбиелік құндылықтарды барынша талдау жасап, нәтижеде оны ұрпақ жадында сақталуына қыруар еңбек еткені таң қалдырады.
Ғұлама данышпандығының ерекшелігі – халықтың ықылым заманнан қалыптасып келген рухани-мәдени мұраларын сақтау мен қастерлеудің бірден-бір жолы – ол дүниелердің ұрпақ санасына жүйелі түрде сіңірудің тәсілін іздестіру әрекеті болды. Оның мұраларынан ата тағылымының ұрпақ санасына ұлт қазыналарын қалай дарытуы жөніндегі данышпандық дәстүрлердің үлгісін көреміз.
Тәрбиенiң адамзаттың аса құнды игiлiктерiнiң бiрi деп санап, оның табиғи құбылысының себеп-салдарын ғылыми тұрғыда айқындауды мақсат еткен Я.А.Коменский болды. Ол жөнiнде К.Ж.Қожахметованың: “..Я.А.Коменский, обобщив опыт домашнего воспитания в трудовых семьях и опираясь на него, выдвинул и разработал идею метеринской школы..”,- атты пiкiрiне қосыламыз. [31,8].
Я.А.Коменский тағылымдары педагогикалық зерттеулерде кең тұрғыда пайдаланылып және зерттеліп келе жатқаны рас. Оның педагогикалық идеялары әуел баста негізі қалану барысында, ғылыми негізде қарастырылғаны, оның, яғни тәлім-тәрбие мәселелерінің әлеуметтік құбылыс пен қажеттілік екеніне терең көз жеткізеді. Автор еңбегіндегі «Түрлі-түсті суреттер арқылы өмір құбылыстарын тану» атты еңбегі айтар ойымызға дәлел. Коменский өзінің тәлім-тәрбие жөніндегі күрделі ой-толғамдар жиынтығын айтпас бұрын, көтеріп отырған мәселенің түп-төркінін іс-жүзінде көз жеткізу үшін негізгі тәлімдік ойларын қарапайым тәсілдер арқылы тәжірибе жүзінде сынақтан өткізуді мақсат еткен.
Оның жоғарыда аталған еңбегі бала танымының қабылдау кеңістігіне орайластырылған тәлімдік-көрнекілік жүйе арқылы мақсатқа жету ісіне арналған. Атап айтсақ: Кіріспе, Табиғаттты қорғау, Жер және оны игеру, Мал шаруашылығы және оны күтіп-баптау, Нан және оның қасиеті, Ұста және құрлысшы, Машина, Кітап, Мектеп, Сөйлеу өнері, Этика, Ақыл-нақыл, Адамгершілік, Батылдық, Шындық пен әділеттілік, Балалар ойындары сияқты қысқаша тақырыптардан құралған тәлімдік ұғымдар мен сурет-кескіндер – балаға жан-жақты тәрбие беруде педагогикалық маңызы зор құрал екеніне көз жеткіземіз [10,234-284].
Бұл жерде Я.Коменскийдің жас ұрпаққа кешенді тәлім-тәрбие беруді басты мақсат еткенін байқаймыз. Оның негізгі ойды балалардың сана-сезімі мен жас ерекшеліктеріне негізделе отырып, пайдалану қажет екендігі жөніндегі теориясының ұтымды екенін сеземіз.
Коменский заманындағы білім жүйесіне христиандық діни ықпалдық айтарлықтай әсер еткенін байқаймыз. Оның «Тәрбие туралы заң (colendi)» деген еңбегінде мынадай өсиеттерді оқимыз: «..Мы желаем, чтобы все наши питомцы, как предназначенные для неба христиане, самым ревностным образом предавались занятиям благочестия не в голой теории, но через постоянную живую практику. Поэтому:
Все наши питомцы под страхом вечного осуждения, по слову Христову, должны остерегаться соблазнить кого-либо.. должны быть для всех образцами благочестия.
Как невозможно видеть солнце без солнца, так невозможно познавать, любить и почитать Бога без Бога. Поэтому все наши питомцы должны прежде всего научиться обращать к Богу..
Так как Бог, в нем мы живем и движемся, и существуем, есть начало и конец всего, то никогда не следует пропускать случая, чтобы все питомцы нашей школы с пламенным сердцем хвалили и призывали Бога.
Формулы молитв должны быть наготове для каждого класса, чтобы каждый привыкал изливать желания своего сердца и воссылать их к Богу..» [10,144].
Ағартушының бала тәрбиесінде діни құндылықтардың айырықша орын алатыны жөніндегі тұжырымы, қазіргі кезде көтеріліп жатқан діни-имандылық тәрбие мәселелерімен ұштасып тұрғаны ойланарлық жайт.
Ұлттық тәлім-тәрбие мәселесі И.Марджани, Б.Гаспиринский, К.Настири, А.Потебня, К.Д.Ушинский, Г.Шпет, П.А.Кропоткин, П.И.Ковалевский еңбектерінде көрініс тапты.
Халықтық тәрбие теориясы мен бiлiм мазмұны жөнiнде құнды мұралар қалдырған К.Д.Ушинскийдiң педагогика тарихындағы орны ерекше. Оның ойынша кез келген халықтың ұрпақты тәрбиелеудегi және бiлiм берудегi педагогикалық әрекеттерi ұлттық ерекшелiктерге, яғни халықтық сипатқа негiзделу керек деген. Оның: “...русская педагогическая наука, должна отражать воспитательные цели русского народа, его экономические, общественно-политические и культурно-просветительские интересы. Она, русская педагогическая наука, должна быть самобытной т.е свободной от неразумного влияния педагогических теорий других стран”,- атты, ойларынан ұжымдық тәрбие беру тәжiрибесiнде ұлттық тәлiм-тәрбие құндылықтарының қажет екендiгiн дәлелдей түсетiнiн байқаймыз. [39,111]
Тәрбие жөнінде К.Д.Ушинский: «..То, что прилагается к науке, не может быть быть приложено к воспитанию. Воспитание не имеет целью развития науки, и для него наука не цель, а одно из средств, которыми оно развивает в человеке свой собственный идеал. Воспитание берет человека всего, как он есть, со всеми его народными и единичными особенностями,- его тело, душу и ум – и прежде всего обращается к характеру человека, а характер и есть именно та почва, в которой коренится народность. Почва эта, разнообразная до бесконечности, прежде всего, однако, распадается на большие группы, называемые народностями.. »,- деп, өзінің терең ойын білдіреді [39,195].
Ғалым-педагог тәрбие мәселесін ауқымды ғылым саласы ретінде қарастырады. Оның ойынша жас ұрпақтың санасына адами қасиеттер мен ізгілік тағылымдарын қалыптастыру біріншіден ғылыми зерттеу жетістіктеріне негізделсе, екіншіден – халықтың тәлім-тәрбиелік құндылықтарына сүйенуі керек деп, барынша батыл педагогикалық боложам жасайды. Ғалымдар зерттеулерінде кеңінен орын алған К.Ушинскийдің «халықтық принципі» атты атаудың қолданылуы осының айғағы болса керек.
К.Д.Ушинский тәрбие мәселесін қоғамдық ғылымдар байланысы арқылы қарастыру мен зерделеудің педагогикалық жолдарын болжап қана қоймай, оқыту мен тәрбие үрдісінің өзара тығыз байланысы туралы практикалық ұсыныстар береді. Оның ойынша бала тәрбиесіндегі аса терең назар аударатын дүние – оқушыны сабақ үрдісінде жан-жақты тәрбие тәжірибелерін пайдалана отырып жүргізу болды. Осы мәселені шешуде ол балалардың жас ерекшелік және танымдық қабілеттеріне сәйкестендіре отырып оқу және тәлім-тәрбие жоспарын құруды ұсынады. Айталық, балаға тек қана әріп танытумен шектелмей, ұстаздың көмегімен алған білімді жетілдіру мақсатында, ол пәнге немесе сабақ жоспарына қосымша материалдар пайдалану керектігін меңзейді. Оның пән жоспарынан тыс мұғалімдерге ұсынған «Первая после азбуки» [40,588] деген еңбегіндегі :
« 1. Учебные вещи и игрушки
2. Платье, обувь и белье
3. Рыбы, гады и насекомые
4. Части суток, дни недели, времена года
Христианские имена
Люди по возрастам и занятиям
Что хорошо и что дурно
Голоса и движения животных..»,- атты әдістемесі, аталған тақырыптар негізінде оқушылар ұжымында тәрбие сағаттарын және басқа педагогикалық іс-шараларды ұйымдастыруға арналған. Бұдан Ушинскийдің тәрбие жұмыстарын білім жүйесінде кешенді ұйымдастыруға бағытталған шығармашылық ізденістердің көбірек қамтылу қажеттігін меңзеп отырғанын көреміз.
Этнопедагогиканы, немесе халықтық педагогиканы – әр этнос дүниесіндегі баға жетпес рухани феномені ретінде қабылдағанымыз дұрыс. Жоғарыда Г.Волков, А.Хинтибидзэ айтып кеткендей халықтың ұрпақ тәрбиелеу жөніндегі мұралары ғылыми тұрғыдан алып қарағанда ұзақ ғасыр эволюциялық даму кезеңдерін бастан кешірген бұқара халықтың құнды ой-пікірлері, қоршаған ортадағы құбылыстар жөніндегі халықтың автохтонды-эмпирикалық білімдері, сондай-ақ ұрпақ санасына жан-жақты ықпал жасау мақсатындағы көзқарастар һәм болжамнамалар жиынтығы болып табылады.
Кейінгі жылдары кейбір ғалымдардың халықтық педагогиканы, кәдімгі ғылыми классикалық педагогика саласынан бөлек, я болмаса біртұтас компонент ретінде қарастыру идеяларын ұсынғанын байқаймыз. Ол пікірді қабылдауға әбден болады. Бірақ та, біздер классикалық педагогика тарихы мен теориясына терең көз жіберетін болсақ, біз онда этнопедагогикалық элементтердің барынша қамтылғанын байқаймыз.
Айталық, бүгінгі мектеп практикасында жиі кездесетін педагогикалық мәселелердің бірі педагог қауымы мен ата-аналар арасындағы қарым-қатынасты айтсақ жеткілікті. Тәжірибе жүзінде біз оқушылардың ата-аналарының мектеп жұмысын жақсартуға ат салысуынан, білім шаңырағындағы оқу-тәрбие жұмыстарының бір жүйеге келуіне оңтайлы ықпал ететінін көреміз. Кейде ата-ананың өз баласына пән мұғалімдерімен бірлесе отырып, педагогикалық мәселелерді шешуге белсене араласқанынан оқушы үлгерімі мен тәртібінің бір ретке келуіне зор ықпал жасайтынына көз жеткіземіз. Сондықтан, бүгінгі педагогика ғылымының кешегі халықтық педагогика дәстүрлері арасында диалектикалық байланыс сақталған деп кесіп айтуымызға болады.
Кейбір ғалымдардың пікірінше (П.А.Кропоткин, В.С.Кукушин, Қ.Жарықбаев) этнопедагогика ғылымының генезисі – әр ұлт өміріндегі тарихи оқиғалар, мәдени-рухани дүниелер және табиғат пен діни дәстүрлер негізінде қалыптасты деуінде ақиқат бар. Себебі, халықтың педагогикалық мәдениеті тарихи дәуірлердің барлық кезеңдерін басынан кешіріп, өз ретінде ұрпақ тәрбиесі жөнінде мыңғасырлық тәжірибе жинақтап келгендігі деп топшылауымызға болады.
Халықтық педагогиканың ерекшелігі ол әр халықтың тілдік, тұрмыстық дәстүрлері негізінде ғана қалып қоймай, көп жағдайда әр ұлттың, тіпті нәсілі бөлек этностарға тән адамгершілік-гуманистік құндылықтарды ортақ қазына ретінде қабылдау құралы болып келді. Этнопедагогика мәселесінің халық өмірінде айырықша көрініс табуы, қайта әулеттік, қоғамдық қажеттілікке айналуы - ұлт бойындағы аса құнды қасиеттердің бірі этика мен моральдік қазыналарды ұрпақ санасы сіңіруші құрал болып келгендігі.
Ұлттық педагогика – әр ұлт өкілінің өзі өмір сүріп отырған ортасындағы табиғат жаратылысының адамдар санасына ұзақ уақыт ықпал етіп, оның психикалық болмысын айқындайтыны туралы қағиданы мойындайтыны рас. Оған халықтың жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беруде сан ғасырлар бойы жинақталып, сараланып келе жатқан тәжірибелері куә. Демек , айтар мәселемізге қатысты дүниелерді талдау, саралау, құрастыру һәм әдістемелеу барысында біз халықтың педагогикалық тәжірибелеріне негізделуіміз қажет. Күнделікті өмірдегі білім технологиялары барынша модернизацияланып жатқан заманда халық ауыз әдебиетінің тамаша үлгілерін (ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, аңыз әңгімелер, өлең-тақпақтар т.б) оқу-тәрбие жұмыстарында пайдалану – әлі күнге дейін көптеген ұстаздардың тамаша педагогикалық тәсілдерінің бірі екені рас. Бұл педагогикалық мұра – оқушыларға да, ата-аналарға да ортақ және қажетті де. Халық сан ғасырлар бойы өне бойына жинақтаған діни-рухани һәм мәдени құндылықтарды өскелең ұрпағының бойына негізінен тәлім-тәрбиелік дәстүрлер арқылы даритынын алдын-ала болжай білген. Адам бойындағы ізгілік, адамгершілік, имандылық, гуманистік және басқа жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген ұлттық мәдени жетістіктері тәлім-тәрбие құралдары арқылы жүзеге асырылғандықтан, біздер аталмыш ғылым саласының пән оқулығы ретінде ұрпақ игілігіне айналғанын қалаймыз.
Показать комментарии