---
title: "Қоршаған ортаға бағытталған кәсіпкерлік"
description: "Орындаған: Кольканат А. Тексерген: Андабаева Г.К.Аңдатпа: Өңірлерде орнықты даму тұжырымдамасын іске асыру жолындағы маңызды кедергі э..."
author: "abyl_kolkanat"
published: "2025-06-10T21:34:36+00:00"
modified: "2025-06-10T21:34:36+00:00"
locale: "kk"
canonical_url: "https://yvision.kz/kk/post/korshagan-ortaga-bagyttalgan-kasipkerlik-1014788"
markdown_url: "https://yvision.kz/kk/post/korshagan-ortaga-bagyttalgan-kasipkerlik-1014788/markdown"
site_name: "Yvision.kz"
---

# Қоршаған ортаға бағытталған кәсіпкерлік

> Орындаған: Кольканат А. Тексерген: Андабаева Г.К.Аңдатпа: Өңірлерде орнықты даму тұжырымдамасын іске асыру жолындағы маңызды кедергі э...

**Орындаған: **Кольканат А.

** Тексерген: **Андабаева Г.К.

**Аңдатпа:** Өңірлерде орнықты даму тұжырымдамасын іске асыру жолындағы маңызды кедергі экономикалық өсу мен табиғи капиталды сақтау арасындағы теңгерімсіздік болып табылады. Бұл мәселені шешу үшін аумақтарды дамытудың экологиялық-экономикалық теңгерімділігін, атап айтқанда, экологиялық кәсіпкерлікті дамыту есебінен қамтамасыз ету қажет. Бұл ғылыми жұмыстың мақсаты - экологиялық кәсіпкерлікті аумақтың ресурстық-экологиялық мүмкіндіктерін әлеуметтік-экономикалық жүйенің қажеттіліктерімен теңгерімді қамтамасыз ету құралы ретінде негіздеу, бұл ұзақ мерзімді перспективада табиғи және өндірілген капиталды өндіруді ынталандыруға мүмкіндік береді. Жұмыс нәтижесінде экологиялық кәсіпкерлік әлеуметтік-экономикалық жүйе элементтерімен өзара іс-қимыл арқылы табиғи және өндірілген капиталды молайтуға, халықтың экологиялық білімін арттыру, экологиялық таза өнім өндіру, қолданыстағы өндірісті экологияландыру, табиғи ортаны қалпына келтіру, сондай-ақ өндірістердің инновациялылық деңгейін арттыру арқылы аумақтың ресурстық және экологиялық мүмкіндіктерімен әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктердің теңгерімділігіне ықпал ететіні негізделеді.

**Кілт сөздер:** кәсіпкерлік, экология, нарық, жүйе, инновация.

ҚР мен оның аймақтарының алдында тұрған тұрақты даму жолындағымаңызды мәселелердің бірі - экономикалық өсу, әлеуметтік-экономикалықдаму, өмір сүру сапасын жақсарту және табиғи капиталды сақтау қажеттілігіарасындағы қайшылық [1]. Мұндай қарама-қайшылықтарды жою дамудыңэкологиялық-экономикалық тепе-теңдігін қамтамасыз ету негізінде мүмкінболады [2]. Экономика мен экологияның тепе -теңдігі экономикалыққызметтің кез-келген түріндегі адамдар қоршаған ортаны бұзуды тоқтататынжәне қоршаған ортаның жай-күйі адамдардың экономикалық жағдайынатеріс әсер ететін дәрежеде қамтамасыз етілуі керек. Бұл тұрақты даму тұжырымдамасы құрылған негізгі принциптердің бірі [3].

Аймақтың экологиялық-экономикалық теңгерімді дамуының мәніәлеуметтік-экономикалық жүйенің даму процестерін және аймақтағытіршілік жағдайларының негізі ретінде табиғи ортаны сақтау процесінсинхрондау, үйлестіру болып табылады.

Біздің ойымызша, дамудың экологиялық-экономикалық тепе-теңдігініңең жан-жақты анықтамасын Замятина ұсынды, оған сәйкес ол табиғи жәнеөндірілген капиталды өндіруді қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалықжүйенің қажеттіліктері бар аумақтың ресурстық-экологиялықмүмкіндіктерінің тепе-теңдігі ретінде қарастырылады .

Экологиялық-экономикалық тепе-теңдіктің негізгі принциптері 1-кестеде келтірілген.

Кесте 1. Экологиялық-экономикалық тепе-теңдік принциптері

№

Принциптер

Сипаттамасы

1

Жүйелілік принципі

Жүйелік қасиеттерді есепке алу. Кез-келгенкомпоненттердің жүйесі олардың қарапайым жиынтығынанерекшеленеді, өйткені жүйеде бұл компоненттер сапалыжаңа (пайда болатын) қасиеттерге ие, бұл компоненттердежалғыз қарастырылған

2

Инновация принципі

Аймақтың экономикалық және табиғи компоненттерініңтепе-теңдігі үшін экономикалық, әлеуметтік жәнеинновациялық саясаттағы жағдайларды ескеруге мүмкіндікбереді. Экологиялық-теңгерімді дамуға көшу іс жүзіндеауқымды инновация болып табылады, оны іске асыру үшінғылым, білім, мәдениет, басқару, экономика, әлеуметтіксаладағы және инвестициялық қызметтегі жеке өзгерістерқажет

3

Өндіріс пен тұтынудыңзаттай-энергетикалықциклдерініңтұйықталуын арттыру

Қоршаған ортаға теріс әсерді азайту, табиғи ресурстардыалуды қысқарту

4

Тәуекелдерді басқарутұжырымдамасына көшу

Тәуекел-менеджмент тұжырымдамасына көшу принципі жинақталған залалды және қоршаған ортаға ұзақ мерзімдітеріс әсерді ескерумен шартталған. Бұл аймақтыққауіпсіздік қатерлерін азайту үшін қажет

5

Экологиялық-экономикалық тепе-теңдік процестерініңэтномәдени шарттылығы

Экологиялық-экономикалық тепе-теңдік қағидаттарында ҚРаймақтарын дамыту стратегиясын әзірлеу мәденидинамиканы ескеруді талап етеді, өйткені саяси, экономикалық, әлеуметтік, инновациялық және экологиялықсалаларда шығармашылықты жан-жақты қолдау қажет

6

Қоршаған ортаға әсер ету лимиттерін есепке алу

Экожүйелердің экологиялық сыйымдылығының сақталуынқамтамасыз ету, олардың тұрақты жұмыс істеуі үшінжағдайларды сақтау

М.Ф. Замят, М.Ю. Дьяков, А.А. Баширова сияқты бірқатар авторлардыңпікірінше, аймақтың экологиялық-экономикалық теңгерімді дамуынқалыптастыруда маңызды құралдардың бірі экологиялық кәсіпкерлік (экокәсіпкерлік) бола алады. Кейбір шетелдік зерттеушілер тұрақты дамуды, атапайтқанда дамудың экологиялық-экономикалық тепе-теңдігін қамтамасызетуде де экологиялық кәсіпкерлікке маңызды рөл атқарады. Сонымен, М.Т. Schaper қазір кәсіпкерлердің экологиялық мәселелерді шешудегі рөліне назараударатын уақыт келді деп атап көрсетеді. Дж.К. Холл гипотезасына сәйкес, Г. А. Lenox кәсіпкерлік көптеген әлеуметтік және экологиялық мәселелердіңшешімі және тұрақты болашаққа жету үшін қажет әрекет болуы мүмкін. B. Cohen және M. I. Winn экологиялық мәселелерді шешу үшін кәсіпкерлікқызметтің қажеттілігін қолдайды және нақты пайда тек экологиялықмәселелерді шешу үшін инновациялық бизнес шешімдерін әзірлейтінкәсіпкерлердің инновациялық әлеуетін пайдалану арқылы қол жеткізіледі депкелісті.

Біздің ойымызша, экологиялық кәсіпкерлік экологиялық-экономикалықтепе-теңдіктің барлық қағидаттарына сәйкес келеді. Бұл жұмыстың мақсатыэкологиялық кәсіпкерліктің іс-әрекетін аймақ дамуының экологиялық-экономикалық тепе-теңдігін қамтамасыз ету құралы ретінде негіздеу болыптабылады.

Алдымен экологиялық кәсіпкерлік ұғымын нақты анықтау қажет.

Қазіргі әдебиеттерде экологиялық кәсіпкерлік әртүрлі жолдарменанықталады: бірқатар зерттеушілер экологиялық кәсіпкерлік, экологиялықбизнес және экологиялық бағдарланған кәсіпкерлік синонимдер деп санайды; басқалары бұл категориялар арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар деп санайды. Сонымен қатар, әр түрлі авторлар экологиялық кәсіпкерлік депәртүрлі ұғымдарды айтады.

Осы тәсілдердің негізінде шаруашылық жүргізуші субъектілердіңқызметін экологиялық кәсіпкерлікке жатқызудың бірқатар критерийлеріұсынылды:

− жүзеге асырылатын қызметтің, шығарылатын өнімнің немесекөрсетілетін қызметтердің сипаты: қоршаған ортаны қорғау саласындағықызмет, Экологиялық пайдалылығы бар өнім өндіру және т. б.;

− мақсатты қондырғылар: пайда табу, оң экологиялық әсер немесеекеуінің тіркесімі;

− экологиялық сипаттамаларға байланысты қосымша мүмкіндіктералуға нұсқау: инновацияларды енгізу, сертификаттау мүмкіндігі және т. б.;

− тұрақты даму мақсатында нарықтың жұмыс істеу қағидаттарынөзгертуге ұмтылу: қызмет немесе оның нәтижесі тұрақты дамуға үлес болыптабыла ма.

Ресейлік авторлар тұжырымдаған экологиялық кәсіпкерліктің барлыққарастырылған анықтамаларының ішінен жоғарыда аталған барлықкритерийлер Е.В. Варенникова ұсынған анықтамаға сәйкес келді, оған сәйкесэкологиялық кәсіпкерлік – бұл оң экологиялық әсермен және қоғамныңэкологиялық қажеттіліктерін қанағаттандырумен бірге максималды пайдағақол жеткізу үшін экологиялық инновациялардың шешуші үлесі бар бастамашыл экономикалық қызмет.

Экологиялық кәсіпкерліктің негізгі бағыттары мыналар болыптабылады:

1. Қоршаған ортаның жай-күйін бақылау және оған теріс әсердібейтараптандыру үшін арнайы техника өндіру. Эко кәсіпкерліктің осыбағытын дамыту қоршаған ортаға мониторинг жүргізетін өңірлік билікоргандары үшін өте пайдалы болар еді. Дәстүрлі кәсіпкерлік ұйымдары үшінбұл бағыт олардың қызметін экологияландыруға және экологиялықталаптарға сәйкестігін арттыруға ықпал ететін болады, бұл ұзақ мерзімдіперспективада дәстүрлі бизнеске табиғат ресурстары төлемдерінешығындарды азайтуға мүмкіндік беруі тиіс.

2. Қайталама ресурстарды қолдану және экологиялық өсімін молайтудыжүзеге асыру. Қалдықтардың пайда болуының едәуір көлемі, сондай-ақоларды рұқсатсыз орналастыратын орындардың көптігі жағдайында экокәсіпкерліктің бұл бағыты өте сұранысқа ие болады. Мәселен, мемлекеттікэкологиялық бағдарламалар мен жобаларды іске асыру кезінде экокәсіпкерлік субъектілері бұзылған жерлерді рекультивациялау бойыншажұмыстар жүргізе алады, сондай-ақ қайта өңдеу кәсіпорындарын жәнеқоқысты бөлек жинау үшін инфрақұрылым құру арқылы қайта өңдеудідамытуға ықпал ете алады. Айта кету керек, Экологиялық кәсіпкерліктің осытүрін табысты дамыту және инновацияларды енгізу техногендік кенорындарынан пайдалы компоненттерді алуға мүмкіндік береді (мысалы, күлүйінділері мен шлам жинағыштар), бұл пайдалы қазбаларды жер қойнауынаналу қажеттілігін азайтады.

3. Экологиялық аудит және сертификаттау жүргізу. Бірқатаркәсіпорындар үшін, мысалы, қауіптіліктің I – III сыныптарыныңқалдықтарын кәдеге жарату жөніндегі қызметті жүзеге асыру немесеаумақтың радиациялық ластанған учаскелерін оңалтудың арнайыэкологиялық бағдарламаларының іс-шараларын орындау үшін экологиялықаудит міндетті болып табылады. Қызмет пен өнімнің экологиялық талаптарғаерікті түрде сәйкестігін белгілеу міндетті аудит шеңберінде тексеруден бұрында бұзушылықтарды жоюға, сондай-ақ экологиялық заңнаманы сақтауғаықпал етеді, бұл кәсіпкерлерге қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшіншығындарды болдырмауға көмектеседі, олар әдетте көбейтукоэффициенттерімен есептеледі. Оң аудиторлық қорытынды алған кездекәсіпорындар экологиялық сертификаттаудан өтуі мүмкін, бұл көптегенжағдайларда халықаралық нарыққа шығудың маңызды шарты болыптабылады.

4. Қоғамда қажетті экологиялық тәрбие мен мәдениетті қалыптастыру. М.Ф. Замятинаның пікірінше, экологиялық мәдениет пен тәрбиеэкологиялық-экономикалық тепе-теңдік әлеуетінің өте маңызды құрамдасбөлігі болып табылады. Мұндай мәдениет болмаған жағдайда билік пенэкологиялық кәсіпкерліктің көптеген күш-жігері жойылады. Бұл бағытқаинновациялық технологиялар мен жабдықтармен жұмыс істеу үшін кадрлардаярлауды да жатқызуға болады.

5. Экологиялық таза және ресурс үнемдейтін өнімдер өндірісі. Экологиялық таза және ресурстарды үнемдейтін тауарларға сұраныстыарттыру үшін мемлекеттің араласуы қажет. Экомаркировка мемлекеттікреттеудің пәрменді құралдарының бірі болып танылады.

Дәстүрлі кәсіпкерлік субъектілері экологиялық кәсіпкерліксубъектілеріне белгілі бір функцияларды бере алады, мысалы, экологиялықесеп беру және экологиялық аудит пен сертификаттау жүргізу. Сондай-ақ, экологиялық кәсіпкерлік экологиялық сақтандыру субъектісі бола алады, бұлдәстүрлі кәсіпкерлердің тәуекелдерін айтарлықтай төмендетеді. Экологиялықталаптарды қатаңдату жағдайында экологиялық кәсіпкерлік қоршағанортаның жай-күйін бақылау және қоршаған ортаға теріс әсердібейтараптандыру үшін арнайы жабдықтар беру арқылы қазірдің өзіндежұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды экологияландыруға ықпал ететінболады, әсіресе бұл, біздің ойымызша, ірі қала құраушы өнеркәсіптіккәсіпорындар үшін өте маңызды. Бұл аумақтың жоғалған табиғи капиталынқалпына келтіруді ынталандырады. Халық үшін экологиялық кәсіпкерлік, мысалы, қоқысты бөлек жинауға арналған инфрақұрылымды, рекреациялықмаңызы бар белгілі бір аумақты қалпына келтіруді, сондай-ақ экологиялықтаза тауарлар мен экологиялық білім мен туризм сияқты қызметтерді ұсынаалады.

Қорытындылай келе, біздің ойымызша, өңірлік экологиялықкәсіпкерліктің жұмыс істеуі табиғи және өндірілген капиталды молықтыруғаықпал ететін болады, сондай-ақ табысты жұмыс істеген кезде өңірдіңәлеуметтік-экономикалық жүйесінің қажеттіліктерімен табиғи-ресурстықмүмкіндіктердің теңгерімділігін қамтамасыз етеді. Әлеуметтік-экономикалықжүйенің қаралған элементтерімен өзара іс-қимыл жасау кезінде кәсіпкерлікқоршаған ортаға теріс әсерді азайтуға, экологиялық хабардарлықтыарттыруға және өнеркәсіптік кәсіпорындардың экологиялық талаптардеңгейіне сәйкестігін арттыруға ықпал ететін болады.

Осылайша, жұмыс нәтижесінде экологиялық кәсіпкерлік экологиялық-экономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз етудің негізгі құралдарының бірінеайналуы мүмкін екендігі негізделген.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Баширова А.А., 2012. Направления экономического стимулирования развития экологоориентированного бизнеса в регионе // Региональные проблемы преобразования экономики. 2012, 66: 37–39.

2 Гаффорова Е.Б., Ершова Т.В., Хамданов Ж.Х., 2017. К вопросу об определении сущности и критериев отнесения субъекта предпринимательства к экологическому // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2017. № 12 (13): 2218–2235.

3 Варенникова Е.В., 2011. Экологически ориентированное предпринимательство и экологическое предпринимательство как экономические категории // Управление экономическими системами. 2011. 4.URL: http://uecs.mcnip.ru.

4 Замятина М.Ф., Дьяков М.Ю., 2014. Развитие природно-хозяйственного комплекса муниципального образования на принципах эколого-экономической сбалансированности // Экономика и управление. 2014,102 (4): 28-38.

5 Замятина М.Ф., 2013. Эколого-экономическая сбалансированность регионального развития: методологические и методические основы. СПб.: ГУАП, 2013: 143.

6 Казанцева А.Н., 2014. Современные тенденции развития рынка экологически чистых товаров и услуг // Экономика. Налоги. Право. 2014: 131-134.

7 Кожевников С.А., 2015. Особенности государственно-частного партнерства в регионах России //Вопросы территориального развития. №9. 2015. URL:http://vtr.isert-ran.ru/article/1645/full.

8 Проблемы экономического роста территории, 2013. / Т.В. Ускова, Е.В. Лукин, Т.В. Воронцова, Т.Г. Смирнова. Вологда: ИСЭРТ РАН, 2013: 170.

9 Фесенко Р.С., 201. Роль рециклинга в сбалансированном региональном развитии: дис. … канд. экон. наук. Санкт-Петербург, 2011: 150.

10 Cohen B., Winn M.I., 2007. Market imperfections, opportunity and sustainable entrepreneurship. Journal of Business Venturing, 2007, 22 (1): 29–49.

11 Hall J.K., Daneke G.A., Lenox M.J., 2010. Sustainable development and entrepreneurship: Past contributions and future directions. Journal of Business Venturing, 2010, 25(5): 439–448.

12 Isaak R., 2002. The making of the ecopreneur. Greener Management International, 2002, 38: 81–91.

---

Source: [https://yvision.kz/kk/post/korshagan-ortaga-bagyttalgan-kasipkerlik-1014788](https://yvision.kz/kk/post/korshagan-ortaga-bagyttalgan-kasipkerlik-1014788)