--- title: "Ажырасудың бала психологиясына әсері" description: "«Психология» мамандығы 3 курс студенттеріКембаева Б., Исакулова Д., Құрманқожа Е.Ғылыми жетекшісі: Л..." author: "kurmankozhaelnaz" published: "2022-05-05T06:55:43+00:00" modified: "2022-05-05T16:02:40+00:00" locale: "kk" canonical_url: "https://yvision.kz/kk/post/azhyrasudy-bala-psihologiyasyna-seri-966075" markdown_url: "https://yvision.kz/kk/post/azhyrasudy-bala-psihologiyasyna-seri-966075/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # Ажырасудың бала психологиясына әсері > «Психология» мамандығы 3 курс студенттеріКембаева Б., Исакулова Д., Құрманқожа Е.Ғылыми жетекшісі: Л... «Психология» мамандығы 3 курс студенттері Кембаева Б., Исакулова Д., Құрманқожа Е. Ғылыми жетекшісі: Лиясова А.А. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Аңдатпа: Заманауи жаңа Қазақстанның басты мәселесі ажырасу пайызының көтерілуі. Әсіресе бұл көрініс жастар қауымының арасында белең алып жатыр. Білім мен тәжірбиенің аздығынан ажырасуға шешім қабылдаған отбасылар ортадағы баланың психологиясы туралы мүлде хабарсыз, сондықтан халықты осы мәселемен таныстыруды мақсат етіп қойдық. Кілт сөздер: ажырасу, бала психологиясы, баланың дамуы, ата-анаға реніш. «Үйлену оңай- үй болу қиын.»- деген сөзді тіпті арғы ата-әжелеріміз біліп айтып кеткен. Қазіргі заманда шаңырақ көтеруге талпынатын адамдар көпшілік, дегенмен құрған отбасы үшін жауапкершілік ала алмайтындардың саны аз емес. Статистикаға сүйенсек Қазақстанда некенің 40 пайызы ажырасумен аяқталады[1]. Ал, бұл жалғызбасты әке, ана санының көбеюіне, әсіресе ата-анасының ажырасуы психологиясына әсер еткен бала санының көбеюіне әкеледі. Деректерге көңіл аударатын болсақ: 72 мың бала некесіз дүниеге келді, 400 мыңнан астам жалғызбасты ана, 60 мыңнан астам жалғызбасты әке. Тек бір анасымен 700 мың бала, тек әкесімен 300 мыңнан астам бала тұрады[2]. Заманауи әлемнің басты мәселесі адамдардың «неке» - ге аса үлкен мағына бермеуі. Бұрындары адамдар некені құрметтеп, отбасы құрған соң тіпті, ажырасу туралы ойлауға ұялған, ал, қазір адамдар үшін ажырасу тіпті, қиын мәселе емес. Әрине, бұдан да бөлек ажырасуға әкелетін ауыр себептер де бар, тек олардың соншалықты көп пайызды құрайтынына сену қиын. Ажырасудың себептеріне тоқталып өтсек: 1. Тұрмыстық зорлық-зомбылық; 2. Ер не әйелдің белгілі бір заттарға тәуелді болуы(ішімдік, есірткі, азартты ойындар); 3. Отбасындағы жұмыссыздық; 4. Жұбайлардың мінездерінің сәйкессіздігі; 5. Үйленуге асығыс шешім қабылдап, сезімсіз отбасын құру, бір-бірін ұнатпау; 6. Көзге шөп салу; 7. Отбасындағы материалдық қиындықтар; 8. Перзенттің болмауы; 9. Жұбайлардың арасына отбасы мүшелерінің түсуі; 10. Қызғаныш. Психологияда адамдардың жеке басын бірінші ойлау керектігі маңызды екені жиі айтылады, дегенмен кейбір кезде эгомызды тындаймыз деп жақындарымызға зиянымызды келтіруіміз мүмкін. Мысалы, жұбайлар ажырасуға шешім қабылдаған кезде жиі эмоцияға сүйеніп, тек өзін ойлап ортадағы баланы есепке алмайды. Ал, балаға ата- ананың ажырасуы өте ауыр тиетіні айтпасақ та түсінікті. Адам өмірге келгенде алғаш әлеуменеттін ортасы ол ата-анасының жылы ұясы, осы ортадан оның өзіндік тарихы басталады, сондықтан да алғашқы эмоцияларды да өміріндегі алғашқы адамдарға қатысты бастан өткереді. Баланың ата-анасымен байланысы өте берік және ол байланысты үзу мүмкін емес. Әр бала үшін отбасының маңыздылығы үлкен және ажырасу бала үшін соғыспен тең. Ажырасудың әр жастағы балаға әсерлерін Ставрова А.В. былай деп сипаттайды: «Алты айдан 2,5 жасқа дейін, әкесі немесе анасы болмағандықтан, баланың көңіл-күйі жиі және күрт өзгеруі мүмкін, жағымсыз эмоциялар пайда болады және ұйықтағанда, ойнағанда, сөйлегенде проблемалар болуы мүмкін. Ал 2,5 жастан бастап балалар кейде психологиялық күйзелісті сезінеді, көбінесе тіпті ауыр бастан өткереді. Ата – анасы ажырасқан кезде 3,5-4,5 жастағы балалардың мінез-құлқы ашуланшақ, мазасыз, агрессивті болады. 5-9 жастағы балада бұл өте ауыр депрессия болуы мүмкін. 5-7 жастағы балаларға ата-аналардың ажырасуы қатты әсер етеді, баланың тітіркенуі және мазасыздық деңгейінің жоғарылауы байқалады.» [4,112-127с]. Бала ажырасу барысында не болып жатқанын түсінбей, кейде күнәні өзінен көре бастауы мүмкін, сыртқы ортадан жабылып бұл жағдайды өз әлемінде сүреді. Фигдор Г. айтуынша, ажырасқан ата-аналардың балаларының 30-50% - ы ата-анасының ажырасқаны үшін кінәлі деп санайды[5]. Толық отбасында болған бала, кенеттен анасыз не әкесіз қалуы психикасымен ауыр қабылданады, себебі оның әлемінде отбасы ата-ана және баладан тұратын шағын отан, оны туылғанынан бастап қоғам норма ретінде қалыптастырады. Ал, кенеттен «толық емес» отбасы қатарына қосылған уақытта баланың жасына байланысты күйзелістер басталады. Егер бала 5-7 жасқа жетпесе, бұл процессті ол ата- анасының эмоционалды жағдайы тұрақты болса, соншалықты ауыр кешірмейді. Дегенмен 5-7 жастағы санасы қалыптасқан бала өзінің нормаға сай емес отбасында өмір сүретінін түсіне бастайды. Әлбетте, өзімен енді бірге тұрмайтын әкесіне немесе анасына өкпе-реніш пайда болып, баланы іштен жей бастайды. Оның үстіне мектеп қабырғасындағы отбасыға арналған тақырыптар балаға әсер етіп, кейде өзін өзгелерден кем етіп санауына әкеледі. Баланың материалдық қажеттіліктері толық өтелгенімен, бала жетілуі барысында баланың психикасы қажет ететін басты нәрселерге көңіл бөлейік. Даму барысындағы баланың қажеттіліктері: 1. ата- ананың махаббаты; 2. ата- ананың тәрбиесі; 3. ата- ана арасындағы жақсы қарым-қатынас. Бала психологиялық даму барысында екі тараптында махаббатын толық алмаса, ересек шағында ол белгілі бір мәселелерге әкелуі мүмкін. Нақтырақ, әрбір ата- ананың рөлін қарастырайық. Қазіргі уақытта әкенің отбасы өміріне қосқан үлесі бұрынғыдай айқын емес-бұл көбінесе кәсіби және отбасылық міндеттерді біріктіретін әйелдердің жоғары жүктемесіне байланысты[3,17с]. Десекте, қалыптасқан норманың әсерінен және бұрыннан келе жатқан дәстүрлер әсерінен бала үшін әкенің рөлі үлкен. Ажырасқан отбасында одан әрі қарым — қатынас қалай дамитынына қарамастан, бала үшін әке мәңгі болады. Әке- асқар тау. Әлемде еркек қауымын ең күшті және алып күшті етіп қарастырады. Ал, ол сенімді қалыптастыратын басты адам ол әке. Әкеге деген реніш баланың актуализациясына, өз жолын таңдауына, әрекет етуіне, тәуекел етуіне, істі соңына дейін жеткізуіне, батылдыққа, ішкі күшке, қиындықтарды жеңуге, өзіне деген сенімділігіне кері әсер етеді. Себебі, әке баланың мына қажеттіліктерін өтейді: • Қорғау және махаббат қажеттілігі. Сыртқы әлемнен қорғансыздық-қазіргі балалардың неврозының көздерінің бірі. Әкенің болуы баланың мәртебесін құрдастарының (және көбінесе ересектердің) көз алдында жоғарылатады — бәрі балалардың кәсіппен, күшпен және үйде әкесінің болуымен қалай мақтануды жақсы көретінін біледі. Бала бәріне оның жалғыз емес екенін көрсетуге тырысады. Бала қаншалықты сүйіспеншілікке ие болса, соғұрлым ол әлемге деген сенім артады, оның адамдарға деген көзқарасы соғұрлым бейбіт және мейірімді болады. • Билікке деген қажеттілік. Ең танымал этолог Конрад Лоренц атап өткендей, адамзат қоғамында, жануарлар сияқты, қораптың инстинктін ешкім жойған жоқ. Бұл көшбасшы болуы керек дегенді білдіреді. Ал, отбасында көшбасшы моделін көрмеген бала өз-өзіне сенімсіз болуы мүмкін. • Еркек моделін көрудегі қажеттілік. Баланың дамуындағы маңызды сәт-бұл анаға деген сүйіспеншілік пен әкеге деген жеккөрушіліктен тұратын Эдип деп аталатын кешеннің қалыптасуы, психоаналитиктердің пікірінше, кейіннен тұлғаның ең жоғары рухани инстанциясы — "Супер-Мен"өсетін кешен[3,18с]. Егер әкесі (немесе анасы) отбасынан кетсе, онда баланың өзі және әлем туралы ойы бұрынғыдай бай және толық бола алмайды.Әке ұл балалар үшін басты мысал, ал қыз бала үшін еркек қауымына деген көзқарасты қалыптастырушы адам. Егер отбасында әке болмаса онда ұл да қызда, еркек қауымымен қарым- қатынас орнатқанда белгілі мәселелер болуы мүмкін. Ия, жалғызбасты аналар саны, жалғызбасты әкелер санына қарағанда көп. Сонда да, ананың баланың өміріндегі рөліне тоқталсақ. Аналық мейірім бала өміріндегі басты көрініс. Э.Эриксон сипаттаған бала дамуының 8 сатысының ең алғашқысы баланың әлемге және қоршаған ортаға сенуі[6]. Ал, қоршаған ортаға деген махаббаты және сенімділікті оятатын ол ананың балаға деген қарым-қатынасы. Себебі, баланың анамен байланысы берік. ​Сондықтан, ана бала өміріндегі басты адам және байланысы сөзсіз берік адам ретінде қарастырылады. Ал, анасыз өскен бала оған деген реніші басым болады. Ананың бір бөлігі өзінде болғандықтан, ол теріс эмоцияларды тек анадан нақты, жеке адам ретінде ғана емес, сонымен қатар өзінің бойындағы аналық бағдарламалары бар жеке басына бағыттайды. Бірақ, теріс эмоцияларды бастан кешіре отырып, біз оларды бастан кешірген адамды "жазалауды" қалаймыз. Біз (саналы түрде немесе бейсаналық түрде) басқа адамды жоюға арналған теріс энергияның күшті ағынын бағыттаймыз. Бірақ егер бұл адам біздің ата-анамыз болса, онда біз теріс ағымның жойқын ағынын өзімізге бағыттаймыз. Нәтижесінде, бұл ағын жеке тұлға мен өмірдің әртүрлі аспектілерін бұзады. Анаға деген реніш: адамдармен қарым- қатынастың түр-түрін орнатуға, өзіне деген сенімділігіне, өзіне деген махаббатқа, өзгелердің махаббатын қабылдауға, ішкі тыныштыққа, екінші жартымен қарым-қатынасқа, шекара орнатуға, сұлулыққа, өз өмірі үшін жауапкершілік алуға әсер етеді. Ажырасу екіжақты шешім және ол процессті мүлде болдырмау мүмкін болмаған жағдайда, та-ана өз балаларының болашағы үшін жауапты болуы тиіс екенін біліп балаларын дайындап отбасындағы қарым-қатынасты ажырасқан жағдайда да сақтауға тырысу қажет. Аналар жұбайына ренжіп, баланы әкесіне қарсы қоятын жайттар жиі кездеседі және керісінше. Осындай жағдайлар болмас үшін отбасыларды ажырасу барысында психологиялық кеңес алуға итермелеу керек. Ал, болған жағдайда бала психологиялық жарақаттары болатыны айтпасақ та түсінікті. Егер, ата- ананың біреуі баламен өз еркімен араласпауды шешсе онда екінші ата- ана баланы міндетті түрде психологқа көрсетіп ол жағдайды жеңіл түрде өтуіне көмек беруі қажет. Болмаса егер бала 7 жастан жоғары жасқа жетсе кең таралған «Ата-анаға хат» техникасын қолдансаңыз болады: • Ата-анаға хат. Эмоцияларды ішке сақтауға болмайды, ал ата-анаңызға ауыр сөз айтып ренжітсеңіз, тағы да өзіңіз қиналасыз, сондықтан реніштеріңізді ақ парақ бетіне тізіп жазыңыз, тіпті болмашы реніштерді жазыңыз мысалы: «Неге мені биге бермедіңіз?....», «Неге менің өмірімде болмадыңыз?....». Хатты жазған соң жыртып не өртеңіз. Бала психикасы өте нәзік және оған әсер ету өте жеңіл. Кез- келген сыртқы процесстер бала психикасында өшпес із қалдырады, сондықтан отбасы құрып, балалы болу алдында міндетті түрде саналы қадам жасау керек. Отбасын құру- тек өзіңізді емес, сонымен қатар басқа да отбасы мүшелерін ойлауға міндеттейтін үрдіс. Жалпы осы мәселелермен отбасы құруға қадам басқан адамдар таныс болса, мүмкін ажырасу пайызы осыншалықты жоғары болмайтын еді. Осы тұрғыда қоғамдық жұмыстар жүргізіліп, психологтардың қоғамдағы отбасы институтының дамуына үлес қосуына мемлекет себепкер болса дейміз. Себебі, «Отан- отбасынан басталады» ал, патриот және ақылды қоғам белсенділерін тәрбиелеу үшін ең бірінші, ажырасу көрсеткішін төмендетуге тырысуымыз керек. Әдебиеттер: 1.Сымбат Сатыбалдина:«"Некенің 40 пайызы ажырасумен аяқталады". Еліміздегі отбасы статистика қандай?»»[Электронный ресурс]: URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nekenn-40-payyizyi-ajyirasumen-ayaktaladyi-elmzdeg-otbasyi-413859/(дата обращении 13 сентябрь 2020 год). 2.Алдияр Косенов: «Более 400 тысяч матерей в Казахстане воспитывают детей в одиночку»[Электронный ресурс]: URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/400-tyisyach-materey-kazahstane-vospityivayut-detey-283056/(дата обращении 26 октябрь 2015 год). 3.Нартова-Бочавер С. К., Несмеянова М. И., Малярова Н. В., Мухортова Е. А. Ребенок в карусели развода. М., 2001 г. 4.Целуйко В. М. Личность ребенка в семье разведенных родителей // Психолог в детском саду. 2005. № 1. 5.Векилова С.А. Психология семьи.,2018г. 6.Приступа Е.Н.Теория социальной работы.2018г. --- Source: [https://yvision.kz/kk/post/azhyrasudy-bala-psihologiyasyna-seri-966075](https://yvision.kz/kk/post/azhyrasudy-bala-psihologiyasyna-seri-966075)