--- title: "Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?" description: "Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жеке сектордың пайда болуымен мемлекет өз міндеттерінің біршама бөлігі..." author: "shyngys.aimaganbet" published: "2019-04-01T20:10:16+00:00" modified: "2019-04-01T20:10:16+00:00" locale: "kk" canonical_url: "https://yvision.kz/kk/post/aza-standa-y-sha-yn-zh-ne-orta-biznesti-damuyna-ne-kedergi-829502" markdown_url: "https://yvision.kz/kk/post/aza-standa-y-sha-yn-zh-ne-orta-biznesti-damuyna-ne-kedergi-829502/markdown" site_name: "Yvision.kz" --- # Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі? > Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жеке сектордың пайда болуымен мемлекет өз міндеттерінің біршама бөлігі... Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жеке сектордың пайда болуымен мемлекет өз міндеттерінің біршама бөлігінен бас тартты. Оған қоса ірі кәсіпорындар жекешелендірілді. Өзіндік негізде шағын және орта бизнесті (ШОБ) құру процесі басталды. Мемлекет негізінен ірі бизнеспен жұмыс жасады, шағын және орта кәсіпорындарға назар аудармады. Алайда ірі өндірістерге қарағанда, ШОБ бірқатар маңызды артықшылықтарға ие. Ірі бизнестермен салыстырғанда, шағын және орта бизнес өзгермелі нарықтық жағдайларға тез, әрі тиімді бейімделе алады. Сонымен қатар ол жоғары инвестициялық тиімділікті қамтамасыз етеді, нарықты тауарлар мен қызметтермен толтырады және барлық деңгейдегі бюджеттерге салық түсімдерін арттырады. Мемлекет үшін шағын және орта бизнес - экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды факторы. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/60abd0fce8e27f9872671c2439c440.png) Шағын бизнес - нарықтың шаруашылық субъектілері ретінде әрекет ететін тәуелсіз шағын және орта кәсіпорындардың жиынтығы. ШОБ қарапайым халыққа жұмысқа орналасуға мүмкіндік береді. Ол бәсекелестікті күшейту секілді маңызды әлеуметтік және экономикалық міндеттерді атқарады, нәтижесінде жұмыссыздықтың төмендеуіне және бағалардың төмендеуіне әкеледі. Өз бизнесін құру мүмкіндігі кейбір азаматтар үшін дағдарыстың шығуына жол ашады, өздерінің әл-ауқатын арттыруға себеп болады. Сонымен қатар, көптеген елдердің даму тәжірибесі көрсеткеніндей, елдің инновациялық экономикасы шағын және орта бизнестің көмегімен туады, өйткені бұл икемділік пен инновацияға жетелейтін экономиканың маңызды сегменті. ШОБ аймақтарды дамытуға өз үлесін қосады, сондықтан да мемлекеттік органдар мен ШОБ өкілдерінің заманауи жағдайларда өзара жұмыс жасау мәселелері ерекше маңызға ие. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/5965d91706c2e3e7f1028efbf02a56.jpg) Кішігірім кәсіпорындардың дамуы ескі ірі кәсіпорындардың қайта жұмысын бастауға септігін тигізеді. ШОБ ірі өнеркәсіптермен бірге одақтасу арқылы өздері үшін де маңызды артықшылықтарға ие бола алады, елдің нарықтық экономикасына да пайдасын тигізеді. АҚШ-та шағын бизнестің таза табысының 34,9% -ы, ал Жапонияда өңдеу өнеркәсібіндегі барлық өнімдердің 56,6% -ы шағын бизнеске тиесілі. Дүниежүзілік банк жыл сайын зерттеу жүргізеді (Doing Business Yerogg), онда он көрсеткішке негізделген 183 елде бизнесті жүргізудің оңайлығы бағаланады. Индикаторларға мыналар жатады: кəсіпорындарды құру, ғимаратқа рұқсат алу, электр қуатымен жабдықтау, мүлікті тіркеу, салық төлеу жəне несиелік шарттар. Алынған мәліметтер негізінде әрбір елге белгілі бір рейтинг беріледі. 2013 жылы Қазақстан 2012 жылғы 56-шы орынмен салыстырғанда 49-шы орынға ие болды, яғни бір жыл ішінде біздің еліміз бірден 7 позицияға көтерілді. Прогресс тез және Қазақстандағы іскерлік жағдай жыл сайын жақсаруда, соның арқасында елімізде шағын және орта бизнестің саны артып келеді. Көптеген адамдар жылдам өзгерістер мен жетілдірулерді қалайтыны анық, бірақ даму мен эволюцияның өзіндік заңдары бар. Жақсы өсімге қарамастан Қазақстанда ШОБ-тың көптеген қиындықтары мен дамуын тежейтін факторлар бар, олардың ішіндегі ең негізгілері- инвестициялық-қаржылық мәселе, ШОБ-тың мәселелерін жан-жақты шешуді қамтамасыз ететін бірыңғай және орталықтандырылған инфрақұрылымның болмауы және отандық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігінің төмен деңгейі. Бұл блогта осы аталған үш мәселені тереңірек зерттеп, олардың пайда болу себебтері мен мүмкін болатын шешім жолдарын қарастыратын боламын. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/360a414ac3e1bf3ca09b16dc5cb048.jpg) Шағын және орта бизнестің дамуына кедергі келтіретін басты мәселелердің бірі – ШОБ-тың инвестициялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қаржы ресурстарының жоқтығы. Несие ресурстарының жетіспеушілігі, әсіресе, нақты сектордағы кәсіпкерлерге үлкен мәселе болып жатыр. ҚР ЭБЖМ Экономикалық зерттеулер институты жүргізген талдау коммерциялық банктерде шағын бизнесті несиелеудің негізгі мәселелерін анықтады. Бұларға қысқа мерзімді несиелер, жеңілдік кезеңінің жоқтығы, несие алуға өтініш берген кезде көптеген құжаттар, шетелдік және ішкі кредиттік желілер туралы ақпараттың болмауы, қарыздарды қайта өңдеу бойынша консультациялық қызметтер көрсететін ұйымдардың жетіспеуі, жаңадан басталған бизнесті несиелендіру мәселесі жатады. Екінші деңгейлі банктердің (ЕДБ) көзқарасы бойынша ШОБ қаржыландырудың қолайсыз салаларының бірі болып саналады. ШОБ субъектілерінің несиелері ЕДБ несие қоржынының шамамен 20%-ын құрайды. Соңғы бірнеше жылда несие қорларының құрылымы саудаға шамамен 40% (ЕДБ ең тартымды клиенттері), құрылысқа 16%, өнеркәсіпке 10%, ауыл шаруашылығына 5%, көлік және байланысқа 2,5% тиесілі. Сондай-ақ, ШОБ субъектілерінің төмен қаржылық тартымдылығының негізгі себебі- қаржылық сауаттылықтың төмен деңгейде болуы, демек, инвестициялық ұсыныстардың сапасы төмен деген сөз (жобалардың қажетті деңгейде болмауы, стратегиялық жоспарлаудағы және ұзақ мерзімді жобаларды іске асырудағы тәжірибенің жоқтығы). Жоғарыда аталған мәселелерді шешу үшін мемлекеттік қаржыландыру «Мемлекеттік үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы» және «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы бойынша жүзеге асырылуда. Бағдарлама жаңа және қолданыстағы ЕДБ несиелері бойынша пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау, ЕДБ банктеріне несие беру, қажетті өндірістік инфрақұрылымды дамыту, қызметтер көрсету, кадрларды даярлау және қайта даярлау, сондай-ақ бастаушы кәсіпкерлерге қаржылық және қаржылық емес қолдау көрсетеді. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/8b2713d9390a220e61cfadf2c51ab6.jpg) Бизнес-инкубатор шағын бизнесті және инновациялық фирмаларды қолдайтын инфрақұрылым объектісі ретінде кәсіпкерлерге олардың қызмет ету кезеңінің басында консультациялық, бухгалтерлік, заңдық, маркетингтік және басқа қызметтерді көрсету арқылы қолдау көрсетеді. Бизнес-инкубаторлар шағын кәсіпкерлік саласында жұмыс орындарын құру туралы мемлекеттік тапсырысты орындайды, сондықтан бизнес-инкубаторды басқарудың тиімділігі ШОБ-ты дамыту және бизнес-білім беру жүйесі үшін өте маңызды. Бизнес Инкубатордың арқасында болашақ кәсіпкерлер өздерінің бизнес-идеяларының дайындық дәрежесін тексере алады, әрі алғашқы прототипін жасап шығады. Прототип біткен соң жас кәсіпкерлер бизнес-акселлератор бағдарламасына қатысуға мүмкіндік алады. Бұл жерде кәсіпкерлер өз бизнесін толық қанды іске асыруға мүмкіндігі бар. Шағын және орта бизнестің дамуына кедергі келтіретін екінші маңызды мәселе- кәсіпкерлікті қолдауға арналған және ШОБ-тың мәселелерін жан-жақты шешуді қамтамасыз ететін бірыңғай және орталықтандырылған инфрақұрылымның жоқтығы, және өңірлердегі шағын бизнесті қызметтермен қамту деңгейінің төмендігі. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/6a0997d61d7b4d788c6b8870e01f6a.jpg) Бұл мәселені шешу үшін «Даму» қоры кәсіпкерлікті тікелей қаржылық қолдаудың 15 мемлекеттік бағдарламасын және кәсіпкерлерді оқытуға бағытталған 11 консультативтік бағдарламасын іске асыруда. «Даму» қоры 2009 жылдан бастап кәсіпкерлік құзірттелікті жақсарту бағдарламаларын жүзеге асыруға кірісті, өйткені мысал ретінде «Бизнес-кеңесші», «Бизнес өсім», «Менторлық принциптегі тренингтер» және «Жас кәсіпкерлік мектебі» атты оқу-бағдарламалары, сонымен қатар, ашық хабарласу орталығы (Call центр) жұмыс істеп, кәсіпкерлікті қолдау орталықтарын ашу басталды. Жан-жақты бизнесті дамыту мақсатында «Бизнестің жол картасы-2020» атты бағдарламасы жасалды. Бағдарламаның негізгі мақсаты-ел экономикасының күрделі секторларында өңірлік кәсіпкерліктің орнықты және теңгерімді өсуін қамтамасыз ету, сондай-ақ, жұмыс істеп тұрған жұмыс орындарын сақтау және тұрақты жұмыс орындарын құру болып табылады. Бағдарлама төрт бағыт бойынша жүзеге асырылады: жаңа бизнес-бастамаларды қолдау, бизнес секторын жетілдіру, кәсіпкерлер үшін валюталық тәуекелдерді азайту, кәсіпкерлік әлеуетті күшейту. Жоба еліміздің барлық өңірлерін қамтиды және кәсіпкерлер мен кәсіпкерлік бастамасы бар халыққа бизнесті құру және соны тиімді жүргізу туралы бірыңғай және қол жетімді білім жиынтығын ұсынады. Еліміздің барлық өңірлерінен шағын және орта бизнес кәсіпорындарын кешенді дамытуға бағытталған «Жұмыспен қамту бағдарламасы-2020», «Бизнестің жол картасы-2020» мемлекеттік бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр. Сонымен қатар, осы бағдарламаларды жүзеге асырудың арқасында Қазақстанда тұрақты жұмыс орындары құрылуда. Қазақстандағы іскерлік ахуалды жақсартуға бағытталған реформалар назардан тыс қалмауда және әлемдік экспорттаушы ұйымдар арасында лайықты расталды. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/dd30a9906e4f93ff52a2865d0fa8df.jpg) Doing Business порталының есебіне сәйкес Қазақстан 2013 жылы бизнесті жеңілдету үшін көптеген реформаларды жүзеге асырған 10 елдің қатарына енді. Шағын және орта бизнестің рөлі пайда болғандықтан, олар жаңа жұмыс орындарының көптігін қамтамасыз етеді, нарықты жаңа тауарлар мен қызметтермен толтықтырады, ірі кәсіпорындардың көптеген қажеттіліктерін қанағаттандырады және арнайы тауарлар мен қызметтерді шығарады. Ірі кәсіпорындардың ресурстарын шет елдерде шағын кәсіпкерлікті дамыту мақсатында тарту үшін ШОБ және ірі кәсіпорындар арасындағы шарттық қатынастар жүйесі («франчайзинг») кеңінен пайдаланылады. Алайда, қазіргі кезде Қазақстанда шағын және орта бизнес сегментінде франчайзинг тек 3%-ды құрайды. Мұның себебі - заңнаманың жетілмегендігі, бизнестің осы схема артықшылықтары туралы жеткілікті ақпараттың болмауы. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/ff1d2f8d56b15b896076d2cec03a36.jpg) Қазақстанда шағын және орта бизнестің ең соңғы мәселесі- жергілікті шағын кәсіпорындардың өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігі импорттық аналогтармен салыстырғанда төмен болып келуі. Бұл мәселені шешудің екі жолы бар. Біріншісі- қызметі тауарларды өндіруге байланысты шағын бизнес субъектілерінің икемді салық салуын жүзеге асыру, басым салалар мен өндірістерді дамытуға инвестиция салатын өндірушілерге салықтық ынталандыруды қамтамасыз ету немесе экологиялық стандарттарға сәйкес өндірісті тұрақты дамыту қағидасын ұстанатын компанияларға жеңілдіктер жасау. Халықтың тиімді сұранысын жандандыру және отандық және шетелдік нарықта отандық кәсіпкерліктің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында шағын және орта бизнестің өнімдеріне бағалардың мемлекеттік және нарықтық реттеуін оңтайлы үйлестіру. Бұл мәселенің екінші бір шешімі- Еуразиялық Экономикалық Одақ. Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі интеграциялық үдерістерге белсенді қатысады. Біздің еліміз, сіздер білетіндей, Еуразиялық Одақ құру бастамашысы және ТМД елдерінің өзара қарым-қатынасын дамытушысы. 2012 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстан экономикасы БЭК жағдайында жұмыс істеп келеді. Ресми статистика Қазақстанның Біртұтас Экономикалық Кеңістіктегі (БЭК) мемлекеттермен сауда-экономикалық қатынастардың қарқындылығын көрсетеді. Осылайша, 2012 жылғы қаңтарда, Қазақстан Республикасының БЭК елдерімен өзара саудасы 1 475,5 млн долларды құрады, бұл 2011 жылғы қаңтарға қарағанда 12,9%-ға артық. Бұл, ең алдымен, елдердің өзара саудадағы кедергілерін жояды, тауарлардың қозғалысын едәуір жылдамдатады, әрі отандық өнімдер мен тауарларды көршілес елдерге шығаруға мүмкіндік береді. Егер тауар шетелге шығатын болса, оның бәсекеге қабілеттілігі артады. Біртұтас экономикалық кеңістікті құру арқылы 170 миллион халқы бар бірыңғай тауар нарығы қалыптасып, жалпы ішкі өнім көлемі шамамен 1,8 триллион долларға дейін артты. Бұдан басқа, БЭК мемлекеттерінің салық органдары арасында электронды өзара әрекеттесу форматы әзірленді және келісілді, тауарларды әкелу және салық төлеушілердің жанама салықтарын төлеу туралы ақпарат алмасу мәлімдемелері бекітілді. Сыртқы сауда операцияларының қатысушылары ҚҚС (Қосылған құнға салынатын салық) және акциз бойынша төлемдерді 50 күнге дейін ұзартуға мүмкіндік алады. Мұның бәрі, әрине, бұрынғы кеңес елдері арасындағы сауда-экономикалық байланыстарды кеңейту үшін жасалған ынталандырушы фактор. Кеден одағы (КО) қатысушы елдердің ішкі нарығын қорғаудың тиімді механизмі болып табылады. Белгілі болғандай, Қазақстан үшін КО-тың құрылуымен тарифтерді қорғау деңгейі едәуір өсті. Атап айтқанда, республика бойынша Бірыңғай Кедендік Тариф (БКТ) мәні орта есеппен 4,4% -ға өсті, бұл отандық өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға және дайын өнімді өндіруге жағдай жасайды. ![Қазақстандағы Шағын және Орта бизнестің дамуына не кедергі?](https://storage.yvision.kz/images/user/419745/e86ea417feab53792eb6bda8c4dd1f.jpg) Қорытындылай келетін болсақ, жалпы Қазақстанда ШОБ өте жақсы қарқынмен дамып келе жатыр. Осыдан бес жыл бұрынғы уақытпен салыстыратын болсақ, ШОБ-тың даму деңгейі жоғары. Әйтсе де, оны тежейтін мәселелер де аз емес. Осы эсседе айтылғандай Қазақстанда ШОБ-ты тежейтін үш басты мәселе бар: инвестициялық-қаржылық мәселе, халықтың сауатсыздығы және орталықтандырылған оқыту жүйесінің болмауы, және ең соңғысы- отандық өнімдердің бәсекеге қабілетсіздігі. Бұл мәселелерді шешудің негізгі бағыттары бар, олар: шағын кәсіпорындардың іскерлік белсенділігінің өсуіне құқықтық және ұйымдастырушылық жағдай жасау, экономикалық саясатты, оның ішінде ғылым мен техниканы, инновацияны, инвестицияларды, баға белгілеуді жүзеге асыру, шағын бизнесті тиімді дамытуды қамтамасыз ету үшін салықтық және несие-қаржылық саясатты іске асыру. Сонымен қатар бизнес –инкубаторлар мен бизнес-акселлераторлар санын көбейту және оларға тікелей қолдау көрсету, франчайзинг саласын дамыту және олардың дамуына тиімді жағдайлар жасау, отандық өнімді қолдау және оларға жан-жақты көмек көрсету, әр саланың және өңірдің, кәсіпкерлердің жекелеген топтарының және қызмет түрлерін ескере отырып, ШОБ-қа қатысты орталықтандырылған матeриалды және материалды емес, яғни, оқу-ағарту істері бойынша көмек көрсету, жеке кәсіпкерлікті тіркеу рәсімін және есеп беру нысандарын жеңілдету секілді бағыттардан тұрады. Барлық жағдайларды қарастыра келе, мынандай қорытынды жасауға болады: ұлттық және аймақтық деңгейлерде шағын және орта бизнесті жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін тиісті жағдайлар жасалса және оның салыстырмалы тәуекелсіз қаржыландыру (несиелеу) мүмкіндіктері туғызылса, инвесторлардың ақшасы сөзсіз шағын және орта бизнеске ағылады. Бұл өз кезегінде ШОБ-тың дамуына ғана емес, сонымен бірге елдің экономикасының тиімділігін арттыруға ықпал етеді. --- Source: [https://yvision.kz/kk/post/aza-standa-y-sha-yn-zh-ne-orta-biznesti-damuyna-ne-kedergi-829502](https://yvision.kz/kk/post/aza-standa-y-sha-yn-zh-ne-orta-biznesti-damuyna-ne-kedergi-829502)