Зарқын Тайшыбай: Абылайхантану II

М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры, абылайтанушы, тарихшы, журналист Зарқын Тайшыбай жақында Алматыда іс-сапармен жүріп, «Екпін» журналына арнайы сұхбатын берген болатын.

Материалдың бірінші бөлімі. Төменде сұхбаттың жалғасы.

Абылай хан жәнет Ресей патшалығы

Абылай хан біздің замандасымыз деп айтуға болады. Тарих өлшемімен алған кезде биыл оның туғанына 300 жыл. Бірақ ол тас ғасырының, не сақ дәуірінің адамы емес, ғұндардың  қайраткері емес. Біздің замандасымыз деген 300 жыл бұрын кәдімгі дүние жүзілік өркениеттің жайылып, бүкіл жер шарында барлық мемлекеттер қалыптасып, дүниежүзілік жер бөлінісі басталып, Еуропа Американы жаулап алып үндістерді қырып тастап, ағылшындар мына Индия мен оңтүстік шығысқа кетіп, Қытай Вьетнам мен Лаосты жаулап алып жатқан кезде, Петр І-нің «Ресей үшін Қазақстан қақпа болады, осы жерді қанша шығын болса-дағы алуымыз керек» деп айтып кеткен шаруасын өзі аяғына жеткізе алмаса да оның артынан ізін жалғастырушылар істі аяғына жеткізді. Оның барлығы архивте бар. Мысалы, Мәскеудің «Ресей көне мұрағаттары» архивінде олардың тарихы Иван Грозныйдан бастап сақталып тұр. Соның ішінде Абылай хан туралы, қазақ, қырғыз-қайсақ істері деген үлкен том-том папкалар бар.

Жоңғар істері, Орта Азия істері деген құжаттардың барлығында Абылай хан бар. Енді осыны сол тамтұмдап жинап, жүйеге келтіріп, деректану ғылымының тұрғысынан зерттеп, салыстырып қазіргі Абылай ханның бейнесін ашқандай болдық. Бұны жалпақ тілмен айтқанда "Абылай ханның өмірі мен қызметіне байланысты еңбектер" немесе "XVIII ғасырдағы қазақ хандығының тарихы" деп айтамыз. Бір ғажабы, бұл тарихта Абылай хан сынды ұлы тұлға жалғыз өзі қайраткер болмай, жанында қаншама халқы болды, елі болды. Қазіргі біздің түсінігімізде оның ішінде Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би сынды билеріміз де, қазіргі өзіміздің мақтан тұтып жүрген Қабанбай, Бөгенбай, Қарасай, Есет, Наурызбай батырларымыз да қағазға түскені бар.

Қазақстанның өзінде 1963 жылдары екі томдық ғылыми жинақ шыққан болатын. Ол "XVI – XIX ғасырлардағы қазақ-орыс байланыстары" деп аталады. Соның ішінде XVIII ғасырдағы қазақ хандығының тарихы, Абылай ханға байланысты біраз деректер бар. Енді ол деректердің жағдайына тоқталатын болсақ, олар көне орыс тілінде жазылған. Оның лексикасын қазіргі орыстардың өздері түсінбейді. Мысалы, онда бір бетте сөйлем басталса, соңына дейін не үтір, не нүкте жоқ. Және ол Абылайхантану тұрғысынан жасалған дүние емес. Сондықтан ол көпшіліктің қолдануына жарамайды. Ол материалдарды да кезінде іріктеп алып, Абылайға байланыстыларын сүзіп алып, әрине, мәтінін, мазмұнын өзгертпей, қалыбынан тайдырмай, қысқартқан жерлеріне арнайы белгілер қойып, оны да өзіміздің жинағымызға қостық. Мысалы, менің 2011 жылы "Мәдени мұра" бағдарламасымен шыққан «Қазақтың ханы Абылай» деген қос томдығымда 500-ден аса құжат бар. Ол құжаттың 220-сы қазақтың тарих ғылымында тұңғыш рет айналымға еніп отыр.

Абылайхантанудың қазіргі жағдайы

Ендігі мәселе Абылайхантанудың қазіргі жағдайы қандай?! Мысалы, алдында айтқанымдай Кеңес заманында орыс оқымыстылары Қазақ тарихына байланысты мәселелерді жазу барысында Абылайға қатысты материалдарды келтірген. Онда да Абылайды жазу нағыз мақсат емес, қазақ хандығының сыртқы-ішкі байланыстарын, жағдайын, экономикасын жазу үшін келтірген жекелеген деректер, үзінді, сілтеме түрінде берілген мәліметтер ғана бар. Өзім сол құжаттың түпнұсқадағы түрін қазақтың тілімен қазіргі оқырманға түсінікті түрде неғұрлым толық қылып беруге тырыстым. Абылайхантану ғылымының басында тұрған Шығыстану институтында Рамазан Сүлейменов деген үлкен ғалым болған. Сол кісінің қосалқы авторлығымен жазылған «Қазақ халқының тарихынан» деген атпен тұңғыш рет орыс тілінде Абылайдың жеке басына, оның еңбегіне арналып жазылған тұңғыш еңбек болатын. Ол да сол Абылайхантанудың қажетіне жарайды. Бірақ толық қанағаттандырады деп айта алмаймын. Өйткені ғылым дегеннің өзі ізденуден, жан-жақты салыстырып қараудан, күдіктенуден тұрады. Сондықтан Абылайхантану ғылымы әлі ұзаққа кетеді. Бірақ менің көңілге тоқ қылатыным - Абылайхантану ғылымы қалыптасып келетіндігі.

Енді деректанушылық тұрғыдан осы бізде Болатбек Нәсенов деген экономист оқымысты бар. Сол кісі өзінің ынтасымен, қазақ тарихына деген құштарлығымен Омбының, Орынбордың, Мәскеудің архивтерінен материалдарды түпнұсқадан көшіріп, суретке түсіріп шамасы жеткенше түсіндіріп, жинақ етіп шығарғаны бар. Ол да қазіргі деректанушылық тұрғыдан терең ғылыми зерттеу жұмысы бола алмайды. Біздікі де сондай. Сонда бәріміздікі де Абылайхантануды ғылым ретінде қалыптастырудың алдағы ұрпаққа дұрыс түсіндіріп кетудің амалы.

(Жалғасы бар)

Жазып алған: Айнұр Ракишева


Редакцияның рұқсатынсыз материалды өзге сайттарға көшіруге жол берілмейді

Алия Arsik
10 шілде 2013, 15:43
3187

Загрузка...

Пікірлер

Пікір қалдырыңыз

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Сондай-ақ Ctrl+Enter басуға болады

Танымал жазбалар

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Дастархан в те времена был скромен. Не было понятия «сынау» - осуждения кто как живет, какой в доме ремонт и т.д. Пока взрослые обсуждали задержку заработной платы, мы играли в армию, жмурки, строили городки...
socium_kzo
5 желт. 2016 / 15:19
  • 17685
  • 27
Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

"Мужчины должны у вас тут права качать, ибо их процент в вашей численности населения уступает проценту женщин". Я машинально начала уверять, что у нас в стране таковых не имеется...
Sapientia
5 желт. 2016 / 10:52
  • 9753
  • 71
Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Конечно, Алматы заслужил эту дорогу. Невзирая на все издержки, которые могут возникнуть. Заслужил и как крупнейший город Казахстана, и как субъект, формирующий своими налогами около четверти всех...
merurg
вчера / 12:35
  • 6238
  • 15
10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

Я почти год проработала в школе, и когда уходила оттуда, была самым счастливым человеком в мире. Тот год, честно говоря, я и сейчас вспоминаю с ужасом.
demonica
6 желт. 2016 / 17:21
  • 5187
  • 77
Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Как сообщают новостные издания, в ближайшее время в Южном Казахстане 102 детям в возрасте 11-12 лет сообщат об их страшном диагнозе. Все эти дети были заражены ВИЧ, причём большинство было инфицировано по вине врачей.
openqazaqstan
2 желт. 2016 / 13:57
  • 4488
  • 4
Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Трамп и не подозревает, что 16 декабря 1991 Казахстан не создал, а восстановил свою национальную государственность. Иначе бы он упомянул не только 25 лет, а больше чем 550 лет казахской истории.
Stehlikova
2 желт. 2016 / 9:02
  • 5166
  • 88
Известный европейский фотограф показал истинную красоту казашек

Известный европейский фотограф показал истинную красоту казашек

С 26 по 30 ноября в Алматы гостил известный европейский фотограф Ян Маклайн в рамках реализации совместного проекта с Казахстаном. Подробности не уточняются, однако ходят слухи о том, что этот...
Muchacho55
вчера / 18:29
  • 4223
  • 7
На самом деле дела плохи: казахстанские школьники на 49-м, а не на 12-м месте по математике

На самом деле дела плохи: казахстанские школьники на 49-м, а не на 12-м месте по математике

О том, как масс-медиа раздула миф о казахстанских вундеркидов в розовый воздушный шар, пока его не проколола правда-иголка. Получается, что казахстанские дети не могут применить теорию в практике...
ardakzhurynov
вчера / 0:17
  • 3496
  • 31
После крупной пьяной аварии бизнесмены в Чечне отказались торговать спиртным. В Казахстане едва ли такое возможно

После крупной пьяной аварии бизнесмены в Чечне отказались торговать спиртным. В Казахстане едва ли такое возможно

После тяжкого ДТП по вине пьяного водителя в Чечне закрылись все магазины, торгующие алкоголем. Их владельцы – 14 бизнесменов – добровольно отказались от выданных им лицензий.
openqazaqstan
5 желт. 2016 / 13:09