место в рейтинге
  • 321789
  • 250
  • 43
Нравится блог?
Подписывайтесь!

«Қазақтарды» патшалық Ресей заманында «қырғыз» деп атауына БАҚтың қандай қатысы бар?

Айтылған сөз, атылған оқ. Ал БАҚ беттерінде абайсыз жазылған сөздің кейде БОМБАға айналуын қазір ақ байқап жүрміз. Кейде әдейі, кейде біреудің қателігімен жазылған мақала адамның болмысы мен тіршілігі түгілі, бүтін бір халықты байырғы атануынан да айыра алады екен. 1734 жылы "Санкт - Петербургские ведомости" газетінде жарық қорген мақалаға және қазақ халқына оның кейінгі әсері қандай болғаны туралы тарқатып жазғым келеді.

1870 жыл. Алқабилер соты.

Тарих. Мектепте біз онымен алғаш рет таныссақ, есейгенде өзіміз де сол тарихтың бүгінгі бөлшегі екенімізді түсіне байстаймыз. Абайша айтсақ "кетігімізді тауып, тарих атты зәулім ғимараттан өз орнымызға кірпіш болып қаланамыз". Алайда қандай әрекетпен "қаланамыз"? Кеше біздің қатысымызбен орын алған оқиға, ертең ел тарихының беттерінде мәнгі қалатынын кейде түсінбейміз, дұрысы ойланбаймыз. Өтті, кетті, ұмыттық. "Ертеңгі күн, бүгіннен басталды" деген сөз осындайда айтылса керек.

1870 жыл Перекочевка кыргыз (Қырғыздардың көші) (суреттің ресми атауы)

"Осында мекендеген халықтарды сол заманда қырғыз деп атаған, солай, кейін өзгерді", - сұрағымнан шаршаған мұғалім менен тезірек құтылғысы келген шығар. Бірақ бұл жауабын мен қорыта алмадым. "Бесінші сынып оқушысы үшін бұл сұрақ неге қызық?" деп сұрасаңыз, айтайын.

1870 жыл. Қырғыздардың жайлауы (суреттің ресми атауы)

Мектептен қайтып келе жатып, бөтен балалардан "хохол" дейтін сөзді еститінмін, уақыт өте келе сол сөздің маған қарай айтылатынын түсіндім. Ол не? Неге мен "хохол" екенмін деген сұрақпен анама бардым. "Хохол" сөзінің мағынасы мен украиндарға қатысы туралы кең мағлұмат алып, өзімнің "хохол" емес "орыс" екенімді кейін дәлелдеп жүрдім. Кейде төбелескен жағдайлар да болған "хохол" үшін )))) "ауыл кеші көңілді" дегендей )))). Маған "хохол" деп алыстан айқай салғанда көңіліме тиетін, өткені маған қатысы жоқ сөз еді.

1870 жыл. Қырғыздар киіз үйі (Кибитка киргиз) (суреттің ресми атауы)

Енді міне тағы бір ребус пайда болды. Неге менің достарым қазір "қазақ", ал бұрын оларды "қырғыз" деп атаған. Фантастика ғой ))) Көшежегі жолдасым Қадырдің өзі мен әке шешесі бүгін "қазақ", ал арғы аталары Жүнісбек "қырғыз" болған екен. Миіма кіріп шықпайтын мәселе еді. Кейінгі кезде кейбір азаматтардан сұрасам, "бізді солай кемсітті ғой Мағзұмжан" деген жауап естідім. Кемсіткені рас енді. Алайда бұл мәселенің түбіне жеткім келді.

1870 жыл. Қырғыздар киіз үйі (Кибитка киргиз) (суреттің ресми атауы)

Кеше ғана осы мәселеге қатысты бір ақпарат таптым. Сонымен бөлісейін. Бұл ресейлік бір тарихшының ойы, деректерді де сол келтіріп отыр. Ресейдің мұрағатында сақталған 18 ғасырдың алғашқы жылдарында жазылған құжаттарда қазақтарға қатысы бар құжаттарда "қырғыз" емес "қазақ" деп жазылып тұр. Тіпті Жоңғарияға сапар шеккен Иван Унковскийдің 1722-1724 жылдары жазылған журналында саяхатшы Сарыарқа халқын "қазақ" деп атап жатыр. "қырғыз" және "қазақ" атауы бөлек жүрді. Бұл жағдай 1734 жылға дейін өзгермеген.

1870 жыл. Құда түсу салты (Свадебные обряды кыргыз) (суреттің ресми атауы)

1734 жыл. Санкт-Петербор қаласына Абылайыр ханның ұлы Ералы сұлтан қазақтың ресми делегациясын басқарып келеді. Делегацияның мақсатына тоқталмай ақ қояйын, өздеріңіз білетін шығарсыз. Қазақ даласынан келген мәртебелі қонақтардың миссиясы мен, көпшілікке бейтаныс қазақтардың шынайы бейнесін ашу үшін Ресейдегі алғашқы газеттердің бірі "Санкт-Петербургские ведомости" үлкен мақала жариялайды. Қазақтардың ұсынысын жарнамалау мақсатында ақпараттық себеп керек болды. Ал мақалада көрсетілген қазақтарға қатысты деректердің басым көпшілігін Нидерландтық көпес Николай Корнелиуссон Витзен жазған "Северная и Восточная Тартария" еңбегінен көшіріп алады. Ескеретін бір жайт, Николай Витзен Петр 1 патшаның шақыртуымен 17 ғасырдың аяғында Ресейге келіп, Ресейдің оңтүстігінде мекендеген халықтар туралы ақпарат жинау керек болатын.

1730 жыл. "Санкт-Петербургские ведомости" газетінің бір беті. Газеттің редакторы М.В.Ломоносов

Николай Витзен Петр патшадан алған сол тапсырмасын адал орындап шықты. (Бұл ғылыми еңбекке бөлінген тендер ақшасын жемеген көрінеді )))))). Аумақтарды аралап, ақпаратты өз көзімен көрмесе де, сол аумақтарға барып келген көпестерден "интервью" алып өз еңбегін орыс көпестер жеткізген ақпаратпен толтырып шықты. Біреудің айтқаны шын, басқаның айтқаны өтірік, әйтеуір барлығын бір "Северная и Восточная Тартария" атты кітапқа жинап абыройлы еңбек атқарғандай болды. (кітаптағы мағлұматпен жоғарыдағы сілтеме арқылы таныссаңыз болады) Бұл шығармада құнды дерек шынында да көп. Мысалы Абылхайыр ханның әкесі Қажы сұлтан туралы мағлұматтар бар екен. Витзен өз кітабында Азия халықтарын жағрафиялық тәсілмен бөледі. Негізгі мағлұматты ол башқұрт, енисейлік қырғыздар, хақастар мен казактар туралы бөлек жазып, қазақтар туралы ақпаратты "Бухария" атты тарауға қосып қояды екен. Оған не себеп болғанын қазір нақты ешкім айта алмайды.

1730 жыл, 5 наурыз күні шыққан газет беті. Төрт жылдан кейін "Санкт - Петербургские ведомости" жарияланған мақаласында қазақ халқын "қырғыз" деп атап кетуіне себеп болатын үлкен қателік жібереді.

Енді Николай Витзеннен М.Ломоносов басқарған "Санкт - Петербургские ведомости" газетіне келейік. Патшаға қазақтардан делегация келді, жарнамалық - танымдық ақпаратты дереу жариялау керек деген тапсырма түседі. Қазақтар туралы нақты мәлімет аз, оларды көріп келген көпестерді табамын дегенше бірәз уақыт өтеді. Не істерін білмей жүрген редакция тілшісі Николай Витзеннің "Северная и Восточная Тартария" атты еңбегі есіне түсіреді. Ондағы қазақтар туралы ақпаратты аударып, сол ақпаратты негізге алып мақала жазып шығаруды ұсынады. Рұқсат алып дереу орындауға кіріседі.

1870 жыл. Қырғыз әйелдің бас киімі "Сәукеле" (суреттің ресми аталуы)

Алайда, асығыс болған тілші - аудармашы, қазақтар туралы жазылған "Бухария" тарауын ашпай, ақпаратты кітаптың алғашқы беттерінен алады (онда енисейлік қырғыздар туралы жазылған). Онымен тоқтамай, қазақтардың сол енисейлік қырғыздардан тарағанын қоса салды. (Николай Витзен еңбегінде ондай ақпарат жоқ, тілші өзі қоса салған). Әйтеуір, ақпаратты бұрмалап, интрига қоса салады да, мақаланы жариялап жібереді. Қысқасы келген "қазақтарды" шын мәнісінде "қырғыз" екенін дәлелдегендей болады.

1870 жыл. Күеу бала, қырғыз. (Киргизский жених) (суреттің ресми аталуы)

"Қайдағы бір мақала, қалайша "қазақтардың" "қырғыз" деп аталуына септігін тигізе алады" деген сұрақ көкейіңізде пайда болу мүмкін. Ескеретін бір жайт бар. Ресейдегі газеттер арасында "Санкт - Петербургские ведомости" таралымы да үлкен, оқырманы да сыйлы болатын. Ералы сұлтан басқарған қазақтар делегациясын қабылдаған Екатерина патшайым ең бірінші оқырманы еді. Яғни империяның саяси бомонды да осы газеттен көз алмайтын.

1870 жыл. Қалындық, Сыпайы есімді қырғыз қызы. (суреттің ресми аталуы)

Бұл газетті А.Пушкиннің атасы Абрам Ганнибал да болашақта атақты қолбасшы, ал сол кезде қарапайым сарбаз Суворов та оқыды. Мемлекет тарапынан бұл басылымға зор көмек көрсетілген. Сондықтан бұл басылымда жарияланған ақпаратты барлығы бірінші инстанция, ең шынайы, патшаның айтқаны ретінде қабылданды.

1870 жыл. Қырғыз әйелінің бас киімі "Бөрік" (суреттің ресми аталуы)

"Қазақтар" туралы мақала жарияланған соң, барлығы оны шынайы ақпарат ретінде қабылдағаны да содан. Мемлекет тарапынан шыққан көптеген ресми құжаттарда да "қазақ" емес "қырғыз" деп жазылып, жұртшылыққа тарала бастады. "Асығыс шайтан тірлігі" деп айтушы еді ауылымдағы бір ақсақал. БАҚтың осы олқылығы екі ғасырға созылған үлкен әділетсіздікке айналды.

1870 жыл. Айжан есімді қазақтың әйелі.

Кейін бұл жағдаймен Ш.Уалиханов күрессе де, жеңе алмай, ақыры С.Сейфуллин бұл мәселенің түбіне жетіп "қазақ" деген атауды өз халқына қайтарып беретінін өздеріңіз білесіздер. Әділдік орнайды, алайда бір асығыс тілшінің олқылығы, қазақ даласын мекендеген жұрттың шын атауынан айырғаны менің ойымнан кетпей тұр. Тарихтағы кез келген адамның ізі туралы осындайда ойланады екенсің. Бір ғасырдан көп уақыт, бүтін бір халық басқа есіммен аталып келгені қаншалықты ауыр екенін, "орыс" бола тұра, бір екі рет емес, он жыл бойы "хохол" атансам да түсінбейтін сияқтымын.

1870 жыл. Қырғыз әйелдің орамалы. (суреттің ресми аталуы)

Осы постта да қолданған суреттердің барлығына тек ресми атауын бергенім содан, мүмкін оны оқыған кезде, сол ауырлықты сезінген шығарсыз. Суреттерде еліміздің оңтүстік өңірлерде өмір сүрген қазақтар көрсетілген. Бірақ өз заманында "қырғыз" аталып кеткен қазақтар.

1870 жыл. Құда түсу, күеу баламен танысу.

P.S. Бұл постты менің тек тарихи оқиға мен болған жағдайға қатысты зерттеу деп қабылдауға шақырамын. Суреттердің арасында қазақтар жоқ деген әнгімелер болған еді, өткен постта көрсете алмаған соң, осы постта құнды ақпаратты, қызықты деректермен араластыруға тырыстым, достар. Егер осындағы ақпарат шынымен де құнды көрінсе, достарыңызға жеткізуді сұраймын. Олар да білсін.

18 февраля 2013, 0:14
7457

Загрузка...

Комментарии

Shpak
0
0
Енді дұрыс, нағыз қазақтар, керемет.
Керегесіз, шаңырақсыз, ерегексіз, күлдіреуішсіз, малсыз қазақ бола`ма?
Мал`жан аман`ба қазағым?!
Mrojin
0
0
Николай Витзен шығармасын ғаламтордан таба алмадым, достар. Оған арналған танымдық сайттар бар, оларды жүктедім. 3 томдық еңбек болып жақында шыққан екен, электронды нұсқасы табылмай жатыр. Тапқанда бірден осында жүктеуге тырысамын.
Shpak
1
0
1870 жыл. Құда түсу салты (Свадебные обряды кыргыз) (суреттің ресми атауы)
=

Бұл қазақ орынтойдағы қол статар деген әдеті....
"Наконец наступает ночь; родители невесты ранее обыкновенного ложатся спать, а женщины уводят невесту в другой ближайший аул или тут-же в чью нибудь чужую кибитку. Здесь из молодых людей образуется две партии: одна наемная, служащая в пользу жениха, а другая – сторонники невесты, которую они прячут. Партия жениха разыскивает ее и когда найдет, то между ею и партией невесты начинается борьба – тартыс, которая всегда оканчивается тем, что сторонники жениха невесту отобьют и передают ее женгам (женам братьев невесты), которые и отправляются с ней к жениху. Жених во время тартыса остается или в своем коше или, как очень часто бывает, пробирается к той кибитке, где происходит борьба, и там у внешней стороны сидит и любезничает с невестой через решетку до тех пор, пока ее не уведут женги. После этого женщины проводят жениха в кибитку невесты и исполняют при этом различные обряды и раз наго рода церемонии. Перед входом к невесте жених остается не надолго у внешней стороны коша и через решетку подает невесте руку, обвернутую шелковым платком, та отвечает ему тем же. Обряд этот называется кул-устатар (держание руки). За самый вход в кибитку жених дает женщинам лучший подарок обыкновенно халат (уюй кыргызер). Тут же у дверей кибитки ложиться какая-нибудь старуха, притворяясь мертвой; ей жених дает маленький подарок – кемпр ульды (старуха умерла). Потом встречают женщину, бросающую им поперек дороги бакань (толстая, аршина 4 длины жердь с раздвоенным концом, в виде коротких вил с тупыми концами; баканом поддерживают чанырак, в то время, как ставят юрту); перступать через бакань считается дурной приметой, жених дает и ей подарок; она убирает бакань и присоединяется к ним. Вслед за тем встечают еще одну женщину, которая, лежа на земле, ворчит как собака; жених дает ей подарок «собака ворчит (гетырындар)». Роль собаки берут на себя самыя бедные женщины. У самых дверей юрты женщина преграждает дорогу жениху, он дает ей подарок; она сторониться, что бы его впустить, но две женщины снова загораживают ему дорогу. Одной он дает подарок «за поднятие занавеса у постели невесты», а другой за уборку постели». Они берут подарки и впускают его за занавес. Там он находит невесту с ея родственницей-свахой (дженге) и еще одной женщиной, лежащей на постели. Жених дарит ее «за сиденье на постели» и она уходит из-за занавеста. Затем, когда невеста на постеле сядет с женихом рядом, одна из женщин держит край одеяла, как бы желая накрыть им, за что получает подарок – курпекумылдатар (шевелить одеяло). Сваха-жа берет жениха за руку и позволяет погладить невесту по голове, затем соединяет их руки, получает подарок «за обнимание невесты» (кыз кучактар) и уходит, оставляя их одних. После этого жених с невестой ложаться спать. Хотя магометанский закон строго запрещает подобный соблазн, но киргизы имеют свои обычаи, и жениху нет ничего запретного. Однако невесте считается позором быть беременною; для этого она пьет чай из трех трав, из которых она называется Кызыл-ча. Этим чаем, киргизки вообще изгоняют плод в самом начале. Беременною же киргизка может быть лишь тогда, когда она взята в дом мужа. «После совершения сватовства жених может вступить в права мужа, если он выплатил весь калым или часть его, не смотря на то, что еще не совершено венчания, которое считается только освещением брака и не обязательно»."
Shpak
1
0
1870 жыл. Құда түсу, күеу баламен танысу.
=

Бұл құда түсүгін е`мес, бұл орынтойдың басы...
"Посещение невесты (калымдык) женихом до брака, тайно (ясырын) называется орунбарган или орунтой. Цель его – одобрение жениха и совещание об окончательной уплате калыма. Жених едет в сопровождении доверенного лица и от 3 до 9 провожатых (косчи). Они везут с собой подарки, называемые «лю», которые жених должен раздавать при свадебных церемониях. Главные предназначаются родителям невесты и подносятся им провожатыми жениха. Для жениха в ауле ставиться отдельная богатая кибитка, куда заранее собираются приглашенные для встречи жениха женщины. Когда жених с товарищами подъедет к кибитке, и когда женщины выйдут к нему на встречу, то он и его свита должны спешиться и потом он обязан сделать им, опустив руки, низкий поклон – «тяджим». Ближайшая родственница невесты берет его под руку и вводит в поставленный для него кош. Здесь старший в свите жениха (утагасы) раздает женщинам часть привезенных подарков. Между тем в ауле режется скот на пир (туй) и начинаются увеселения: происходит скачка, стрельба, борьба, играют на балалайках и поют, восхваляя в стихах жениха, невесту и их родителей. Во все это время жених остается в коше, окруженный женщинами и девицами, исключая невесты. Каждая из присутствующих имеет право требовать от него тяджима, и он не может сесть пока ему этого не позволят. Неисполнение этих требований женихом ведет часто к полному разрыву начатого сватовства."
Рахмет көп, неге "қырғыз" атанғанын енді біліп отрымын:)
Мүмкін болса, қазақ әріптерімен жазсаңыздар! Қатенің бәрі осылай кете береді ғой!
Посещение невесты не "орунбарган" - а "ұрын бару" немесе "ұрын келу"..
17-ғасырдың жартысынан бастап салтымызға да, дінімізге де өзгеріс еніп кеткен.Ол кездер кеңес үкіметінің бұрмалауы əсер етіп үлгерген кездер. Болмаса жастар некесіз жастар еш жерде де қосылмаған.17-ғасырға дейінгі қазақ тұрмысы тарихын зерттеуге тура келеді.
Дұрыс жазасын Максим, дәл солай болды!

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Обратная сторона Астаны. Девять худших и проблемных районов столицы Казахстана

Обратная сторона Астаны. Девять худших и проблемных районов столицы Казахстана

Несмотря на то, что Астана столица, и один из самых красивых и современных городов Казахстана, здесь все равно есть места, за которые стыдно и даже как-то неудобно перед гостями.
Washington
12 янв. 2017 / 12:25
  • 21217
  • 26
Расписание Универсиады в Алматы. Что стоит посетить?

Расписание Универсиады в Алматы. Что стоит посетить?

Путеводитель по соревнованиям Универсиады с рекомендациями, какие соревнования Универсиады никак нельзя пропустить. До встречи на Универсиаде!
olympic
11 янв. 2017 / 10:40
  • 19226
  • 11
Как мы «скидываемся» на красивую жизнь мажоров. Воровство пенсионных денег

Как мы «скидываемся» на красивую жизнь мажоров. Воровство пенсионных денег

Официальные спикеры КНБ РК рассказали о ходе расследования, раскрыв общественности схему, которую использовало руководство ЕНПФ для воровства 5 миллиардов тенге пенсионных накоплений.
openqazaqstan
13 янв. 2017 / 11:30
  • 14240
  • 12
«Ещё раз на те же грабли». Премьер Сагинтаев о временной регистрации

«Ещё раз на те же грабли». Премьер Сагинтаев о временной регистрации

Казахстанцы по-прежнему с нескрываемым возмущением и сарказмом комментируют нововведения в миграционное законодательство. Проблема, как это ни парадоксально, в том, что мы, казахстанцы – народ законопослушный.
openqazaqstan
12 янв. 2017 / 10:07
  • 11280
  • 26
10 лучших районов Алматы. Широкие улочки, частные дома, летом – красота!

10 лучших районов Алматы. Широкие улочки, частные дома, летом – красота!

Названия улиц: Садовый бульвар, Солнечный проезд. Красиво звучит не так ли? Прям, как в Москве... Уютные улочки и радующие глаз одноэтажные домики, тихо и свободно, нет динамики, движух и ажиотажа.
gelberdeuet
16 янв. 2017 / 14:45
  • 6357
  • 92
Наверное, я себя почувствовала человеком именно в Корее. Не в Казахстане

Наверное, я себя почувствовала человеком именно в Корее. Не в Казахстане

Если я останусь в Казахстане, то идти мне здесь некуда, пахать за копейки на госслужбе? Прожить всю жизнь в однокомнатной вместе с котом и мамой?
savira6
13 янв. 2017 / 9:44
  • 5037
  • 32
Айсулу Салгарина. Решил пойти в гости к той, что вызывает гордость за казахских девушек

Айсулу Салгарина. Решил пойти в гости к той, что вызывает гордость за казахских девушек

Прошло около 2 лет. За эти годы в моей жизни многое изменилось. И мне стало интересно, какие же изменения произошли в жизни тех, у кого я когда-то брал интервью...
DastanIskakov
14 янв. 2017 / 11:43
  • 4458
  • 4
Сейчас даже дяденьки и тетеньки в 20-27 лет живут с родителями. Безработица в Алматы

Сейчас даже дяденьки и тетеньки в 20-27 лет живут с родителями. Безработица в Алматы

Наверняка, все знают крылатую фразу Ленина "Кто не работает - тот не ест" В то время за безработицу осуждали, а кормили народ за счет предприятия - славные были времена, пусть я и застала их лишь...
DoZa
13 янв. 2017 / 9:54
  • 4023
  • 44
Многочасовые очереди, смерти в ЦОНах: почему вопросы об этом ставят парламентариев в тупик?

Многочасовые очереди, смерти в ЦОНах: почему вопросы об этом ставят парламентариев в тупик?

Ожидали ли депутаты Мажилиса всего этого? Как планировали этот процесс регистрации, и обсуждали ли его, прежде чем одним нажатием кнопки принять нормы с такими абсурдными временными рамками?
openqazaqstan
вчера / 14:32
  • 3030
  • 20