• 89084
  • 6
  • 3
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Ресейдің отарлау саясаты: Хандықты жойып, сұлтандықты енгізді

АСТАНА. 28 қараша. BAQ.KZ - Ресейлік патша үкіметі қазақ даласын жедел отарлау үшін өткен 18 ғасырдың өзінде-ақ бір қатар шаралар қабылдапты. Мысалы, 1747 жылы 21 шілде күнгі Үкімет сенатының №164-ші құпия қаулысында: «қырғыз( қазақ) халқына қару-жарақ, оқ-дәрі, кремний, қорғасын сатпау керектігі жөнінде» айтылса, 1747 жылы 31 желтоқсанда: «Қазақтарды қорқытып ұстау мақсатында Оренбург губернаторы қазақтың бір немесе екі ауылын шауып тірі жан қалдырмай қырып тастау керек (әйелдер, қарттар,балаларды да)» делінген.

1747 жылы 10 сәуірде қол қойған Шетел ісі жөніндегі коллегияның №220-ші «Қырғыздар (қазақтар) тарапынан туатын қарсылыққа орай жоспар жасау» туралы құпия жарлығында: «Қырғыздармен күресті өзіміздің әскерге емес, көрші тұратын қалмақ, башқұрт, казак және Сібір губерниясының тұрғындарына тапсырып, қазақтарды өлтіруіне көз жұмып қарау керек» депті.
Сондай-ақ, 1768 жылы 17 ақпанда қабылданған №80 жоғары жарғыда: «Қазақ халқының бостандығын жою үшін, хан сайлауын халық емес біз өзіміз шешетін болуымыз керек» деп бекіткен. 1779 жылы 4 қазан күні қатын патша ІІ Екатеринаға сарай қызметкерлері жазған жоғары дәрежелі баяндау хатта: «Абылай сұлтанды Петропавловск қорғанысына шақырып, ақ патшаның құзырына бағынуға бас идіру керек, соңғы кездері шақыруға, громаталарымызға және марапаттарға әр түрлі сылтау айтып келмей жүр және жіберген елшілермен дөрекі қатынасады, оларды қабылдамайды. Барлау мәліметтеріне қарағанда Абылай сұлтан қытаймен жақын қарым қатынаста болғандығы анықталды. Өз адамдарына орыс көпестерін тоңауға рұхсат беріп отыр. Патшалықтың құзырына кірмеу арқылы ол орыстарға қарсы әрекет жасап, қазақ халқының азаттығын қорғап қалмақшы. Сондықтанда Абылайға грамоталар, хандық марапаттар және де тағы басқа сияпаттарды бермеу керек. Бұдан былай Абылайдың ордадағы дәрежесін төмендетіп, оған тең боларлықтай қарсылас табу керек. Қазақ ордасындағы осы жағдайлар түзелгенше орыстарға ордаға баруға тиым салынсын!» делінген
1781 жылы Абылай қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері Уәлидің беделін әлсірету үшін патша үкіметі бір қатар сұлтандарға қолдау көрсете бастайды. 1815 жылы Уәлиге қарсы патша жансыздары бүлік ұйымдастырып, орнына Барақтың ұрпағы Бөкейді хандыққа сайлайды.
Кешікпей сарай шенеунігі М.Сперанский мырза «Устав о сибирских киргизах» дегенді ойлап табады. Бұл шешімге 1822 жылы 22 шілдеде патша қол қойған. Осыдан кейін қазақ даласында хандық билік жойылады. Патшаның ығына жығылатын аға сұлтандар пайда болады. Жоғарыдағы шешім бойынша орта жүзді Батыс Сібір аймағының бір бөлігі ретінде таниды. 1839 жылға дейін Батыс Сібір аймағының астанасы Тобыл қаласы болады. 1839 жылдан кейін Омбы қаласы болып өзгерді.
Жоғардағы «Сібір қырғыздары туралы» қаулының негізінде 1822 бастап жылдан 1839 жылға дейін қазақ даласын басқаруды 7 округке бөліп тастады. Соның ішінде Ақмола округі 1832 жылы құрылады. 50-70 қожалық (отбасы) бірігіп 1 ауыл (ауылнай) болды. 10-12 ауыл бір болыс. 15-20 болыс бір округке біріктірілді. Округ басшылығына сұлтан отырды. Сұлтанның қол астында 4 кеңесшісі болды. Олардың екеуі орыс, екеуі қазақтан делінді. Оларды 2 жыл мерзімге губернатор тағайындады. Сұлтан болса 3 жыл мерзімге сайланды. 
1824 жылы Абылай сұлтанның баласы Қасым бастаған бір топ ел басшылары патша үкметінің жоғардағы қаулысына қарсы шығады. Олар патша үкіметіне жіберген хатыңда: «Сұлтандарға Абылай кезіндегідей еркендік беріліп, емен-еркін тұруымызға мүмкіндік жасалсын» депті. Патша бұны құптамағандықтан Қасым сұлтан қол бастап Абылайдың ордасы орналасқан Бурабай, Шортанды (Щучье) қалаларын басып алады. Сол жерден Акмола округына шабуылдар ұйымдастыруды жоспарлайды. 1836 жылы оңтүстік өңірге ығысып барған Саржан, Есенгелді, Қасым сұлтандарды патшаның тапсырмасымен Тәшкент төресі өлтірді.
Қазақтардың бас көтеруінен қорыққан патша үкіметі қазақ даласына бекініс санын көбейте бастады. Акмоладан оңтүстікке қарай Ақтау бекінісі салынады. Бекіністер арасына 20-30 шақырым қашықтықта шағын бекеттер орын тепті. Кешікпей Ақмола маңына орыстарды көшіріліп әкелу науқаны жедел жүргізілді. Ресей өзінің отарлау күшін Ақмола маңына топтастырды. 
Бірақ бұған қарсы қазақтарды бастап Кенесары Қасымұлы көтеріліске шығады. 1836-1838 жылдары Кенесары хан ұзақ кескелескен шайқас нәтижесінде бірнеше бекеттердің көзін құртып, Ақмола бекінісіне қарсы үш үлкен әскери жорықтар жасады. Кенесарының көзін құрту үшін патша үкіметіне бағынышты сұлтандардан үш отряд жасақталды. 1845 жылы Кенесары ханға генерал майор Вишневский бастаған отряд, Бұхар әмірлігі мен Қоқан хандығының әскері қарсы шықты. Қортындысында Кенесарының жасағы түгелдей қырылып қалады. Кенесарыны өлтірген қырғыз Қалыгұл Әлібековке патша үкіметінің күміс медалы берілді.
Бұдан кейін патша үкіметі қазақ жерін толықтай басып алу үшін жаңа реформалар жасай бастады. Олардың бірі 1868 жылы 21 қарашада қабылданған «Дала облыстарын уақытша басқару жөніндегі бағдарлама» еді. Бұл бағдарлама бойынша қазақ халқы ХХ ғасырда жері жоқ, халқы мен тілі дүбәра мемлекетке айналуы керек болатын. Арада большевиктер билікке келіп, Кеңес үкіметі орнағанымен жоғарыдағы бағдарлама өзгерген жоқ.

Бекен Қайратұлы

 
nazgulnaz
14 января 2013, 13:05
2672

Загрузка...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Дастархан в те времена был скромен. Не было понятия «сынау» - осуждения кто как живет, какой в доме ремонт и т.д. Пока взрослые обсуждали задержку заработной платы, мы играли в армию, жмурки, строили городки...
socium_kzo
5 дек. 2016 / 15:19
  • 29308
  • 30
Верховный Суд презентовал комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу

Верховный Суд презентовал комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу

ГПК содержит 505 статей, многие из которых написаны несколько сложным юридическим языком. Однако теперь понять их можно проще и без обращения к юристу.
RuSnake
6 дек. 2016 / 10:31
  • 10990
  • 0
Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

"Мужчины должны у вас тут права качать, ибо их процент в вашей численности населения уступает проценту женщин". Я машинально начала уверять, что у нас в стране таковых не имеется...
Sapientia
5 дек. 2016 / 10:52
  • 10762
  • 71
Известный европейский фотограф показал истинную красоту казашек

Известный европейский фотограф показал истинную красоту казашек

С 26 по 30 ноября в Алматы гостил известный европейский фотограф Ян Маклайн в рамках реализации совместного проекта с Казахстаном. Подробности не уточняются, однако ходят слухи о том, что этот...
Muchacho55
7 дек. 2016 / 18:29
  • 9302
  • 8
Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Конечно, Алматы заслужил эту дорогу. Невзирая на все издержки, которые могут возникнуть. Заслужил и как крупнейший город Казахстана, и как субъект, формирующий своими налогами около четверти всех...
merurg
7 дек. 2016 / 12:35
  • 7404
  • 20
«Лицо дьявола»? Страшный силуэт на стекле – не оправдание водительской безответственности

«Лицо дьявола»? Страшный силуэт на стекле – не оправдание водительской безответственности

Казнет уже которые сутки подряд обсуждает страшную аварию на трассе Астана – Боровое, где сошлись страшные мистические знаки и где из-за банальной человеческой безответственности гибли люди..
openqazaqstan
8 дек. 2016 / 13:14
  • 6507
  • 6
Невозвращенцы-болашаковцы должны государству почти 2 млрд тенге. Кто их теперь вернет?

Невозвращенцы-болашаковцы должны государству почти 2 млрд тенге. Кто их теперь вернет?

Как сообщают новостные порталы, в Нью-Йорке нашёлся бывший болашаковец Ержан Еликов, исчезнувший пять лет назад и всё это время не выходивший на связь с родителями. Да-да, это именно он, «тот самый».
openqazaqstan
вчера / 14:31
  • 5993
  • 22
На самом деле дела плохи: казахстанские школьники на 49-м, а не на 12-м месте по математике

На самом деле дела плохи: казахстанские школьники на 49-м, а не на 12-м месте по математике

О том, как масс-медиа раздула миф о казахстанских вундеркидов в розовый воздушный шар, пока его не проколола правда-иголка. Получается, что казахстанские дети не могут применить теорию в практике...
ardakzhurynov
7 дек. 2016 / 0:17
  • 5881
  • 36
10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

Я почти год проработала в школе, и когда уходила оттуда, была самым счастливым человеком в мире. Тот год, честно говоря, я и сейчас вспоминаю с ужасом.
demonica
6 дек. 2016 / 17:21
  • 6275
  • 78