• 78696
  • 7
  • 0
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Күйші Сүгірдің ұрпақтары

 
10.10.12.

Шертпе күйлерімен исі қазаққа мәлім дарабоз күйші Сүгір Әліұлы туралы жазылып та, айтылып та келеді. Жазушы Тәкен Әлімқұлов «Телқоңыр» әңгімесін, ақын Бәтима Батырбекова «Күйші» поэмасын, жазушы Өтеш Қырғызбаев «Сүгір» романы мен «Назқоңыр» пьесасын жазды. Дегенмен зерттеушілерге ашылмаған дүние көп-ақ. Соның бірі - күйшінің үш қызы және олардан тараған ұрпақтары. Бұл жөнінде «Күйші Сүгір» дастанын жазған ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Ескермес Жақсымбетұлы төмендегіше әңгімелейді:

- Сүгір 1882 жылы Арқаның кең жай­лауында дүниеге келген. Сүгір туған тама руының бұзау деген бұтағы - қыста Көк­шенің терең жалды құмын қыстаса, көк­тем шыға Бетбақ даланың шөлін басып өтіп, қоңырат, найман, қыпшақ елдерімен аралас Сарысу өзенін бойлап, Жеті­қоңыр­ды жағалай отырып, Арқаның жазиралы тауларына дейін мал жайып қайтатын болған. Міне, талантты бала Сүгірдің өн­ер­паз болып өсуіне көшіп-қонған сауық­қой ел тұрмысы игі әсерін тигізеді. Сүгір ал­ғаш рет күйді нағашысы, атақты қобыз­шы Ықыластан, одан кейін Саты­балдыдан үйренеді. Белгілі Созақ шежіре­шісі, қа­ламгер Есіркеп Өмірбеков өзінің «Шежі­ре­лі өлке» деген кітабында Сүгір күйшімен бір болып, әңгімесін тыңдаға­нын былайша баяндайды.

- Сүгір өзінің бір әңгімесінде: «Жоғар­ғы Сарысу бойында өткен Бағаналы елі­нің атақты адамы Өтжан деген кісінің ба­ласы Сауқынбектің бала сүндеттеткен тойында атақты бес домбырашыны көр­дім. Олар Қыпшақтан шыққан Жұмабай домбырашы, қоңыраттан шыққан Есен­берілі, Иса деген домбырашылар. Найман елінен шыққан Есжан, алшын Дайрабай да домбырашы еді. Бұлардың бәрі де бі­рінен-бірі өткен күй тәңірісі болатын. Мен батаны Сыздық төренің қасына ер­ген Оңлыбай деген домбырашыдан ал­дым» дейтін. Сүгірмен бәсекелес дом­бы­рашылар аз болмаған. Алшын Ілияс, тама Асан, қоңырат Шубай, Өксік­бай, Карбоз, Бейсен, Сүгірдің қызы Сара­күл­дің күйеуі Жайыл, саңғыл Ақтай, Алдабер­ген тамыл­жыта домбыра тартқан нағыз шеберлер екен.
Енді Сүгірдің отбасылық жағдайына келейік. Сүгір бозбала шағында Қарақұр өзе­нін жайлаған қоңыраттың Беген жетім­дер руынан шыққан Алдаш бидің қызы Айғанымға үйленеді. Бірақ Айғаным бала үстінде дүние салып, бесіккертпе құда болған құрақ тама Шынарбайдың қызы Сауқанмен тұрмыс құрады. Одан Саракүл туады. Сауқан кенеттен қайтыс болып, оның сіңлісі Сыпатайқызы Нәзі­кенге үйленеді.Нәзікеннен Ұлбала мен Оңғар туады. Ұл бала болмайды. Бір жылы тамалар мен қоңыраттар Арқадағы Атба­сар­ға базарға шығып, қыстық бидай­ларын әкеле жатады. Керуенге Ұлытаудың маңы­нан қарақшылар шабуыл жасап, би­дайларын тартып әкетеді. Бұл ел арасында үлкен дау-дамайға ұласады. Ел басшылары мен азаматтары аттанған бұл дауға көппен бірге Сүгір де барады. Осы сапарда қоңыр­жиембет Битан және Жаңғазымен достығы құдалыққа ұласады. Сөйтіп, қызы Сара­күл­ді әрі ақын, әрі мықты домбырашы Жайыл Битанұлына ұзатады. Ұзатылып барған жері Бақырлы ауылы еді. 1931 жылы ашаршылық пен Созақ көтерілісіне қоса елді шешек ауруы жайлайды. Осы ше­шектен Саракүл қайтыс болып, Жайыл соқыр болады. Қапас қараңғыда зарланған Жайыл күңірентіп жырлайды. Жайылдың «Соқырдың зары», «Сағыныш» деген дастандары да болған екен.
«Бәрінен жаман екен көз көрмеген,
Содан соң ажал жаман тез келмеген.
Қосылды соған келіп ашаршылық,
Бұл күні жанның бәрі безген менен.

«Ақ қаншық» зарланады, сұңқыл­дай­ды,
Қос саусақ тартады оны, бір тынбай­ды.
Қаншама төгіліп күй тартса дағы,
Қарны аш, көңілі пәс кім тыңдайды...», - деп басталып, кете береді.
«Аққаншық» дегені Сүгір сыйлаған қолындағы домбырасы екен. Көп ұзамай-ақ Жаңғазы «халық жауы» боп ұсталып, айдалады. Жеңгесі Мәрия мен Жайыл же­тектесіп, Келес үстіндегі ағайын-туыс­қын­дарын аралап кетеді. Кетерінде Сүгір атасының қолын алып, қоштасады. Осы­лай жүріп, Жайыл да екі жылдан кейін қайтыс болады.
Екінші қызы Ұлбала Андағұл жабал тама Айтбай Қауқанов деген кісіге тұр­мысқа шығады. Айтбай 1902 жылы туып, 1979 жылы өмірден қайтады. Ұлбала 1921 жылы туып, 2000 жылы қайтыс болады. Айтбай сауатты, білікті кісі болған. 1930 жылы Созақ көтерілісіне зорлап қатыс­ты­рылады. Ол туралы шежіреші Сүлеймен Тәбірізұлы өзінің «Созақ өңірі» атты кітабында Әшірбек Тастыбаев деген кісінің әңгімесінде: «...Осылайша біраз уақыт өтеді, үйге намаз оқуға дайындалу үшін құман сұрап, өзінің көмекшісі Қау­қанов Айтбай кіріп келіп Әшекеңді көріп, «аман екенсің ғой» деп қуанып кетеді. Айтбай үстіне тон, аяғына саптама етік, басына түлкі тымақ киіп, оң білегіне ақ шүберек байлап алған. Өзінің бұлайша киінуінің себебін түсіндірген Айтбай «енді құтылу үшін сен де осындай киім киіп аласың, одан кейін атыңа жетіп, ауылыңа тайып тұр» деп кеңес береді, - дейді. Айтбай көтерілістен осылай құтылған көрінеді. Сүгір осы күйеу баласы Айт­бай­дың қолын­да қайтыс болған. Айтбайдан Ұлбаланың жеті ұл, бес қызы бар. Олар Тынымкүл, Жеңіс­бай, Сапарбай, Алдабер­ген, Кеңес­бай, Роза, Сенбек, Рая, Дүйсек, Райхан, Кенжебек, Кенжекүл. Айтбайдың ұл-қыздары өсіп-өнген. Қазір Жеңісбай мен Сапарбай Созақ ауданының Тасты, ал Кеңесбай Ыбырай ауылында тұрады.
Сүгірдің үшінші қызы Оңғар 1936 жылы туған. Оңғар Әден Тұрсынбеков деген кісіге тұрмысқа шығып, көп жылдар аудан көлемінде инженер болып істеп, Шәуілдірдің Темір совхозына қызмет ба­ры­сында ауысады да сол жерде қайтыс болады. Оңғардың Әлімжан, Қалдыбай, Айжамал, Гүлжан, Марат деген үш ұл, екі қызы бар. Қазір Алматыда тұрып жатыр.
Сүгір Әліұлы 1961 жылы, 79 жасында қайтыс болады. Өзінің өтініші бойынша Қарабура әулие зиратына жерленеді. 1992 жылы Сүгірдің туысы Колхоз Сағындықов­тың ұйымдастыруымен үлкен ас беріліп, басына сағана тұрғызылады. 2007 жылы мамыр айында Сыздық Бор­сабаев деген азамат Сүгір Әліұлының 125, оның төл шәкірті әрі туысқаны Ергентай Борсабаев­тың 80 жылдығына арнап Созақ ауданы­ның Шолаққорған ауылында ас беріп, үлкен мерекелік жиын өткізді. Сүгір есімі­мен қазір аудан көлемінде көшелер және бір мектеп аталады.

Жазып алған
Төреғали ӘЛІПҰЛЫ


 
«Айқын» AIKYN
Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газетінің алғашқы саны 2004 жылы 6 наурызда жарық көрді. 2005 жыл газет Президент сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылы «Алтын жұлдыз» сыйлығын иемденді. Аптасына 5 рет шығатын күнделікті газеттер арасында «Айқынның» өз орны бар. Аз ғана уақыт ішінде «Айқын» республикадағы белді де беделді басылымға айналып, Қазақстанның бұқаралық ақпарат кеністігінде өз ор…нын тапты. Газеттің әр нөміріндегі мақалалар түрлі сараптамалық шолуларда, пікірталастарда негізгі тақырыпқа айналып, интернет жүйесінде де қайта басылып келеді. Шенеуніктер, менеджерлер, түрлі деңгейдегі кәсіпкерлер өз жұмысын біздің газеттегі жаңалықтарды оқудан бастайды. Республикалық қоғамдық-саяси басылым – «Айқын» газеті қазақ қоғамының мәдени өмірі мен қоғамдық-экономикалық, саяси деңейін көтеруді алдына мақсат етіп қойған. Басылымның бірқатар облыстарда тілшілер қосыны бар. Сондай-ақ Будапешт, Пекин, Ашхабад қалаларында өз тілшілеріміз қызмет етеді. Газеттер бағасы мен таралымы жағынан б
10 октября 2012, 11:38
1048

Загрузка...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Только на 10-й раз он смог поступить в Кембридж! Герой с Кармакшинского района

Только на 10-й раз он смог поступить в Кембридж! Герой с Кармакшинского района

Свыше 10 известных университетов приглашают его обучаться зарубежом, но выбор будет оставаться за Сакеном. Он выберет обучение The University of Edinburgh и отправляется в эту удивительную страну...
socium_kzo
30 нояб. 2016 / 11:06
  • 10994
  • 10
Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

В чем уникальность этой личности? В чем его успех или провалы? Эти вопросы требуют глубокой аналитики и исследований. Я же хочу рассказать о Нурсултане Абишевиче глазами рядового кыргыза или...
maxes
1 дек. 2016 / 8:05
  • 4667
  • 14
Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Как сообщают новостные издания, в ближайшее время в Южном Казахстане 102 детям в возрасте 11-12 лет сообщат об их страшном диагнозе. Все эти дети были заражены ВИЧ, причём большинство было инфицировано по вине врачей.
openqazaqstan
2 дек. 2016 / 13:57
  • 3930
  • 4
Когда на тебя смотрят как на говно. На работе многие считали, что они выше меня уровнем

Когда на тебя смотрят как на говно. На работе многие считали, что они выше меня уровнем

Дело было летом 2012 года. Мне было почти 20 лет, жил я от сессии до сессии довольно весело. В голове машины, клубы, тёлки. Жизнь размеренная и неторопливая. Вдруг мне приходит в голову идея...
almatinec_92
28 нояб. 2016 / 16:57
Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Трамп и не подозревает, что 16 декабря 1991 Казахстан не создал, а восстановил свою национальную государственность. Иначе бы он упомянул не только 25 лет, а больше чем 550 лет казахской истории.
Stehlikova
2 дек. 2016 / 9:02
  • 4041
  • 86
О переименовании столицы: Казнет не зря взорвался едкими комментариями

О переименовании столицы: Казнет не зря взорвался едкими комментариями

Сеть облетело очень символичное видео, где г-ну Султанову в ходе пресс-конференции прямо задают этот вопрос. «Вы советовались с народом?!» – спрашивают его журналисты. На что депутат так и не смог вразумительно ответить.
openqazaqstan
28 нояб. 2016 / 14:35
  • 3637
  • 15
Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Давно ждал запуска электронного билетирования в общественном транспорте Астаны. В ноябре 2016 года этот день настал. Мой опыт насчитывает последние 2 недели и мне есть чем поделиться. Она не...
iamYerlan
1 дек. 2016 / 15:24
  • 3071
  • 11
Аэропорт Схипхол и Алматы. Смотришь на это и ощущение, что мы лет на тридцать отстали

Аэропорт Схипхол и Алматы. Смотришь на это и ощущение, что мы лет на тридцать отстали

Недавно пролетал через аэропорт Амстердама - Схипхол. Так как улетал из аэропорта Алматы, то не мог не начать сравнивать эти аэропорты.
Superkurt
30 нояб. 2016 / 10:09
  • 3261
  • 12
Понять и простить: почему большинство стран бывшего СССР отказалось от амнистий

Понять и простить: почему большинство стран бывшего СССР отказалось от амнистий

Президент Назарбаев предложил амнистию для совершивших преступления небольшой тяжести несовершеннолетних, пожилых, женщин и других социально уязвимых категорий осуждённых
openqazaqstan
30 нояб. 2016 / 13:45
  • 2903
  • 19