• 2980
  • 0
  • 0
Нравится блог?
Подписывайтесь!

Төстік батыр мен Жөндік би туралы лингвистикалық ертегі

Ерте, ерте, ертеде, ежелгі қазақ жерінде, Еділ мен Ертіс енінде

бейбіт өмір жайлаған бір ел болыпты. Онда ел басқарған екі

дана - Төстік батыр мен Жөндік би атты ағайынды екеуінің өз

елінде орнатқан тұрақты, әдепті тәртібі, ондағы жарасымды

әлеуметтік өмір, әділ билікті бүкіл халық құлшына қолдайды

екен.

 

Күндердің күнінде көршілес отырған бір ел өз ішінен

бүлініп, өзара қырқысып, елдің берекесі кетеді. Әбден жүдеген

жұрттан Төстік батыр мен Жөндік биге елшілер келіп, ол елге де

әділ билік орнатып беруін сұрайды. Төстік пен Жөндік сарай

маңындағы жағымпаз елпектерге ел билігін сеніп

тапсырып, өздддері көрші елге қырық күндік шөлден

өтіп,айлап жүріп ат арытып жетеді. Бірі батыр, бірі би ағайынды

екеуі бұл елде де белдескендермен белдесіп, даукестерін сөзбен

жеңіп, жәбірленгендерді жебелеп, қианатшыларды

қысталап, кетіскендерін өзара келістіріп, жаман әдеттерінен

арылтып, мұнда да жәйлі бейбіт өмір тәртібін орнатыпты.

 

Жаман әдеттерінің бірі мынадай екен. Бір үйден өлік шықса, ол

үйдің от басын,ошақ қасын бала-шағасымен қоса жұрдай

ғып тонап, мал-мүлкін талап, қатн-қыздарына дейін бөлісіп

алады екен. Көбінесе талас-тартыс, төбелес, ұрыс-керіс осыдан

басталады екен. Жөндік би: " бұларың не?" деп сұрастырса,

"әдетіміз осылай " дегеннен басқа жарытымды көкейге

қонымды ештеңе біле алмайды. Бұл тағылық жаман әдетті

қойдыру үшін Жөндік би барлық нөкерлнрді жинап, мұндай

әдеттің адамгершілікке жатпайтынын түсіндіріп, ойландырып,

бұдан былай ондай рәсім қалай атқарылу керек екенін жариалап

түсіндіріп, елдің ол шетімен бұл шетңне шабармандарды жібереді,

ақыры бұрынғы жаман әдеттерін қойдырады. Жөндік бидің осындай

әділеттікті көздеген уағыздары мен жарлықтарын түсіне бастаған халық

"әдет - әдет емес, жөн әдет екен ғой " деп мақалдайтын болыпты.

Төстік батыр мен Жөндік би ағайынды екеуі өз елін сағынып, жиі еске

алып отырады екен. Бір күні Жөндік ағасына келіп:

Бүгін мен бір түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Біздің қыздар басында
Сәукеле емес пұт көрдім! –
дейді 

Бұл жақсылықтың нышаны емес деп жорып, Төстік

батыр Жөндік би інісін дереу елге аттандырады.Қырық күндік

шөлден өтіп, айлап жүріп Жөндік би ауыл шетіне келгеннен

көргені сұмдық. Ауыл сыртындағы арық қойлар бас түйістіріп

құққ-құққ,қыққ-қыққ, құққықққ деп тамақтарын қырнап жөтелгені ме,

сөйлескені ме, әйтеуір қырқылдайды. Ауылға келсе әтештер

бұрынғыдай шырқатып ән салмайды; құқыққ-құқыққ-қыққ-қыққ деп

қырқылдайды. Тауықтар тырым-трақай қашып құққ-көтөк, қыққ-көтөк

деп шуласады, ал балапандары оны түсінбейді, жүгіріп келмейді.

Бір үйдің жанында біреу білегін сыбанып ап бір баланың көмекейіне

қол жүгіртіп жатыр. " Мұның не, не болды? " десе, әкесі былай дейді:

балам хокк-хохукк-құқыққ-қыққыққтан басқа сөзден қалды, әйтеуір қөмейіне

бірдеңе қадалып қалған сияқты, соны алып тастасам деп едім.

Жөндік би өз сарайына келсе Хокукстаннан келдім, сендерге

құқыққтыққты үйретемін деп жер тепкілейді. Оған мойынсұнған кешегі

ауылдастары: " Сен кет, құқықтық барда Жөндік сенің керегің жоқ" десіп

төмен һарайды, қуып жібереді, енді келме дейді. Бірақ қалың елі оны әлі

ұмыта қоймапты, әлі де болса көздеріне жас алып:

" Жөндік жоқта құқықтық шыға келер ортаға " деп күрсінеді екен.

Ал Жөндік рухы қазақ жерін әлі де шарлап кезіп жүр деседі.

                              *****

Ертегіні өтірік дейді бірақ ол шындыққа меңзейді. Айтуға да, естуге

де дөрекілеу, ыңғайсыздау осы сөзге қынжылатындар аз емес. Осы

сөз өзі қайдан келді, кімнің "аспанынан " аяғы салбырап жерге түсті?

"Русско-таджикский словарь" -ды қарасақ, бұл тәжіктің " Хокук " сөзі екенін

көреміз. Сонда қалай біз байқұста мұндай ұғым да, сөз де

болмағаны ма?. Бұған келісуге, мойындауға болмайды! Біздің

елде ертеректен "проститутка", "террор" деген ұғым да сөз

де болмаған десе, оған шамданбайық, алайық сол

тәжіктерден. Ал советтік 70 жылда орыстың "право"-сын

қолданып келіп неге тәжік сөзіне тап болдық. Оң сөзі

(правый) біздіңше де дұрыстық, әділдік, бірақ бізде одан да

гөрі "ЖӨН " деген лайықты сөзіміз бар!

(Конституционное право = конституциялық жөн, жөнділік,

Гражданское право = азаматтық жөн, жөнділік,

правонарушение = жөнбұзушылық,

правоохранительные органы = жөнқорғау органдары ...)

 

Жөн сөзіне бөгет болар бір-ақ нәрсе бар. Ол - баяғыда

Пәленше-екең "құқық" сөзін қолданған. Рас, оның еңбегі

зор. Бүгінгі біздер оның деңгейіне көтеріліп ("Иығына

шығып) одан да алысқа көруге тиіспіз ғой.

Ертегі ШҚО да қазақ-орыс тілдерінде шығатын облыстық әдеби
«Ертіс/Иртыш» жұрналының 6-шы нөмірінде 2003 жылы басылған.

Ғаббас Құмаров.
 
janashr
18 ноября 2012, 21:51
592

Загрузка...

Комментарии

Оставьте свой комментарий

Спасибо за открытие блога в Yvision.kz! Чтобы убедиться в отсутствии спама, все комментарии новых пользователей проходят премодерацию. Соблюдение правил нашей блог-платформы ускорит ваш переход в категорию надежных пользователей, не нуждающихся в премодерации. Обязательно прочтите наши правила по указанной ссылке: Правила

Также можно нажать Ctrl+Enter

Популярные посты

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Мысли вслух. Почему казахи перестали общаться с родственниками и ходить в гости?

Дастархан в те времена был скромен. Не было понятия «сынау» - осуждения кто как живет, какой в доме ремонт и т.д. Пока взрослые обсуждали задержку заработной платы, мы играли в армию, жмурки, строили городки...
socium_kzo
5 дек. 2016 / 15:19
  • 11179
  • 19
Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

Японец о Казахстане: «Ваши девушки уж сильно себе набивают цену...»

"Мужчины должны у вас тут права качать, ибо их процент в вашей численности населения уступает проценту женщин". Я машинально начала уверять, что у нас в стране таковых не имеется...
Sapientia
5 дек. 2016 / 10:52
  • 9175
  • 67
Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

Взгляд со стороны: Назарбаев глазами кыргыза

В чем уникальность этой личности? В чем его успех или провалы? Эти вопросы требуют глубокой аналитики и исследований. Я же хочу рассказать о Нурсултане Абишевиче глазами рядового кыргыза...
maxes
1 дек. 2016 / 8:05
  • 6038
  • 20
Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Распил 1 млрд долларов или спасение для Алматы? В 2017-м начнётся строительство БАКАД

Конечно, Алматы заслужил эту дорогу. Невзирая на все издержки, которые могут возникнуть. Заслужил и как крупнейший город Казахстана, и как субъект, формирующий своими налогами около четверти всех...
merurg
вчера / 12:35
  • 5035
  • 15
Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Молчание врачей. Дети ЮКО, заражённые ВИЧ 10-11 лет назад, узнают о диагнозе-приговоре

Как сообщают новостные издания, в ближайшее время в Южном Казахстане 102 детям в возрасте 11-12 лет сообщат об их страшном диагнозе. Все эти дети были заражены ВИЧ, причём большинство было инфицировано по вине врачей.
openqazaqstan
2 дек. 2016 / 13:57
  • 4435
  • 4
Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Почему Дональд Трамп назвал Казахстан чудом. Президент подтягивается по географии

Трамп и не подозревает, что 16 декабря 1991 Казахстан не создал, а восстановил свою национальную государственность. Иначе бы он упомянул не только 25 лет, а больше чем 550 лет казахской истории.
Stehlikova
2 дек. 2016 / 9:02
  • 5075
  • 88
10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

10 причин, по которым я не смогла работать учителем. Не только в зарплате дело, ребята

Я почти год проработала в школе, и когда уходила оттуда, была самым счастливым человеком в мире. Тот год, честно говоря, я и сейчас вспоминаю с ужасом.
demonica
6 дек. 2016 / 17:21
  • 4677
  • 76
Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Мой личный опыт использования Astra Plat: мелочи в моем кармане заметно стало меньше

Давно ждал запуска электронного билетирования в общественном транспорте Астаны. В ноябре 2016 года этот день настал. Мой опыт насчитывает последние 2 недели и мне есть чем поделиться.
iamYerlan
1 дек. 2016 / 15:24
  • 3459
  • 17
После крупной пьяной аварии бизнесмены в Чечне отказались торговать спиртным. В Казахстане едва ли такое возможно

После крупной пьяной аварии бизнесмены в Чечне отказались торговать спиртным. В Казахстане едва ли такое возможно

После тяжкого ДТП по вине пьяного водителя в Чечне закрылись все магазины, торгующие алкоголем. Их владельцы – 14 бизнесменов – добровольно отказались от выданных им лицензий.
openqazaqstan
5 дек. 2016 / 13:09